Հայաստան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից


Nuvola single chevron right.svg Անվան այլ գործածումների համար տես՝ Հայաստան (այլ կիրառումներ)


Հայաստան
Հայաստանի Հանրապետություն

Flag of Armenia.svg
(Դրոշ)

Coat of arms of Armenia.svg
(Զինանշան)

Europe location ARM with NKR.png

Հիմնական տեղեկություններ
Պետական լեզու. հայերեն
Քաղաքամայր. Երևան
Պետական կարգ. Կիսանախագահական
Կրոն. 90% Հայ առաքելական[1]
Մակերես. 29.743 կմ² (4,7%% ջրային)
Ազգաբնակչություն. 3․026․900 (01․2013թ․),[2]
2․779․900 (11․2013թ․)[3] (109,7/կմ²)
Պետական ատրիբուտներ
Հիմն. Մեր Հայրենիք
Արժույթ. ՀՀ դրամ (AMD)
Ժամային գոտի. +4
Ազգային տոն. սեպտեմբերի 21 (անկախության օր)
Վեբ դոմեն | ISO | Հեռ. .am | ARM | 374
ՀՀ և ԼՂՀ քարտեզ.png

Հայաստանը (պաշտոնական անվանումը՝ Հայաստանի Հանրապետություն) ցամաքային պետություն է Անդրկովկասում։ Աշխարհագրորեն գտնվում է հյուսիսարևմտյան Ասիայում, սակայն մշակութային և քաղաքական նկատառումներով համարվում է եվրոպական երկիր։ Հյուսիսից սահմանակից է Վրաստանին, արևելքից՝ Ադրբեջանին, հարավարևելքից՝ Լեռնային Ղարաբաղին, հարավից՝ Իրանին, հարավարևմուտքից՝ Ադրբեջանի մաս կազմող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետությանը և արևմուտքից՝ Թուրքիային։

Հայաստանը հնագույն պատմական մշակութային ժառանգությամբ ունիտար բազմակուսակցական ժողովրդավարական ազգային պետություն է։ Հայաստանի թագավորությունը 4-րդ դարի սկզբներին՝ մ.թ. 301 թ., առաջին պետությունն էր, որ քրիստոնեությունն ընդունեց որպես պետական կրոն։ Ժամանակակից Հայաստանի Հանրապետությունը Հայ Առաքելական Եկեղեցին՝ աշխարհի հնագույն ազգային եկեղեցին, ճանաչում է որպես երկրի հիմնական կրոնական հաստատություն։ Հայերն ունեն ուրույն այբուբեն, որն ստեղծել է Մեսրոպ Մաշտոցը մ.թ. 405 թ.։

Մինչև 20-րդ դարի սկիզբը Հայաստան անվանումը վերաբերում էր ողջ Հայկական լեռնաշխարհին, որը ձգվում է Եփրատ և Տիգրիս գետերի ավազանից մինչև Փոքր Կովկասի արևելյան մասը։ 1915 թ.Հայոց ցեղասպանության ժամանակ սպանվել ու տեղահանվել է Հայաստանի արևմտյան մասի բնիկ ազգաբնակչությունը, իսկ արևելյան մասը 1918 թ. ձեռք է բերել կարճատև անկախություն։ Վերանկախացել է որպես Հայաստանի Հանրապետություն 1991 թ. սեպտեմբերի 21-ին անցկացված հանրաքվեի արդյունքում․ մինչ այդ այն մտնում էր Խորհրդային Միության կազմի մեջ որպես վերջինիս 15 հանրապետություններից մեկը (տես Հայաստանի Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն)։ Պատմական Հայաստանի մեկ այլ շրջան՝ Արցախը, ուներ ինքնավար մարզի կարգավիճակ Ադրբեջանական ԽՍՀ-ի կազմում, սակայն նույնպես իրեն անկախ է հռչակում նույն թվականի դեկտեմբերի 10-ին, բայց ի տարբերություն Հայաստանի Հանրապետության միջազգային ճանաչում չունի։

ՀՀ Սահմանադրությունն ընդունվել է 1995 թվականի հուլիսի 5-ին և փոփոխվել է 2005 թվականի նոյեմբերի 27-ին համապետական հանրաքվեի արդյունքում։ Ըստ այս օրենքի՝ Հայաստանի Հանրապետությունը ինքնիշխան, ժողովրդավարական, սոցիալական և իրավական պետություն է։ Հայաստանը ՄԱԿ-ի, ԱՊՀ-ի, Եվրախորհրդի, ԱՀԿ-ի և 40-ից ավել այլ միջազգային կազմակերպությունների անդամ է։

Բովանդակություն

Անվան ստուգաբանություն[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Հայաստանի անվանում

Հայոց անվանադիր նախնին Հայկն է։ Սերունդները հետագայում նրա անունով էլ կոչվել են՝ հայկազունք, հայք, հայեր, երկիրը՝ Հայք, Հայոց աշխարհ։ Միջին դարերում «Հայ» արմատին ավելացավ «-ստան»՝ տեղանք նշանակող վերջածանցը, և երկրի անունը դարձավ Հայաստան։

Համաձայն Մովսես Խորենացու և Միքայել Չամչյանի՝ «Արմենիա» անունն սկիզբ է առել Արամ անունից, ով Հայկ Նահապետի ուղիղ ժառանգորդն էր, իսկ ըստ Լեոյի, կոչվել է հայոց ծագման մասին հունական առասպելի հերոս Արմենիոսի անունից, որը գալով Թեսալիայից՝ բնակվում է Հայկական լեռնաշխարհում և ձուլվում այնտեղ ապրող ցեղերի հետ։[4]

Պատմություն[խմբագրել]

Հայկ նահապետի արձանը

Ըստ ավանդության, որը վկայված է Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմության» մեջ, Հայաստան անունը կապվում է առասպելական Հայկ նահապետի անվան հետ, ով համարվում է հայոց երկրի հիմնադիրը։ Ներկայումս գիտական շրջաններում ընդունված է հայ ժողովրդի ինքնանվանումը կապել խեթական արձանագրություններում հիշատակվող Հայասա երկրի հետ, որը, ենթադրաբար, զբաղեցրել է Փոքր Հայքի արևելյան մասի և Մեծ Հայքի Բարձր Հայք նահանգի տարածքը։

Հայկական լեռնաշխարհը հնագույն մարդու նախնական բնակեցման այն տարածքներից է, որը հարուստ է քարի դարի բոլոր փուլերին վերաբերող (պալեոլիթ կամ հին քարի դար, մեզոլիթ կամ միջին քարի դար, նեոլիթ կամ նոր քարի դար) հուշարձաններով։[5]

Նախնադարյան հասարակության հին քարի դարի առաջին ենթափուլը՝ ստորին հին քարի դարը, Հայաստանի տարածքում սկսվել է մոտ 2 մլն տարի առաջ և ավարտվել է մոտ 100 հզ. տարի առաջ։ Հայկական լեռնաշխարհում հայտնի են այս ժամանակաշրջանի մի քանի բացօթյա հնավայրեր, կայանններ և քարայրային տիպի հուշարձաններ։ Մեր հայրենիքի բնակեցման սկզբնակետերից մեկն այսօր, ըստ վերջին տվյալների, կարելի է համարել Գուգարքում հայտնաբերված հին քարեդարյան կայանը։ Այս հնավայրի տարիքը մոտ 1.8 մլն տարի է։ Այն Արևմտյան Եվրասիայի՝ մարդու մինչև այժմ հայտնի հնագույն կայանն է։ Հնագույն ժամանակների մասին հարուստ տեղեկություններ են պարունակում հատկապես Ազոխի քարայրն Արցախում, Արտին լեռան շրջակայքը և մի քանի հուշարձաններ Արևմտյան Հայաստանում։[6]

Միջին հնաքարի (պալեոլիթի) ժամանակաշրջանը Հայկական լեռնաշխարհում ավարտվել է մոտ 40 հազար տարի առաջ։

Վերին հին քարի դարն ընդգրկում է մոտ 40000-14000 թվականներն ընկած ժամանակաշրջանը։ Հայաստանի տարածքում հայտնի են վերին հինքարիդարյան շուրջ 60 հուշարձան։ Դրանց հիմնական մասը գտնվում է լեռնաշխարհի հյուսիս-արևելյան, հարավային և հարավ-արևմտյան մասերում՝ Եփրատի ավազանում, Կորդվաց աշխարհում, Տիգրիսի ավազանում և այլուր։[7]

Հայկական լեռնաշխարհի միջին քարի դարի և նոր քարի դարի սկզբնափուլի (10000-8000) հուշարձաններն առայժմ թույլ են ուսումնասիրված։ Դրանց թիվը լեռնաշխարհի սահմաններում դեռևս չի անցնում 35-ից, որոնք ինչպես բացօթյա կայաններ ու հնավայրեր են, այնպես էլ քարայր կացարաններ ու ժայռածածկեր։ Այժմյան Հայաստանի տարածքում այս փուլի հուշարձաններ կան Ապարանի գոգավորությունում։[8]

Նոր քարի դարը, նորագույն ուսումնասիրությունների համաձայն, Հայաստանի տարածքում թվագրվում է մ.թ.ա. 10 հզ-ից մինչև 6-րդ հզ-ի կեսերն ընկած ժամանակաշրջանով։ Մ.թ.ա. 8 հզ.-ի վերջերից արդեն գոյություն ունեին կայացած երկրագործական հասարակություններ։ 1990-ական թվականների առաջին կեսին Սասնո ջուր գետի արևմտյան ափին պեղված հնավայրի տվյալները եկան փաստելու, որ այստեղ կայուն բնակատեղիներ հիմնող առաջին համայնքները հանդես են գալիս արդեն մ.թ.ա. 10-րդ հզ.-ից։ Ուսումնասիրությունների արդյունքում ակնհայտ դարձավ, որ Հայկական Տավրոսից հյուսիս ընկած շրջանների նոր քարի դարի մշակույթը տեղական արմատներ ունի։ Եդեսիայի մոտ գտնվող Պորտաբլուր հնավայրի արևելյան հատվածի վաղ շերտերում բացվել է 1000 քառ. մետր տարածք զբաղեցնող մի հրապարակ, որի հարևանությամբ պեղվել են այսպես կոչված «սալե կոթողների տունը» և «գանգերի տունը»։

Այս հասարակության կյանքում մեծ տեղ են զբաղեցրել հավատալիքներն ու ծեսերը, որոնք գերազանցապես կապված էին նախնիների պաշտամունքի և ցլի պաշտամունքի հետ։

Պորտաբլուրում բացվել են Երկիր մոլորակի վրա մինչ օրս հայտնի ամենահին տաճարները։ Այստեղ հայտնաբերվել են մոտ 700 քարե արձանիկներ։[9]

Մ.թ.ա. 4-րդ հզ-ի երրորդ քառորդից հասարակական առաջընթացը Հայաստանի տարածքում նոր փուլ է թևակոխում։ Լեռնաշխարհն այսուհետև ներկայանում է զարգացման նույն մակարդակի վրա գտնվող և համասեռ մշակույթով մի հասարակությամբ, որը շուրջ հազար տարի պահպանում է մշակութային միասնությունը։ Այդ ժամանակահատվածը հիմնականում համապատասխանում է մեր պատմության վաղ բրոնզի դարին՝ մ.թ.ա. 3500-2300 թթ։ Այս ժամանակաշրջանում տարածում է գտնում «Քուր-արաքսյան մշակույթը», հատկապես «Շենգավիթյան մշակութային համալիրը»։ Շենգավիթի համալիրը գտնվում է Երևանի հարավ-արևմտյան մասում, Հրազդան գետի ձախափնյա բլրին, ներկայիս Երևանյան լճի շրջանում։ [10]

աշխարհի քարտեզը ըստ Հերոդոտոսի

Կուր-Արաքսյան ընդհանրության կազմալուծմանը զուգընթաց մ.թ.ա. 3 հզ-ի երրորդ քառորդի ընթացքում լեռնաշխարհի մեծ մասում ասպարեզից դուրս մղվեց շենգավիթյան մշակութային համալիրը։ Այստեղ տարածում է ստանում առավելապես դամբարանաբլուրներով հայտնի վաղ կուրգանների մշակույթը։

Մ.թ.ա. 3 հզ-ի վերջին երկու հարյուրամյակներում արմատավորվում են, այսպես կոչված, Թռեխք-Վանաձորյան մշակութային համալիրները։ Դրանք ներկայացված են բացառապես դամբարաններով, իսկ մեծաքանակ բնակատեղիներ չեն փաստագրվում։ Լեռնաշխարհի հարավ-արևմտյան շրջաններում մ.թ.ա. 2 հզ.-ի սկզբներից հանդես է գալիս տեղական Ծոփք-Մալաթիայի միջինբրոնզիդարյան մշակույթը։ [11]

Մ.թ.ա. 16դ. վերջ - 13դ. առաջին կեսն ընկած ժամանակահատվածում հստակ ընդգծվում է վերոհիշյալ մշակույթների խաչասերման և «ժողովրդագրական պայթյունի» հետ զուգորդվող Լճաշեն-Մեծամորյան մշակույթի ծավալման համապատկերը։ Այդ ժամանակաշրջանի գտածոներից կարելի է առանձնացնել ծիսական անոթները, սպիտակ և կարմիր գույներով հարդարված խեցեղենը, բրոնզե դաշույնները, նետասլաքները, մեծաքանակ ուլունքները և այլ նյութեր։

Հայաստանում երկաթի դարը սկսվում է մ.թ.ա. 2-րդ հզ.-ում։ Երկաթի պաշարներով հարուստ Հայկական լեռնաշխարհը՝ Սյունիք, Մուշ, Խնուս և այլն, Առաջավոր Ասիայում դարձավ հումքի գլխավոր մատակարար և գերիշխող դիրք գրավեց։ [12]

Ուրարտական շրջանը[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Ուրարտու

Պատմական Հայաստանի տարածքում առաջացած հնագույն համահայկական պետությունը Ուրարտական թագավորությունն էր Վան (Տուշպա, Տոսպ) մայրաքաղաքով, որը գոյություն է ունեցել մ.թ.ա. IX-VI-րդ դարերում։ Այն իր հզորության գագաթնակետին է հասել մ.թ.ա. IX-րդ դարի վերջում, VIII-րդ դարի սկզբում Մենուա և Արգիշտի Ա թագավորների օրոք՝ զբաղեցնելով Հայկական լեռնաշխարհի տարածքը, Արևմտյան Իրանը, Հարավային Միջագետքը, Միջերկրական ծովի ափամերձ տարածքները։ Նրանց օրոք Արարատյան դաշտի տարածքում հիմնադրվել են Թեյշեբաինի, Արգիշտիխինիլի և Էրեբունի քաղաք-ամրոցները. վերջինիս անվան հետ է ընդունված կապել Հայաստանի ներկայիս մայրաքաղաք Երևանի անունը։ Մ.թ.ա. VIII-րդ դարի կեսերից սկսած Ուրարտական թագավորությունն աստիճանաբար անկում է ապրում Ասորեստանի և Հյուսիսային Կովկասի ցեղերի հետ անվերջանալի պատերազմների արդյունքում։ Ուրարտուի վերջին թագավոր Ռուսա Դ-ն իշխել է մ.թ.ա. 609 - 590 (կամ 585) թվականներին, որից հետո Ուրարտական թագավորությունը դադարել է գոյություն ունենալ, իսկ նրա տարածքում առաջացել է հայկական Երվանդունյաց թագավորությունը։

Ուրարտու պետությունը և ժամանակակից պետությունների սահմանները
Ուրարտական արվեստի օրինակ
Հարթաքանդակ ուրարտական տեսարաններով
Ուրարտական արձանիկ

Համաշխարհային պատմագիտության մեջ չկա միարժեք կարծիք Ուրարտուի և հայ ժողովրդի կապի մասին։ Գիտնականնների զգալի մասը առանձնացնում է ուրարտական լեզուն և մշակույթը հայկականից՝ համարելով, որ հայկական ցեղերը գերիշխանության են հասել Հայկական լեռնաշխարհի տարածքում միայն Ուրարտուի կործանումից հետո(սակայն այս կարծիքը միանգամայն սխալ է)։ Ըստ մեկ այլ ավելի ընդունված վարկածի, որն ընդունվում է բազմաթիվ հայ և օտարերկրացի պատմաբանների կողմից, Ուրարտուն կամ Արարատյան թագավորությունը ի սկզբանե եղել է զուտ հայկական կազմավորում, և Մ.թ.ա. VI-րդ դարի սկզբում տեղի է ունեցել ընդամենը իշխող դինաստիայի փոփոխություն։ Ամեն դեպքում անժխտելի է, որ հայերը կամ նրանց անմիջական նախնիները բնակվել են Ուրարտուի տարածքում, և որ Ուրարտուին հաջորդած Երվանդունյաց թագավորությունը եղել է զուտ հայկական։

Ուրարտուն Ռուսա Բ-ի կառավարման օրոք

Ուրարտուի արքաներն են եղել.

Ուրարտուն Սարդուրի Ա-ի կառավարման օրոք

Հայաստանը Երվանդունիների օրոք[խմբագրել]

Հայաստանը Երվանդունիների օրոք, մ.թ.ա. 4-2-րդ դարերում
Երվանդունիների Մեծ Հայքն ու Ծոփքը
    1rightarrow.png Հիմնական հոդվածներ ՝ Երվանդունիներ և Երվանդյան Հայք

Մ.թ.ա. VI-րդ դարի 70-ական թթ. Երվանդյան Հայքը, բախվելով Մերձավոր Արևելքում ահեղ ուժ դարձած մարա-պարսկական տերությանը և հարկադրված ճանաչելով նրա գերիշխանությունը՝ այնուամենայնիվ պահպանել է իր պետական անկախությունը, տարածքային ամբողջականությունը, հոգևոր-մշակութային ինքնուրույնությունն ու կենսունակությունը, որոնք հաստատուն հիմքերի վրա էին դրվել նախընթաց դարերում։ Հայաստանի պետական սահմանները համընկել են ճիշտ Արարատյան տերության և հայ ժողովրդի էթնիկական սահմաններին։ Հույն պատմագիր Հերոդոտոսը, վկայակոչելով Հեկատեոս Միլեթացու աշխարհացույցը, մ.թ.ա. VI-V դդ. Հայաստանը ներկայացրել է միաձույլ, հայ ժողովրդով բնակեցված ընդարձակ երկիր, որի սահմանները հարավ-արևելքում տարածվել են մինչև Փոքր Զավ գետի ակունքները և Մարաստան, հարավում՝ մինչև Ադիաբենե (Ասորեստան), հյուսիս-արևմուտքում՝ մինչև Պոնտոս, արևմուտքում՝ մինչև Մեծ կամ Բուն Կապադովկիա, իսկ հարավ-արևմուտքում՝ մինչև Կիլիկիա։ Պատմագիրը Հայաստանի անբաժան մասն է համարում Եփրատից արևմուտք ընկած Պակտիկեն, որը համընկել է հին պարսկական արձանագրություններում հիշատակվող Կատպատուկա (հին հայկական աղբյուրներում՝ Կապուտկե, Կապուտկող, ավելի ուշ՝ Փոքր Հայք) երկրամասին։ Հերոդոտոսին ծանոթ Հայաստանը լիովին ընդգրկում էր Հայկական լեռնաշխարհը։ Համաձայն Մար Աբաս Կատինային վերագրվող «Նախնական պատմության» (որի պատառիկները բանաքաղությամբ ավանդել է պատմահայր Մովսես Խորենացին), մ.թ.ա. VI-IV դդ. Հայաստանում շարունակել են իշխել Արամի հիմնադրած Հայկազյան արքայատան ներկայացուցիչները։ Պատմագիտության մեջ այդ արքայատունը հաճախ անվանում են Երվանդունի կամ Երվանդական՝ մ.թ.ա. 570-ական թթ. սակավ տարիներ գահակալող Երվանդ Ա Հայկազյանի անունով։ Վերջինիս հաջորդած որդին՝ Տիգրան Ա Հայկազյանը (մ.թ.ա. մոտ 560-530-ական թթ.), Պարսից Աքեմենյան արքա Կյուրոս Ա Մեծի հետ մ.թ.ա. 550-ին մասնակցել է Մարաստանի, իսկ 538/537-ին Բաբելոնիայի թագավորությունների կործանմանը։ Հայկազյան-Երվանդունիները շարունակաբար գահակալել են մինչև մ.թ.ա. III դարի վերջը։ Ալեքսանդր Մակեդոնացու արշավանքներից և մ.թ.ա. 331-ին Աքեմենյան տիրակալության անկումից հետո, Հայաստանում գահակալող Երվանդ Գ իրեն հռչակել է անկախ թագավոր (մ.թ.ա. 331 - մոտ 300) և պայքարել հունա-մակեդոնական նվաճողների դեմ։ Նրա աջակցությամբ մ.թ.ա. 331-ին Փոքր Հայքի թագավոր է հռչակվել զորավար և նրա թերևս մերձավոր ազգական Միթրաուստեսը (Միհրվահիշտ)։ Երվանդ Գ արքան, հակահարված հասցնելով Ալեքսանդր Մակեդոնացու զորավարներ Մեմնոնի և Սելևկոս Նիկատորի ոտնձգություններին, հաջողությամբ պաշտպանել է Մեծ Հայքի թագավորության անկախությունը։ Նրա աջակցությամբ իրենց անկախությունը պահպանել են նաև Փոքր Հայքի, Պոնտոսի և Կապադովկիայի թագավորությունները։

Մեծ Հայքը Ք. ա. 300 թվականին

Մեծ Հայքի անտրոհելի տիրույթ է կազմել նաև Կոմմագենե «աշխարհը»։ Մ.թ.ա. III դ. կեսին Ծոփքի և Կոմմագենեի հայոց կուսակալ Սամոս (Շամ) Երվանդունին հռչակվել է թագավոր։ Ծոփք-Կոմմագենեի արքայաճյուղը Մեծ Հայքի սատարմամբ մինչև մ.թ.ա. III դ. վերջը պահպանել է իր ինքնուրույնությունը։ Սամոսի անունով հիմնվել են Սամոսատ (Կոմմագենեում) և Սամոկրատ (Ծոփքում) հելլենիստական քաղաքները։ Մ.թ.ա. 240-ական թթ. Սամոսին հաջորդել է որդին՝ Արսամեսը (Արշամ), որը հիմնել է Արշամաշատ մայրաքաղաքը (Ծոփքում)։ Մ.թ.ա. III դ. վերջին Սելևկյանները նվաճել են Կոմմագենեն և հպատակեցրել Ծոփքը, որի արքա Քսերքսեսը մ.թ.ա. 201-ին սպանվել է դավադրությամբ, Սելևկյան արքա Անտիոքոս Գ Մեծը Կոմմագենեում կուսակալ է կարգել հույն զորավար Պտղոմեոսին, իսկ Ծոփքում՝ հայազգի Զարիադրեսին (Զարեհ)։

Մ.թ.ա. III դ. վերջին քսանամյակին Մեծ Հայքում գահակալել է Երվանդ Դ Վերջինը, որն Ախուրյանի և Երասխի գետախառնման մոտ հիմնադրել է Երվանդաշատ նոր մայրաքաղաքը, որից քիչ հյուսիս՝ Երվանդակերտը և Երվանդավանը, իսկ Ախուրյանի աջ ափին՝ Բագարան ավանը։ Մ.թ.ա. 200-ին սելևկյան զորքերի աջակցությամբ հայ զորավար Արտաշեսը տապալել է Երվանդ Դ-ին և կարգվել Մեծ Հայքի կուսակալ։

Հայկազյան-Երվանդյան արքայատան, այդ թվում՝ Ծոփք-Կոմմագենեի արքայաճյուղի ներկայացուցիչները հատել են դրամներ իրենց պատկերներով, խթանել երկրի տնտեսական զարգացումը, խրախուսել հելլենիստական մշակույթը։

Հայաստանն Արտաշեսյանների օրոք[խմբագրել]

Հայաստանը Տիգրան Մեծի օրոք
    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Արտաշեսյաններ

Ալեքսանդր Մեծի մահից հետո նրա կայսրությունը բաժանվեց մի քանի մասերի և նրա զորավարներից մեկը՝ Սելևկիոսը, մթա 3-րդ դարում ստեղծեց մի պետություն, որն իրեն ենթարկեց նաև Մեծ Հայքը։ Մթա 190 թ.-ին Սելևկյանների բանակը հռոմեացիների կողմից ջախջախվեց Մագնեսիայի ճակատամարտում։ Առիթից օգտվելով հայ մեծատոհմիկներ Արտաշեսն ու Զարեհը ապստամբեցին և իրենց հայտարարեցին սելևկյան տիրապետությունից ազատ։ Արտաշեսը վերականգնեց Մեծ Հայքի թագավորությունը, իսկ Զարեհը՝ Ծոփքի թագավորությունը։ Արտաշես I-ը (մթա 189-160) հիմք դրեց Արտաշեսյան դինաստիային, որը գոյատևեց 190 տարի։

Արտաշես Ա-ն ագրարային ռեֆորմ իրագործեց և համայնական և մասնատիրական հողերը սահմանազատելու համար հրամայեց հողերի արանքում դնել սահմանաքարեր, որոնցից մի քանիսը պահպանվել են մինչև մեր օրերը։ Նրա օրոք զարգացավ հողագործությունը, արհեստները և առևտուրը։ Արարատյան դաշտի Խոր վիրապ կոչվող վայրում հիմնվեց Արտաշատ քաղաքը, որը ժամանակակիցների կողմից երբեմն անվանվում էր «Հայկական Կարթագեն», քանի որ քաղաքի կառուցման վայրն ընտրել էր Հանիբալը։

Պլուտարքոսը Արտաշատի համար ասել է.

Aquote1.png Կարթագենցի Հանիբալը գնաց Արտաշես արմենի արքունիքը, որին բազում պիտանի խորհուրդներ ու հրահանգներ տվեց։ Բացի այդ, նկատելով չօգտագորված ու լքված, սակայն բացառիկ հարմարագույն և ակնահաճո մի վայր, նա այդ տեղում ուրվագծելով քաղաքի հատակագիծը, կանչեց Արտաշեսին և ցույց տալով նրան այդ վայրը՝ համոզեց քաղաք կառուցել այստեղ... Aquote2.png

Մ.թ.ա. 2-րդ դարում կառուցված Արտաշատը դարձավ տնտեսական և մշակութային հզոր կենտրոն, միջազգային տարանցիկ առևտրի հանգուցակետ։ Հնագիտական պեղումները վկայում են այն մասին, որ քաղաքը հսկայական տարածք է զբաղեցրել։ Պեղումների ժամանակ հայտանբերվել են զենքեր, աշխատանքի գործիքներ, կավե և ապակե իրեի, դրամի նմուշներ և ուշ հելենիզմի լավագույն նմուշներից մեկը հանդիասացող «Արտաշեսյան Աֆրոդիտեի» արձանիկը։ Արտաշես I-ի գահակալության օրերի մասին Մովսես Խորենացին գրում է.

Aquote1.png Բոլոր առաքինություններից և ճշմարիտ գործերից հետո Արտաշեսը հրամայում է գյուղերի և ագարակների սահմանները որոշել... հրամայեց տաշել քառակուսի ձևով քարեր, մեջները պնակի նման փոսացնել և թաղել հողի մեջ, իսկ նրանց վրա կառուցել քառակուսի կոթողներ... Aquote2.png

Իսկ վերջում Մովսես Խորենացին ասում է.

Aquote1.png Բայց ասում են, որ Արտաշեսի ժամանակ մեր Հայաստանում անմշակ հող չմնաց, ոչ լեռնային և ոչ դաշտային, այնքան շենացրել էր երկիրը։ Aquote2.png

Հայաստանը Արտաշեսյանների օրոք իր հզորության գագաթնակետին հասավ Արտաշես Ա-ի թոռան՝ Տիգրան Մեծի օրոք (մթա 95-55 թթ.)։ Նա գրավեց Ծոփքը, որտեղ իշխում էր Զարեհի հետնորդ Արտաշեսը և ազատագրեց պարթևականների տիրապետության տակ գտնվող հայկական հողերը, իսկ մ.թ.ա. 83 թ.-ին՝ սելևկյանների մայրաքաղաք Անտիոքը, որն ուներ ավելի քան կես միլիոն բնակչություն։ Տիգրան Մեծը գրավելով Փյունիկիան, դաշտային Կիլիկիան և սիրիական ցեղերի երկրները, Հայաստանը դարձրեց «Ծովից ծով Հայաստան» և, ինչպես վկայում է Ապպիանոսը, ստացավ «Արքայից Արքա» տիտղոսը։ Հուստիանոսն այն ժամանակվա Հայաստանի մասին գրել է.

Aquote1.png Չի կարելի լռությամբ անցնել այնպիսի մեծ թագավորության կողքից, ինչպիսին է Հայաստանը, քանի որ նրա սահմանները, Պարթևստանից հետո, իրենց ընդարձակությամբ գերազանցում են բոլոր մյուս թագավորությունների սահմանները, ընդ որում՝ Հայաստանը Կապադովկիայից մինչև Կասպից ծով տասնմեկ հազար քայլ տարածություն ունի, իսկ լայնքով նրա երկարությունն է յոթ հազար քայլ։ Aquote2.png

Տիգրան Մեծի օրոք բուն կերպով զարգացավ մետաղագործությունը, կավագործությունն ու ապակեգործությունը։ Հատվեց դրամ թագավորի պատկերով, իսկ մ.թ.ա 80 թ.-ին Հայկական Տավրոսի մատույցներում հիմնվեց նոր մայրաքաղաք՝ Տիգրանակերտը, որը շրջափակված էր բարձր բերդապարիսպներով։ Տիգրանակերտն ու Արտաշատը միմյանց հետ կապված էին հատուկ մայրուղով, որը կոչում էին «Թագավորական ճանապարհ»։ Մ.թ.ա. 69 թ.-ին մայրաքաղաքը գրավվեց հռոմեացի Լուկուլլոսի կողմից։ Լուկուլլոսին այդ հարցում օգնել են Տիգրան Մեծի իշխանությունից դժգոհ տարրերը։ Այդ մասին է հավաստում Դիոն Կասսիոսը.

Aquote1.png Տիգրանակերտը գրավվեց այնտեղ բնակեցված օտարների ապստամբության հետևանքով, քանզի նրանց մեծ մասը կիլիկիացիներ էին, որոնք մի ժամանակ տեղահանվել էին իրենց երկրից, և այժմ գիշերով հռոմեացիներին ներս թողեցին։ Այնուհետև մնացած ամեն ինչը հափշտակվեց, բացի կիլիկիացիների ունեցվածքից... Aquote2.png

Մ.թ.ա. 68 թ.-ին Տիգրան Մեծը Միհրդատ Պոնտացու և իր փեսայի՝ ատրպատականի թագավոր Միհրդատի օգնությամբ Արածանի գետի ափերին ջախջախեց Լուկուլոսին։ Հռոմեացիները չկարողացան հաշտվել այդ մտքի հետ և Լուկուլոսին պաշտոնաթող արեցին և նրա տեղը Հայաստան ուղարկեցին Պոմպեոսին։ Մ.թ.ա. 66 թ.-ին Հայաստանը շատ ծանր հաշտության պայմանագիր կնքեց, որի արդյունքում Տիգրան Մեծը հրաժարվեց իր նվաճած հողերից, և Հայաստանը պարտավոր էր տարեկան 600 տաղանդ ռազմատուգանք վճարել և հարկ եղած դեպքում Հռոմեական կայսրությանը օգնել զորքով։

Արտաշեսյանների հարստության վերջին հիշարժան ներկայացուցիչը եղել է Տիգրան Մեծի որդին՝ Արտավազդ Բ (մ.թ.ա. 55-34) թագավորը։ Նրա օրոք զգալի վերելք ապրեց մշակույթը։ Մ.թ.ա. 53 թ.-ին երբ Կրասոսը ռազմական օգնություն պահանջեց Արտավազդից ըստ մ.թ.ա. 66 թ.-ի պայմանագրի, հայոց արքան ոչ միայն այն մերժեց, այլ պարթևականների հետ միանալով հռոմեական զորքին պարտության մատնեց։ Կռվում Կրասոսը զոհվեց։ Սակայն հռոմեացիները պարտության հետ չհաշտվեցին և Մարկոս Անտոնիոսի գլխավորությամբ զորք ուղարկեցին պարթևականների վրա՝ հայերին ստիպելով դաշնկցել իրենց հետ։ Սակայն հռոմեական զորքերը պարտություն կրեցին և Անտոնիոսը պարտության մեղքը բարդեց հայերի վրա և խաբեությամբ կարողացավ ձերբակալել հայոց արքային, թագուհուն և նրանց երկու որդիներին։ Անտոնիոսն իր գերիներին հանձնեց Կլեոպատրային։ Դիոն Կասիոսն այս մասին գրել է.

Aquote1.png Անտոնիոսը վերադարձավ Եգիպտոս, իր հետ տանելով թե այլ առատ ավար և թե արմենին՝ իր կնոջ ու որդիների հետ... և բացի այն ամենից, որ նա շնորհեց Կլեոպատրային, նրան բերեց ընտանյոք հանդերձ նաև արմենին, որը ոսկե կապանքների մեջ էր։ Ստիպում էին, որ հայոց թագավորը գլուխ խոնարհի Կլեոպատրային, բայց նա և ընտանիքը հպարտ պահեցին իրենց և «վեհամիտ մարդկանց» համբավ շահեցին, բայց և նույն պատճառով ենթարկվեցին չարչարանքների։ Aquote2.png

Մ.թ.ա. 20 թ.-ին հռոմեացիները Օկտավիանոսի գլխավորությամբ արշավեցին Հայաստան, դավադրաբար սպանեցին Արտավազդ Բ-ին և գահը հանձնեցին դրածոներին, իսկ մ.թ. 1 թ.-ին Արտաշեսյան հարստությունը վերացրեցին։[14]

Հայաստանն Արշակունիների օրոք[խմբագրել]

Հայաստանը Արշակունիների օրոք, գազարագույնով նշված է Մեծ Հայքի թագավորության տարածքը մոտավորապես 60-114թթ.-ին
    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Արշակունիներ

Հայ-պարթևական հարաբերությունները գնալով բարելարվեցին և 52 թ.-ին պարթևների թագավոր Վաղարշը իր եղբայր Տրդատին թագավոր կարգեց։ Դրանից հետո հայ-պարթևական միացյալ բանակը ազատագրեցին Հայաստանը Բյուզանդիայի լծից։ 59 թ.-ին հռոմեական զարքերը կրկին արշավեցին Հայաստանի վրա։ Թշնամու բանակը ղեկավարում էր Կորբուլոն։ Նրանք գրավեցին Տիգրանակերտն ու Արտաշատը և քարուքանդ անելով հողին հավասարեցրին այն։ Բայց հայ ժողովուրդը ծնկի չեկավ և շարունակեց պայքարը։ 62 թ.-ին Հռանդեայում հայերը շրջապատեցին հռոմեկան զորքին և պարտություն մատնեցին նրան։ 63 թ.-ին Հռոմի կայսր Ներոնը նոր պայմանագիր է կնքում Հայաստանի հետ, որի համաձայն նա հետ է վերադարձնում հայող թագը և զորքերը դուրս է բերում հայոց երկրից։ 66 թ.-ին Տրդատը (66-88) գալով Հայաստան դառնում է հայոց թագավոր և հիմք է դնում Արշակունիների հարստությանը (66-428)։

163 թ.-ին Հայաստանը կրկին գրավվում է հռոմեացիների կողմից և հայոց գահը հանձնում են իրենց դրածո Սոյեմոսին, իսկ մայրաքաղաք Վաղարշապատը դարձնում են հռոմեական կայազոր։

256-260 թթ.-ի պարսկա-հռոմեական պատերազմի պատճառով Հայաստանն էապես տուժում է։ Պատերազմի ժամանակ հռոմեացիների Վալերիանոս կայսրը գերի է ընկնում պարսիկների ձեռքը և գերության մեջ էլ մահանում։ Հայաստանն անցնում է Սասանյան տիրապետության ձեռքը և երկրի ղեկավար է նշանակվում Արտաշիրը (262-272)։ Վերջինս հայոց երկրին հարկատու է դարձնում և ահավոր հալածանքներ է սկսում հայ նախարարական տների և Խոսրով թագավորի նկատմամբ։ Արտաշիրը հրամայում է վերացնել Մանդակունիների տոհմը, երբ իմանում է, որ Արտավազդ Մանդակունին Խոսրով թագավորի որդիներից մեկին փախցրել է Բյուզանդիա։ Մանուկն ապագա Տրդատ Գ Մեծ թագավորն էր։

Տրդատ Գ (287-330) թագավորի օրոք Հայաստանը 301 թ.-ին քրիոտոնեությունն ընդունեց որպես պետական կրոն։ Հայաստանում քրիստոնեություն տարածողը Գրիգոր Լուսավորիչն էր։ Քրիստոնեության հիմքերը հաստատելու համար թագավորի հրամանով հեթանոսական տաճարները ոչնչացվեցին, հարստությունները ոչնչացվեցին և մեծ հալածանք սկսվեց հեթանոսների նկատմամբ։ Տրդատ թագավորն անձամբ էր Գրիգոր Լուսավորչի հետ շրջում Հայաստանի շրջաններով և անխնա ոչնչացնում հայոց հեթանոսական հուշարձանները։ Հայոց հեթանոսական տաճարներից կանգուն մնաց միայն Գառնին։

Տրդատ Գ Մեծ թագավորի օրոք Հայաստանում հաստատվեց ֆեոդալիզմը։ Ֆեոդալական Հայաստանի համար այդ ժամանակ կարևոր առաձնահատկություն ուներ գործակալությունները, որոնք էին՝

  • Հազարապետություն - տնօրինում էր երկրի տնտեսական կյանքը (Ամատունիների տոհմ)
  • Սպարապետություն - կազմակերպում էր երկրի պաշտպանության ղեկավարման գործը (Մամիկոնյանների տոհմ)
  • Մարդպետություն - հսկում էր թագավորի կալվածքը, գանձարանը, բերդերը և կանանոցը։ «Հայր մարդպետը» համարվում էր թագավորի խորհրդատուն և արքայազների դատիարակը։
  • Թագադիր ասպետություն - վերահսկում էր թագավորի թագադրման կանոներին (Բագրատունիների տոհմ)
  • Մաղխաղություն - ղեկավարում էր թագավորի թիկնապահ զորքի հրամանատարությունը (Խորխոռունիների տոհմ)

224 թ.-ից սկսած Արշակունիների թագավորությունը փոխարինվեց Սասանյան բռնապետությամբ։ Սասանյան Պարսկաստանը անընդհատ հարձակումներ էր գործում Հայաստանի վրա, որի հետևանքով երկիրը ծանր կացության մեջ էր։ Միայն 297 թ.-ին հայկական ուժերի օգնությամբ հռոմեական բանակին հաջողվեց ջախջախել պարսիկներին։ 298 թ.-ին Մծբինում հաշտության պայմանագիր կնքվեց և դրանից հետո Հայաստանը 40 տարի խաղաղ կյանք ունեցավ։ Խոսրով Գ Կոտակ (331-338) թագավորը կառուցեց Դվինը և մայրաքաղաքը Արտաշատից տեղափոխեց այնտեղ։ Խոսրով թագավորը նաև հիմնել է Խոսրովի անտառը, որը մինչև այժմ գոյություն ունի։ Խոսրովի օրոք անտառը կոչում էին Խոսրովակերտ։

Արշակ Բ (350-368) թագավորը հիմնում է Արշակավան քաղաքը և այն դարձնում է թագավորական դաստակերտ։ Նա արտոնություն է տալիս տեղի բնակիչներին, որն էլ շարժում է երկրի հոգևորականների և ֆեոդալների զայրույթը և նրանք ուժեր հավաքելով հարձակվում են քաղաքի վրա և 3 օրում այն ավերում են, սրով կոտորում են բոլոր տղամարդկանց և կանանց։ Նրանք միայն խնայում են ծծկեր երեխաներին։ Երկրի ներքին լարվածությունից օգտվելով Պարսից Շապուհ II թագավորը խախտում է 40 ամյա հաշտության պայմանագիրը և հայոց արքա Արշակ Բ-ին և սպարապետ Վասակ Մամիկոնյանին հրավիրում է Տիզբոն։ Վասակին դավադրաբար սպանում են, իսկ հայոց արքան բանտում ինքասպանություն է գործում։ Հայոց Փառանձեմ թագուհին մինչև գերի ընկնելը Արշակունյաց գավառի Արտագերս ամրոցում 13 ամիս հերոսական դիմադրություն է ցույց տալիս։ Պարսիկներն իրար հետևից ավերեցին Արտաշատ, Վաղարշապատ, Երվանդաշատ, Զարեհավան, Զարիշատ և Վան քաղաքները։ Շահի հրամանով Փառանձեմ թագուհուն հրապարակայնորեն տանջանքների ենթարկելով սպանեցին։

369 թ.-ին գահ բարձրացավ Արշակ Բ-ի որդին՝ Պապ (369-374) թագավորը։ Նա կարողացավ Բյուզանդիայից օգնական զորք ստանալ։ Արդյունքում 371 թ.-ին Ձիրավի դաշտում Շապուհ II պարսից շահի զորքը ջախջախվում է։ Սպարապետ Մուշեղ Մամիկոնյանը և Սպանդարամատ Կամսարականը մեծ սխրագործություններ գործեցին այդ մարտում։ Պապ թագավորը սկսեց ուժեղացնել Հայաստանը, որը դուր չեկավ Բյուզանդիային։ Բյուզանդիան Հայաստանին դիտում էր որպես մի գործիք, որը թուլացնում էր իր ախոյան Պարսկաստանին, բայց վերջինս ձեռնտու չէր Հայաստանի ուժեղացումը։ Դրա համար էլ սկզբում Պապ թագավորին, իսկ այնուհետև Մուշեղ Մամիկոնյանին դավադրաբար սպանեցին։

Պապի մահից հետո Արշակունիների դինաստաիան երկար չկարողացավ դիմանալ։ Բյուզանդիայի և Պարսկաստանի միջև պատերազմ սկսվեց և երկար բանակցություններից հետո 387 թ.-ին Հայաստանը բաժանվեց 2 մասի։ Բյուզանդական Հայաստանում թագավոր կարգվեց Արշակ Գ-ն (378-389), իսկ պարսկականում՝ Խոսրով Դ-ն (384-389)։ Բայց այդ թագավորությունները երկար կյանք չունեցավ։ Հռոմեականում այն վերացվեց 391 թ.-ին, իսկ պարսկականում՝ 428 թ.-ին։[15]

Հայաստանը պարսկական տիրապետության շրջանում[խմբագրել]

Արշակունյաց արքայատոհմի տապալվելուց հետո՝ 428 թվականին, Հայաստանը հռչակվեց որպես պարսից տերության առանձնահատուկ վարչատարածքային միավոր՝ մարզպանություն, որի առաջին մարզպան նշանակվեց Վեհմիհրշապուհը (428-443)։ Մարզպանական Հայաստանն արտոնյալ կարգավիճակով ինքնավար պետություն էր, որտեղ պահպանվում էին հայ նախարարների և բարձրադաս հոգևորականների ավանդական իրավունքներն ու արտոնություները, պաշտոնակալությունները, հայկական զորաբանակը, հարկային համակարգը և այլն։ Սասանյաններին տրվում էին միայն այն հարկերը, որոնք գանձվում էին վերջին հայ Արշակունիների օգտին։ Հայ նախարարների քաղաքական միասնությունն արտահայտվում էր ընդհանուր զորաբանակով, որը գլխավորում էր Հայոց սպարապետը, կառավարման միասնական համակարգով, ըստ անհրաժեշտության Հայոց կաթողիկոսի նախագահությամբ գումարվող համազգային ժողովով։

443 թ.-ին պարսից շահ Հազկերտ Բ-ն (439-457) հայոց մարզպան նշանակեց ազդեցիկ իշխան Վասակ Սյունուն (443-451)։ 440-ական թվականներին պարսից արքունիքը որդեգրեց մարզպանական Հայաստանի պետական ինքնավարությունը վերացնելու և այն պարսկական սովորական նահանգի վերածելու քաղաքականություն։ Այս ծրագրի կենսագործումը հեշտացնելու համար հայոց բանակը՝ սպարապետ Վարդան Մամիկոնյանի գլխավորությամբ, 442 թ. ուղարկվեց Միջին Ասիա՝ քուշանների դեմ պատերազմելու։ 447թ. աշխարհագիր (մարդահամար և եկամուտների հաշվառում) կատարելու պատրվակով՝ պարսից պաշտոնյա Դենշապուհը ավելացրեց Հայաստանից գանձվող հարկերի չափերը։ Նա նաև սահմանափակեց հոգևորականների իրավունքները, խարդախ ու բանսարկու միջոցներով պառակտեց հայ նախարարների միասնությունը, հայրենասեր նախարարներին զրկեց իրենց ժառանգական պաշտոններից և արտոնություններից՝ դրանք հանձնելով հայրենադավներին կամ պարսիկներին, խրախուսեց չարաշահումներն ու կամայականությունները, ոտնահարեց հայ ժողովրդի ազգային և կրոնական զգացումները։

Վերոհիշյալ նախապատրաստական քայլերից հետո Հազկերտ Բ-ն 449 թ. հատուկ հրովարտակով հայոց կառավարությունից պահանջեց ուրանալ քրիստոնեությունը և ընդունել զրադաշտականությունը, որով հայերը կզատվեին հարևան բյուզանդացիներից և աստիճանաբար կձուլվեին պարսիկներին։ Կայացած հայոց համազգային ժողովում նշված պահանջը միահամուռ կերպով մերժվեց հայոց կառավարության կողմից։ Մերժողական պատասխանը որակվեց որպես հակապետական խռովություն, և Հայաստանի իշխանության ներկայացուցիչները կանչվեցին Տիզբոն՝ պատասխանատվության, որտեղ վերջիններս, հաշվեհարդարից խուսափելու համար դիմեցին առերես ձևական հավատափոխության և 449թ. վերադարձան հայրենիք։ 449թ. վերջին հայ նախարարները զավթիչներից լիովին ազատագրեցին երկիրը, վերակազմեցին հայոց կառավարության ազգային դիմագիծը և խնդիր դրեցին վերահաստատել հայկական թագավորությունը՝ գահի թեկնածուներ առաջադրելով Վարդան Մամիկոնյանին, Վասակ Սյունուն կամ Ներշապուհ Արծրունուն։ Պարսկական արքունիքին, սակայն, հաջողվեց իր կողմը հրապուրել Վասակ Սյունուն և ուրիշ նախարարների, որի արդյունքում հայոց պայքարի միասնական ճակատը պառակտվեց։ Այնուամենայնիվ, Վարդան Մամիկոնյանի և նրա զինակիցների գլխավորությամբ 451թ. մայիսի 26-ին Ավարայրի դաշտում տեղի ունեցած ճակատամարտով, ինչպես նաև հետագա հաջող լեռնային մարտերով հաջողվեց Հազկերտ Բ-ին հարկադրել Հայաստանից հետ կանչել պարսկական զորքերի մնացորդները, հրաժարվել կրոնափոխության ծրագրից, թեթևացնել հարկերը և վարել սիրաշահելու քաղաքականություն։

Հայաստանը արաբական տիրապետության շրջանում[խմբագրել]

VII դարի 30-ականներին մի նոր հզոր պետություն ասպարեզ եկավ՝ արաբական խալիֆաթը։ Առաջին անգամ 640 թ.-ին արաբ զորավար Աբդռահիմն 18 000 հեծելազորով եկավ Հայաստան և հարկ պահանջեց։ Հայ զորավար Տիրանը հրաժարվեց հարկ վճարելուց և պայքարի ելավ արաբների դեմ։ Մինչև երեկո տևած պայքարի արդյունքում հայրեը կարողացան թշնամուն հաղթել և վերջիններս փախուստի դիմեցին։ 640 թ.-ի հոկտեմբերի 6-ին արաբները հարձակվեցին Դվին քաղաքի վրա։ Նրանք քաղաքի չորս կողմերում ծուխ վառեցին և կարողացան պարիսպներից հեռացնել պահապաններին։ Արաբները ավերեցին Դվինը և 35 000 հոգու գերի տարան։

Հայերը կատաղի դիմադրություն էին ցույց տալիս թշնամուն և նրան չէին թողնում, որ ամրապնդվի զավթած քաղաքներում։ 650 թ.-ին արաբները կրկին սկսեցին իրենց ասպատակությունները և այս անգամ նրանք հարձակվեցին Երևան քաղաքի վրա, բայց քաղաքը գրավել չկարողացան։ Այնուհետև նրանք պաշարեցին Արծափ բերդը և 650 թ.-ի մարտի 28-ին նրանց հաջողվեց գրավել այն և ահավոր ջարդ կազմակերպել։ Այդ դժվար օրերին հայոց զորավար Թեոդորոս Ռշտունուն հաջողվում է աջաբներին ջախջախել և հազարավոր հայ գերիների փրկել։ Բացի այդ նա մեծ ավար խլեց թշնամուց և ավարից 100 ընտիր ձի նվեր ուղարկեց Բյուզանդիայի կայսրին։

652 թ.-ին հայերը արաբների հետ պայմանագիր կնքեցին, ըստ որի հայերը ճանաչում են արաբների գերիշխանությունը, բայց վերջինս Հայաստանում զորք չպետք է պահեր, Հայաստանն էլ պետք է վճարեր չնչին հարկեր։ Բացի այց արաբական խալիֆաթը հայերին պարտավարովում էր օգնել արտաքին հարձակումներից։ Բայց մի շարք երկրների հաղթարշավով գրավելուց հետո Օսման խալիֆը (644-656) չի կարողանում հանդուրժել հայերի կատաղի դիմադրությունները և իր զորավար Հաբիբ Իբն Մասլամային զորքերով ուղարկում է Դվին քաղաքի վրա։ Հայերը կատաղի դիմադրություն են ցույց տալիս և Մասլաման ստիպված է լինում հաշտության պայմանագիր կնքել։

686 թ.-ին արաբները ներխուժեցին Հայաստան, բայց հայերը վրացիների օգնությամբ թշնամուն կարողացան հետ շպրդել։ 698-700 թթ. արաբները նոր արշավանք ձեռնարկեցին և Հայաստանը գրավելով խալիֆայությանը ենթակա վարչական միավոր դարձրեցին։ Երկրի վրա նշանակվեց արաբ կառավարիչ՝ ամիրա։ Հայստանը ստիպված էր ծանր հարկեր վճառրել, իսկ նախարարները զրկվեցին ժառանգական իրավունքներից։ Ժողովուրդն անընդհատ ապստամբություն էր բարձրացնում և հերոսական մարտերի բռնվում զավթիչների դեմ։

VII դարի վերջում խալիֆաթում երկպառակտչական պայքար է ծավալվում։ Օգտվելով դրանից Սմբատ Բագրատունին զորքով ճանապարհվում է Բյուզանդիա, որպեսզի ելքեր որոնեն հայրենիքը թշնամու լծից ազատելու համար։ Բայց թշնամին հետապնդում է նրանց և հայերը 703 թ. ձմռանը Արաքս գետի մոտ Վարդանակերտ ավանում պայքարի են դուրս գալիս։ Հայերի 2000-անոց զորքը պարտության է մատնում արաբների 5000-անոց զորքին։ Այդ հաղթանակի համար Բյուզանդիայի կայրը Սմբատ Բագրատունուն պարգևատրում է կյուրապաղատի տիտղոսով։ Հայերի բարձրացրած մի շարք ապստամբությունների շնորհիվ թշնամին պարտություններ կրեց Այրարատում, Վասպուրականում, Շիրակում և Վանանդում։

705 թ. խալիֆի հրամանով հայ նախարարներին կանչում են Նախիջևան և նրանց եկեղեցներում փակելով այրում են։ Այդ օրը 800 հոգի են հրկիզում հայոց եկեղեցիներում։ Այդ թվականը հայերի պատմության մեջ հայտնի է նաև որպես «կրակի տարի»։ 725 թ. սկսած հայերը ծխահարկի փոխարեն գլխահարկ էին վճարում։ Հարկերն այնքան բարձր էին, որ շատերը չդիմացան ճնշմանը և տարագրվեցին օտար երկրներ։

744-745 թթ. հայերը Գրիգոր Մամիկոնյանի գլխավորությամբ նոր ապստամբություն բարձրացրին և ոչնչացրին թշնամուն։ Իսկ Արտավազդ Մամիկոնյանը 774 թ.-ին Կումայրի գյուղում (այժմ Գյումրի) վերացրեց արաբ հարկահավաքներին։ Արաբները հետապնդեցին Արտավազդին, բայց վերջինս կարողացավ հասնել Բյուզանդիա, որտեղ և նշանակվեց Անտալիկոն թեմի ստրատեգ։ 778 թ. Արտավազդ Մամիկոնյանը բյուզանդական բանակի հայ զորավարների՝ Տաճատ Անձրևանցու, Վարզտիոցի և Գրիգորիսի հետ Գերմանիկ քաղաքի մոտ ճակատամարտ են տալիս արաբների հետ և նրանց պարտություն մատնում։

Մինչև 850 թ. հայերն անընդհատ ապստամբում էին՝ նույնիսկ այն դեպքերում, երբ պարտությունն ակնհայտ էր։ Հատկանշական է հիշատակել 775 թ. ապրիլի 24-ին Արձնի գյուղի մոտ տեղի ունեցած ճակատամարտը, երբ հայերն ընդամենը 5000 հոգով դուրս եկան թշնամու 30 000-անոց բանակի դեմ։ Հայերը թշնամու նկատմամբ լցված էին արյունահեղությամբ և նրանք ահեղ ճակատամարտ տվեցին։ Այդ մարտում անմահության գիրկն անցան այնպիսիս փառապանծ զորավարներ, որպիսիք էին Սմբատ և Սահակ Բագրատունիները, Մուշեղ Մամիկոնյանը, Սամուելն ու Վահան Գնունյանցը։

Խալիֆը խորհրդակցեց արաբ մեծամեծների հետ և որոշեցին վերացնել հայոց աշխարհի իշխաններին։ Այդ հալածանքներին կարողացան դիմակայել Բագրատունյաց, Սյունյաց և Արծրունյաց իշխանական տները, բայց արաբներին հաջողվեց վերջ տալ Մամիկոնյան և Կամսարական քաջազուն տներին։ Նրանց տիրույթներն անցան Բագրատունիներին։ VIII դարավերջում Բագրատունիները Հայաստանում կարողացան ուժեղ դիրք գրավել և սպարապետության պաշտոնը վերցնել իրենց ձեռքը։

850 թ. սկսած արաբ ոստիականի ուժը Հայաստանում սկսեց թուլանալ։ Հայերը նոր ապստամբություններ բարձրացրեցին և Խութի հերոսամարտում ջախջախում են արաբների արաբներին և կարողանում են սպանել արաբ մարզպան Յուսուֆին։ Դրանից հետո արաբական զորքը անընդհատ հարձակվում են Հայաստանի վրա և նրանց հաջողվում է գերի վերցնել հայոց իշխան Աշոտին և նրա որդուն։ Հայերի ապստամբությունը թուլացնելու համար մնում էր շարքից դուրս բերել Աշոտի եղբորը՝ Գուրգենին, որին թշնամին հնազանդվելու դեպքում խոստացավ իշխանական դիրք, փառք ու պատիվ։ Բայց երբ Գուրգենը գնաց «իշխանության ցանկության» հետևից, նրան շղթայեցին, իսկ իր հետ գնացած իշխան Գրիգոր Արծրունուն սպանեցին իր իսկ աչքի առաջ։ Այսպիսով արաբները կարողացան նենգությամն հասնել իրենց ուզածին և անարգել ձևով ոտնատակ տալ հայոց երկիրը։ Նրանք բազում հայ գերիների քշեցին արևելքի երկրների շուկաներում վաճառվելու։[16]

Հայաստանը Բագրատունիների օրոք[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Բագրատունիներ
Բագրատունյաց Հայաստանը մոտավորապես 1000թ-ին

Հայաստանում խալիֆայության դեմ դժգոհության աղմուկ բարձրացավ, որի հետևանքով Բուղան հետ կանչվեց։ Աշոտ Բագրագունին հռչակվեց հայոց սպարապետ, իսկ հայ իշխանների կողմից նա ճանաչվեց որպես «Իշխանաց իշխան»։ Հարկահավաքությունն անցավ Աշոտ Բագրագունու ձեռքը, որի հետևանքով արաբ հարկահավաքներն այլևս Հայաստան մտնելու իրավունք չունեին։ Աշոտը կրճատեց հարկերի քաղաքը և հոգ տարավ երկրի զարգացման համար։ Նա ստեղծեց ուժեղ բանակ, որի թվաքանակը կազմում էր 40 000, իսկ սպարապետ նշանակեց իր եղբայր Աբասին։ Հայաստանն այնքան ուժեղացավ, որ 885 թ.-ին ստիպված ճանաչեց Աշոտ Բագրագունու (885-890) թագավորությունը և նրան թագ ուղարկեց։ Թագ ուղարկեց նաև Բյուզանդական կայսրությունը։ 460 տարի առաջ կործանված հայկական պետությունը կրկին վերականգվեց։

Անիի մայր տաճարի ավերակները

Աշոտ Բագրատունու որդու՝ Սմբատ Ա-ի (890-914) օրոք Հայաստանն ամրապնդեց իր տնտեսական առաջընթացն ու քաղաքական հզորությունը։ Զարկ տրվեց քաղաքաշինությանը։ Սմբատ Ա-ի աջակցությամբ Բագրատունյաց տոհմի Ատրներսեհ իշխանը կարգվեց Վրաստանի թագավոր։

Սակայն արաբական ասպատակությունները դեռ չէին դադարել և Ատրպատականի Սաջյան ամիրությունը մեծ ավերվածություններ էր պատճառում Հայաստանին։ Յուսուֆ իշխանը հայ իշխանների ներքին գզվռտոցներն օգտագործելով իր կողմը գրվեց Վասպուրականի Գագիկ Արծրունուն և 908 թ.-ին նրան կարգեց թագավոր։ 914 թ.-ին Յուսուֆը պարտություն մատնեց հայոց զորքին, իսկ Սմբատ Ա-ին մահվան ենթարկեց։

Անկախության համար պայքարը գրավեց Աշոտ Բ (914-929), որն իր քաջության համար ստացավ «Երկաթ» մականունը։ Գևորգ Մարզպետունու գլխավորությամբ հայկական զորքը Սևանի ափին կարողացավ հաղթանակ տանել և արաբներին դուրս վռնդել հայրենի հողերից։ Հայաստանը լիովին անկախացավ, իսկ 922 թ.-ին խալիֆը Աշոտ Երկաթին թագ ուղարկեց։

Աշոտ Գ-ն (953-977) ջանքեր գործադրեց ամբողջ Հայաստանը վերամիավորելու համար։ Հայաստանն հասավ մշակութային և տնտեսական ծաղկման։ 961 թ. Անին հանդիսավոր կերպով հռչակվեց մայրաքաղաք։ Դրա համար հյուրեր էին կանչվել Վրաստանից և այլ երկրներից։ Անիի քաղաքը մեծ զարգացում ապրեց հատկապես Գագիկ Ա (990-1020) թագավորի օրոք։ Քաղաքը հռչակված էր բազմաթիվ ճարտարապետական կոթողներով։ Բացի այց Անին առևտրական կարևորագույն կենտրոն էր։ Համաշխարհային շուկայում մեծ պահանջարկ ունեին հայկական կերպասներն ու զարդերը։

Բագրատունիների թագավորության ամբողջականությունը երկար չտևեց։ Այն տրոհվեց ոչ մեծ թագավորությունների՝ Վասպուրականի, Կարսի, Տաշիր-Ձորագետի, Սյունիքի, Արցախ-Խաչենի և Տարոնի։ Դա նպաստավոր հանգամանք եղավ թշնամական Բյուզանդիայի համար և վերջինս կրկին արշավանք ձեռնարկեց Հայաստանի վրա։ Շուրջ 20 տարի տևած պայքարից հետո 1045 թ.-ին Բագրատունիների թագավորությունը կործանվեց։ Բյուզանդիան բոլոր միջոցներով վերջ դրեց Հայաստանի դիմադրական ուժերին։ Երկիրը կատարյալ ավերածության հասավ։[17]

Կիլիկյան Հայաստանի թագավորությունը[խմբագրել]

Կիլիկյան Հայաստանը
    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Կիլիկիայի Հայկական Թագավորություն

Կիլիկիայի Հայկական Թագավորություն (Միջին հայերեն՝ Կիլիկիոյ Հայոց Թագաւորություն, հայտնի է նաև որպես Կիլիկյան Հայաստան կամ Փոքր Հայք կամ Հայաստան), միջնադարյան հայկական անկախ պետություն՝ ստեղծված սելջուկ-թուրքերի արշավանքների հետևանքով Կիլիկիա գաղթած հայերի կողմից։ Գտնվելով Մեծ Հայքից դուրս, այն զբաղեցնում էր պատմական Կիլիկիա շրջանը։ Կիլիկիա անվան ստույգ ծագումնաբանություն չկա, սակայն որոշ գիտնականների կարծիքով Կիլիկիա անունը ծագել է եբրայերեն «քելկիմ», «քալեկ» կամ հունական «կալիս», «կալիկա» բառերից, որոնք թարգմանաբար նշանակում են «քարքարոտ»։ Իշխանության հիմքը դրվել է 1080 թ-ին Բագրատունիների շառավիղ՝ Ռուբինյանների կողմից։ Մայրաքաղաքը սկզբնապես Տարսոնն էր, հետագայում Ադանան և վերջիվերջո Սիսը։ Կիլիկյան Հայաստանը մեծ օգնություն է ցուցաբերել Խաչակրաց արշավանքների մասնակիցներին և որոշ ժամանակ միակ քրիստոնյա պետությունն էր ողջ Մերձավոր Արևելքում։ Իզուր չէ, որ նրան երբեմն անվանում էին «քրիստոնյա կղզի մահմեդական ծովում»։ Քանի որ Մեծ Հայքը գտնվում էր օտարների իշխանության տակ, ապա կաթողիկոսի նստավայրը տեղափոխվեց Կիլիկիա և հաստատվեց Հռոմկլա քաղաքում։ 1198 թ-ին Լևոն Բ Մեծագործի թագադրմամբ Կիլիկյան Հայաստանը վերածվեց Կիլիկիայի Հայկական Թագավորության։ Կիլիկյան Հայաստանի և արևմտյան Եվրոպայի երկրների միջև հաստատվեցին ռազմական և տնտեսական կապեր, ինչի շնորհիվ Կիլիկիա ներմուծվեցին ասպետությունը, հագուստների նոր ոճեր, ֆրանսերեն բառեր և տիտղոսներ։ Իսկ հասարակարգը վերածվեց ավատատիրականի։ Խաչակիրներն իրենք շատ բաներ վերցրեցին հայերից, ինչպես օրինակ աշտարակների կառուցումը և եկեղեցաշինության որոշ տարրեր։ Կիլիկյան Հայաստանն ուներ հզոր տնտեսություն, որի վառ ապացույցն է այն ժամանակվա մեծագույն նավահանգիստներից մեկը՝ Այասը, որտեղով անցել է նաև հայտնի ճանապարհորդ Մարկո Պոլոն։

Մոնղոլ-թաթարական արշավանքները[խմբագրել]

Հայաստանը թուրք-պարսկական տիրապետության շրջանում[խմբագրել]

1728 թվականը շրջադարձային եղավ Սյունիքի ազատագրական պայքարի համար։ Այդ թվականին մահացավ Դավիթ Բեկը։ Կապանի զինվորական հրամանատարությունն ամբողջությամբ անցավ Մխիթար Սպարապետին, որը շարունակեց գլխավորել պայքարը թուրք զավթիչների դեմ։

Թուրքական բանակը, կրած պարտություններից ուշքի գալով, կրկին հարձակվեց Սյունիքի վրա։ Այդ գրոհին դիմագրավելու ժամանակ հայկական զորքերի հրամանատարության մեջ տեղի ունեցավ պառակտում։ Երբ հակառակորդը կրկին պաշարեց Հալիձորի բերդը, Մխիթար Սպարապետը պահանջեց շարունակել պաշտպանությունը և ուժասպառ անել թշնամուն, իսկ Տեր-Ավետիսը նախընտրեց նրանց հետ բանակցելու ուղին։ Մխիթար Սպարապետը ստիպված էր գիշերով հեռանալ բերդից։ Թուրքերը գրավեցին բերդը, կողոպտեցին ու կոտորեցին այնտեղ մնացած հայ բնակչությանը։ Հալիձորի անկումից հետո հայ զինվորականության միջև հակասությունները խորացան։ Թեև Մխիթար Սպարապետին հաջողվեց միավորել հայկական ուժերը և թուրքերի դեմ մի շարք հաջող հարձակումներ կազմակերպել, սակայն ապստամբական ուժերի կազմալուծումը հնարավոր չեղավ կասեցնել։

1730 թ. թուրքերին Օրդուբադում պարտության մատնելուց հետո, Խնձորեսկ վերադառնալու ճանապարհին, Մխիթար Սպարապետը դավադրաբար սպանվեց։ Սյունիքի ազատագրական պայքարի ելած զորքերը, հետզհետե կազմալուծվելով և միայնակ մնալով թշնամու գերակշիռ ուժերի դեմ, չկարողացան վերջնական հաղթանակի հասնել։

Այսպիսով, չնայած հայկական ուժերի տարած բազում հաղթանակներին, ազատագրական պայքարի ելած զորքերը հետզհետե կազմալուծվեցին։ Այդուհանդերձ, ազատագրական այդ պայքարը խոր հետք թողեց, բարձրացրեց հայ ժողովրդի ինքնագիտակցությունն ու ազատասիրական ոգին, հավատ ներշնչեց սեփական ուժերի նկատմամբ։ Պարսից պետությունը ստիպված էր իր հետագա քաղաքականության մեջ հաշվի նստել հայկական մելիքությունների հետ, ճանաչել նրանց իրավունքներն ու ինքնիշխանությունը։

Արցախի և Սյունիքի ազատագրական շարժումը մեծ արձագանք գտավ ողջ հայության մեջ։ Այն ոգեշնչում էր նաև հայ ժողովրդի հաջորդ սերունդներին և հավատով լցնում իրենց ուժերի նկատմամբ։

Հայաստանը 19-րդ դարում[խմբագրել]

Առաջին համաշխարհային պատերազմը և հայոց Մեծ եղեռնը[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Հայոց Ցեղասպանություն


[18]=== Հայաստանի Առաջին Հանրապետությունը ===

Armenianborders65.jpg
    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Հայաստանի Առաջին Հանրապետություն

1918 թվականի մայիսի 28-ին՝ մայիսյան հերոսամարտներից՝ Սարդարապատից, Բաշ-Ապարանից, Ղարաքիլիսայից հետո ծնունդ առավ Հայաստանի Առաջին Հանրապետությունը։ Առաջին Հանրապետությունը հիմնադրվեց հայ ժողովրդի համար ծանր ժամանակահատվածում, երբ բնաջնջման ծրագրից խուսափած բազմահազար գաղթականներն ու սովը, ռուսական կայսրության նվաճողական քաղաքականությունը հնարավորություն չէին ընձեռելու պետության ղեկավարներին ստեղծել կայուն պետություն։ Առաջին Հանրապետությունը գոյատևեց մինչև 1920 թվականի դեկտեմբերի 2-ը, երբ Հայաստանը բռնի ձևով խորհրդայնացվեց։ [19]

Խորհրդային Հայաստանը[խմբագրել]

Հիմնվել է 1920 թվականի դեկտեմբերի 2-ին Հայաստանի Հանրապետության և ՌԽՖՍՀ միջև ստորագրված համաձայնագրով (տես Համաձայնագիր Հայաստանի Հանրապետության և ՌԽՖՍՀ միջև 1920 դեկտեմբերի 2)։ Մինչ այդ, 1920 թվականի նոյեմբերի 29-ին Հայաստանի ռազմահեղափոխական կոմիտեն (ՌՀԿ), անցնելով հայ-ադրբեջանական սահմանը, իր ղեկավարությամբ գործող գնդով մտել է Քարվանսարա (Իջևան) և Հայաստանը հռչակել խորհրդային հանրապետություն։ 1922 թվականի դեկտեմբերի 30-ից մինչև 1990 թվականի օգոստոսի 23-ը ՀԽՍՀ գտնվել է ԽՍՀՄ կազմում։ 1990 թվականի օգոստոսի 23-ին ՀԽՍՀ Գերագույն խորհուրդն ընդունեց Հռչակագիր Հայաստանի անկախության մասին, որի համաձայն ՀԽՍՀ վերանվանվեց Հայաստանի Հանրապետություն։

Հայաստանի անկախացումը[խմբագրել]

Հայաստանի անկախության մասին հռչակագրի դրույթներից ելնելով՝ խորհրդարանը որոշեց 1991թ. սեպտեմբերի 21-ին հանրապետության տարածքում անցկացնել հանրաքվե՝ ԽՍՀՄ-ի կազմից դուրս գալու և անկախանալու նպատակով։ Հանրապետության բնակչության ճնշող մեծամասնությունը՝ 2 մլն 43 հազար մարդ (կամ քվեարկության իրավունք ունեցողների 94,39 տոկոսը), «այո» ասաց անկախությանը։ Հանրաքվեի արդյունքների հիման վրա 1991թ. սեպտեմբերի 23-ին հանրապետության Գերագույն խորհուրդը Հայաստանը հռչակեց անկախ պետություն։ Այսպիսով՝ իրականացավ անկախություն ձեռք բերելու հայ ժողովրդի երազանքը։

1991թ. հոկտեմբերի 16-ին Հայաստանում առաջին անգամ անցկացվեցին նախագահական համաժողովրդական ընտրություններ։ Արդյունքում՝ ձայների ճնշող մեծամասնությամբ (83 տոկոս) հանրապետության նախագահ ընտրվեց Լևոն Տեր-Պետրոսյանը, իսկ փոխնախագահ՝ Գագիկ Հարությունյանը։ Անկախության ուղին բռնած հանրապետությանը ու նրա նորընտիր ղեկավարությանը ծանր փորձություններ էին սպասվում։ Հայաստանը փաստորեն կտրվել էր տնտեսական նախկին համակարգից։ 1991թ. նոյեմբերին հերթական անգամ փակվեց Ադրբեջանից եկող գազամուղը։ Սկսվեց Հայաստանի էներգետիկ ճգնաժամը, բնակչությունը զրկվեց ջեռուցումից, ընդհատվեց երկաթուղային կապը, տնտեսությունը կանգնեց կազմալուծման լուրջ վտանգի առաջ։

1991թ. դեկտեմբերի 8-ին, Մինսկի մոտակայքի Բելովեժսկ բնակավայրում, երեք սլավոնական հանրապետությունների՝ Ռուսաստանի, Ուկրաինայի և Բելառուսի ղեկավարները ստորագրեցին համաձայնագիր ԽՍՀՄ-ի գոյությունը դադարեցնելու մասին։ Միաժամանակ հայտարարվեց միջազգային համագործակցության նոր սուբյեկտի՝ Անկախ պետությունների համագործակցության (ԱՊՀ) կազմավորման մասին։ Միութենական նախկին հանրապետություններից Մինսկի համաձայնագրին առաջինն արձագանքեց Հայաստանի Հանրապետությունը, որը ողջունեց նաև ԱՊՀ-ի ստեղծումը՝ հայտնելով նրան միանալու իր պատրաստակամությունը։

1991թ. դեկտեմբերի 21-ին Ղազախստանի մայրաքաղաք Ալմա-Աթայում 11 ինքնիշխան պետություններ (նախկին խորհրդային հանրապետությունները), բացի Վրաստանից (որը մի որոշ ժամանակ անց ստորագրեց) և Մերձբալթյան երեք հանրապետություններից, ստորագրեցին համաձայնագիր՝ ԱՊՀ ստեղծման մասին։ Դրանով իրականացավ ԽՍՀՄ-ի փլուզումը և հանրապետությունների անկախությունը։ Այսպիսով, ազգային ժողովրդավարական շարժումով ոտքի կանգնած հայ ժողովուրդը հռչակեց իր անկախ պետականությունը։

Արցախյան ազատամարտը[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Արցախյան ազատամարտ

Արցախի հայությունը 1988 թ. ազգային ինքնորոշման ազատագրական շարժում սկսեց, նպատակ ունենալով ուղղելու բոլշևիկյան Լենին-Ստալինյան բռնատիրության կատարած պատմական սխալը և պատմականորեն հայկական Արցախ երկրամասը վերադարձնել Հայաստանի կազմի մեջ։ Ադրբեջանի խորհրդային սոցիալիստական հանրապետությունը ուժ կիրառեց Արցախի հայության դեմ, ինչպես նաև արյունոտ սպանդի, թալանի ու տեղահանության ենթարկվեց Ադրբեջանի Սումգայիթ, Բաքու, Կիրովաբադ քաղաքների և այլ բնակավայրերի խաղաղ հայ բնակչությունը։ Սակայն ազերիների հայատյաց քաղաքականությունն ու զանգվածային բռնությունները, Լեռնային Ղարաբաղի տարածքում և Հայաստանի Հանրապետության սահմանամերձ շրջաններում սանձազերծած լայնածավալ ռազմական գործողությունները, որոնց Ադրբեջանը ներգրավում էր նաև աֆղան մոջահեդներին, չեչեն վահաբականների ահաբեկչական խմբերի, չկարողացան ճնշել հայերի ազատ ապրելու կամքը։ Հայերը զենք վերցրին ու պայքարի ելան ագրեսորի դեմ՝ հանուն իրենց ազատության ու անվտանգ ապագայի։

1991 թ. սեպտեմբեր 2-ին Լեռնային Ղարաբաղը հռչակեց իրեն անկախ հանրապետություն։ Ազատագրական պայքարի արդյունքում Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը՝ պատմական Արցախը ազատագրվեց։ Հայերը ստիպեցին թշնամուն 1994 թ. զինադադար աղերսել։ Կրակի դադարեցման մասին փաստաթուղթը ստորագրվեց 1994 թ. մայիսի 12-ին, Բիշկեքում, Հայաստանի Հանրապետության, Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության և Ադրբեջանի Հանրապետության միջև։ Չնայած հրադադարի ռեժիմին՝ ադրբեջանական զինված ուժերը մինչ օրս էլ պարբերաբար խախտում են այն։ Հայկական ուժերը որոշ դեպքերում ստիպված են լինում պատասխան կրակով լռեցնել ադրբեջանական կրակակետերը։ Ադրբեջանի ղեկավարությունը միջազգային տարբեր ատյաններում փորձում է հակամարտության էությունը լիովին նենգափոխել, աղավաղելով պատմական ու քաղաքական իրողությունները, իրեն որպես զոհ, իսկ Հայաստանին որպես ագրեսոր ներկայացնելով։ Սակայն ցինիզմի, ստի ու կեղծիքի քաղաքականությունը, որով այդ երկիրը փորձում է կերակրել միջազգային հանրությանը, ինչպես նաև Հայաստանին ուղղվող ռազմատենչ հայտարարություններն ու սպառնալիքները դատապարտված են անհաջողության։ Բոլորի համար էլ ակնհայտ է պատմական ճշմարտությունը, իսկ հայկական զինված ուժերը համարվում են տարածաշրջանում ամենակազմակերպվածն ու ամենամարտունակը։ Լեռնային Ղարաբաղը առայժմ միջազգայնորեն չճանաչված անկախ պետություն է՝ միջազգային իրավունքի սուբյեկտ համարվելու համար անհրաժեշտ բոլոր ինստիտուտներով և ժողովրդավարական արժեքներ դավանող երկրի ակնհայտ ապացույցներով։ Արցախի Հանրապետությունը ճանաչել են ԱՄՆ-ի Լուիզիանա, Ռոդ Այլենդ, Մասսաչուսեթս, Մեն նահանգները, Կալիֆորնիայի Ֆրեզնո քաղաքի քաղաքային խորհուրդը և այլն։

Հայաստանի մասին առաջին գրավոր վկայությունները[խմբագրել]

Ըստ Շումմերական արձանագրություններից մեկի՝ հայերին ստեղծել է Շումմերական Հայա աստվածը՝ շումմերական դիցաբանության մեջ գլխավոր աստվածը։ Ըստ այս արձանագրության հայերը սուրբ ազգ էին, այդ պատճառով շումմերները վախենում էին նրանցից։ Այս արձանագրությունը պատկանում է մ.թ.ա. 21-րդ դարին։

Շումմերներն ունեին կենդանակերպերի մասին արձանագրություն, որում նշվում էր, թե ըստ ավանդույթան, որ երկիրն ինչ կենդանուց է առաջացել։ Ըստ այդ արձանագրության հայերն առաջացել են օձերից։

Պատմագիտություն[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Հայոց պատմություն


Հայաստանի և հարևան ժողովուրդների պատմության ուսումնասիրության համար կարևոր սկզբնաղբյուրներ են հայ պատմիչների աշխատությունները։ Հայ պատմագրության անդրանիկ երկը, «Վարք Մաշտոցի» գրվել է 5-րդ դարի 40-ականներին, որը մեզ հասել է 13-14-րդ դարերում կատարված ընդօրինակությամբ։ Մաշտոցի աշակերտ Կորյունի գրած այս երկում նկարագրվում է Մաշտոցի կյանքն ու գործունեությունը, տրվում է հայկական, վրացական և աղվանից գրերի ստեղծման պատմությունը (աշխատությունը թարգմանվել է գերմաներեն (1841), ֆրանսերեն (1869), անգլերեն (1952), ռուսերեն (1962)իտալերեն (1857)։

Ագաթանգեղոսի (5-րդ դար) պատմության մեջ տրված է Հայաստանում հեթանոսական կրոնի դեմ մղված պայքարի և 301 թվականին քրիստոնեությունը որպես պետական կրոնի ճանաչման պատմությունը, քրիստոնեության սկզբնական շրջանի պատմության ուսումնասիրման համար այս կարևոր սկզբնաղբյուրը զանազան խմբագրություններով հայտնի է եղել մի շարք հին լեզուներով (խմբագրություններից մի քանիսը և հայերեն բնագիրը նոր ժամանակներում թարգմանվել են իտալերեն (1843), շվեդերեն (1860) ֆրանսերեն (1867), անգլերեն (1976) և այլ լեզուներով)։ Ագաթանգեղոսի ժամանակակից Փավստոս Բուզանդի աշխատությունն ընդգրկում է 330-387 թթ պատմական ժամանակաշրջանը և արտացոլում է Հայաստանի հասարակական–քաղաքական պատմությունը։ Այստեղ կարևոր տեղեկություններ կան հայ-հռոմեական և հայ-պարսկական հարաբերությունների մասին, ինչպես և ուշագրավ տվյալներ Անդրկովկասի ժողովուրդների պատմության վերաբերյալ (աշխատությունը թարգմանվել է գերմաներեն (1879), ֆրանսերեն (1867), ռուսերեն(1953))։ Մովսես Խորենացին (5-րդ դար) իր «Հայոց պատմութեան» մեջ առաջին անգամ ժամանակագրական կարգով տալիս է հայ ժողովրդի պատմությունը սկսած առասպելական ժամանակներից մինչև հինգերորդ դարը։ Մովսես Խորենացին սերունդների կողմից իրավամբ Պատմահայր անունն է ստացել։ Մատենադարանում պահվում են նրա «Հայոց պատմության» 31 ձեռագիր և մի քանի պատառիկ, որոնցից հնագույնը իններորդ դարից է։ Հայաստանի պատմությունը գրելիս Խորենացին ձեռքի տակ ունեցել է հույն, ասորի հեղինակների երկեր, որոնցից քաղվածքներ է բերում և որոնցից մի քանիսը աշխարհին հայտնի են դարձել միայն Խորենացու գրքի միջոցով։ «Հայոց պատմութեան» համար աղբյուր են հանդիսացել նաև հայկական բանահյուսությունը և այլ ժողովուրդների ավանդական անցյալն ուսումնասիրելու համար։ Բավական է ասել, որ իրանական բանահյուսության հանրահայտ հերոս Ռոստամի անվան ամենավաղ գրանցումը (ավելի վաղ, քան իրանական գրանցումները) պատկանում է Մովսես Խորենացուն։ Ֆիրդուսուց մոտ 500 տարի առաջ Խորենացին գրանցել է Բյուրասպի Աժդահակի առասպելը։

Համաշխարհային նշանակություն ունեցող այս երկն արդեն ավելի քան երկու դար է ուսումնասիրվում է նաև օտար պատմաբանների և բանասերների կողմից։ 1736 թ այն թարգմանվել է լատիներեն և հայերեն բնագրի հետ միասին լույս է տեսել Լոնդոնում։ Իսկ մինչ այդ նրա համառոտ բովանդակությունը շվեդ գիտնական Հենրիխ Բենները (1669-1732) տպագրել է Ստոկհոլմում։ 18-րդ դարի հրատարակություններին հաջորդեցին տարբեր լեզուներով մի շարք հրատարակություններ՝ ռուսերեն (1809 թ, 1858 թ, 1893 թ) ֆրանսերեն (1836 թ, 1844 թ, 1869 թ, 1993 թ), իտալերեն (1841 թ, 1850 թ) գերմաներեն (1869 թ, 1881 թ) հունգարերեն (1892 թ), պարսկերեն (1992 թ)։

Հինգերորդ դարի պատմիչ Եղիշեն իր «Վասն Վարդանայ և հայոց պատերազմի» երկում պատմում է Սասանյան Պարսկաստանի դեմ 451 թ հայերի մղած անձնուրաց պայքարի, հայրենի երկրի ազատության ու անկախության համար մարտնչելու նրա զավակների անկոտրում կամքի մասին։ Երկի վերնագիրը կրում է հայկական հերոսական զորագնդերի անմահացած զորավար Վարդան Մամիկոնյանի անունը։ «Վարդանանց պատմությունը» արժեքավոր տեղեկություններ է պարունակում զրադաշտական կրոնի և առհասարակ Պարսկաստանի քաղաքական կյանքի վերաբերեալ։ Աշխատությունը հրատարակվել է մոտ 40 անգամ հայերեն և օտար լեզուներով՝ անգլերեն (1830թ, 1926թ, 1952թ), իտալերեն (1840թ), ֆրանսերեն (1841թ, 1869թ), ռուսերեն (1853թ, 1884թ, 1971թ)։

Մատենադարանում են պահվում 5-րդ դարի պատմիչ Ղազար Փարպեցու «Հայոց պատմության» երկու ընդօրինակությունները։ Պատմությունն ընդգրկում է 387-486 թթ միջև ընկած ժամանակաշրջանի պատմական իրադարձությունների նկարագրությունը որտեղ արտացոլում են գտել նաև Պարսկաստանում, Բյուզանդական կայսրության սահմաններում, Վրաստանում, Աղվանքում և այլուր տեղի ունեցած պատմական անցուդարձերը։ Դեպի Հայաստան և Փոքր Ասիա արաբների կատարած արշավանքների վերաբերյալ հավաստի աղբյուր է 8-րդ դարի պատմիչ Ղևոնդի երկը։ Այստեղ հանդիպում են հայերի, վրացիների, աղվանների, խազարների և մյուս կողմից արաբների միջև եղած փոխհարաբերություններին վերաբերող որոշ տեղեկություններ, որ այլ աղբյուրներից հայտնի չեն։ Ղևոնդի Պատմությունը հետաքրքիր սկզբնաղբյուր է նաև արաբական բռնակալության դեմ մղված ազատագրական պայքարի պատմության ուսումնասիրման համար։ Հայ պատմագրության մեջ առանձնակի տեղ ունի Մովսես Կաղանկատվացին՝ հայտնի “Պատմություն Աղվանից” երկով։ 7-ից 10-րդ դարերում տարբեր հեղինակների մասնակցությամբ ստեղծված այս Պատմությունը համաշխարհային գրականության մեջ միակն է, որ նվիրված է հատկապես Աղվանից աշխարհի պատմությանը /"Աղվանից աշխարհ" ասելով հիմնականում հասկացվել է "Հայոց Արևելից կողմանք"-ը/։ 10-րդ դարի մյուս մատենագիրներից Հովհաննես Դրասխանակերտցու Թովմա Արծրունու, Ուխտանեսի և Ստեփանոս Ասողիկի երկերում նույնպես հանդիպում ենք կարևոր տեղեկությունների ժամանակի քաղաքական հարաբերությունների և սոցիալական պայքարի մասին։ 11-րդ դարի պատմիչ Արիստակես Լաստիվերցին պատմել է սելջուկ թուրքերի և բյուզանդացիների արշավանքների մասին։ Այս շրջանում է, որ սկսվում է հայերի գաղթը դեպի օտար հորիզոններ։ Լաստիվերտցին նշել է նաև ներքին հակասությունները վաճառականների և հարուստ մարդկանց անազնվության, խաբեբայության, կաշառակերության, շահամոլության, իշխանների անմիաբանության մասին, որոնք և պատճաառ են դարձել երկրի ծանր վիճակի համար։ 12-13–րդ դարերում տեղի է ունենում քաղաքային կյանքի զգալի աշխուժացում։ Հայաստանը դառնում է առևտրական ճանապարհների հանգուցակետ։ Կիլիկիայում հիմնվում է հայկական իշխանություն, որը գոյատևում է շուրջ երեք դար (մինչև 1375թ)։ Այս ժամանակաշրջանը (12-13-րդ դարեր) հայ պատմագրության ամենաբեղուն շրջաններից մեկն է, որը տվել է ավելի քան տասը խոշոր պատմիչներ ու ժամանակագիրներ Սամուել Անեցի, Մխիթար Անեցի, Մատթևոս Ուռհայեցի, Մխիթար Այրիվանեցի, Վարդան Արևելցի, Կիրակոս Գանձակեցի, Գրիգոր Ակներցի կամ Ականցի, Վահրամ Րաբունի, Սմբատ Սպարապետ (Գունդստաբլ), Հեթում պատմիչ, Ստեփանոս Օրբելեան և ուրիշներ։ 14-16-րդ դարերը հայ պատմագրության ամենաամուլ դարերն են։ Այս ժամանակաշրջանը տվել է ընդամենը մեկ նշանավոր պատմիչ Թովմա Մեծոփեցի (1376/9-1446), որը գրել է Լենկ Թեմուրի և նրա հաջորդների արշավանքների շրջանի Հայաստանի պատմությունը։ Այս դարերի մանր ժամանակագիրների երկերից Մատենադարանում պահվում են Գրիգոր Խլաթեցու Ծերենցի (1350-1425), Մովսես Արծկեցու, Առաքել Բաղիշեցու, Աբրահամ Անկիվրացու, Սիմեոն Ապարանցու չափածո պատմությունները, Անդրեաս Եվդոկացու, Բարսեղ Արճիշեցու, Հովհաննես Ծարեցու և ուրիշների “Ժամանակագրություն” -ները, որոնք արժեքավոր տեղեկություններ են հաղորդում ժամանակի քաղաքական ու տնտեսական կյանքի մասին։ 17-18-րդ դարերը խիստ տարբերվում են նախորդ շրջանից։ Նրանք հարուստ են ինչպես մանր, այնպես և խոշոր պատմական գործերով։ 17-րդ դարի խոշոր պատմիչ Առաքել Դավրիժեցու (1669թ ) “Հայոց պատմությունն” ընդգրկում է 1601-1662թթ տեղի ունեցած դեպքերը Հայաստանում, Թուրքիայում, Իրանում, Ստամբուլի, Իսպահանի, Լվովի և այլ վայրերի հայկական գաղութներում։ Այստեղ մանրամասն ներկայացվում է պարսից Շահ Աբբաս Ա թագավորի կողմից հայերի Պարսկաստան բռնի գաղթեցնելու պատմությունը։ Մատենադարանում պահվում են նաև այդ շրջանի մյուս նշանավոր պատմիչների, ժամանակագիրների, ճանապարհորդների գործերը, որոնց թվում Զաքարիա Սարկավագի (ծ.1620), Երեմիա Չելեպիի (1637-1695), Կոստանդ Ջուղայեցու (17-րդ դար), Եսայի Հասան Ջալալյանի (1728թ) և ուրիշների աշխատությունները, ինչպես և Հակոբ Շամախեցու (1763թ), կաթողիկոս Սիմեոն Ա Երևանցու (1780թ) և բազմաթիվ այլ մատենագիրների երկերը։ Որոշակի պատմագրական արժեք են ներկայացնում նաև օտար պատմիչների աշխատությունների հայերեն թարգմանությունները, որոնց թվում են ի, Եսեբիոս Կեսարեցու, Սոկրատ Աքոլաստիկոսի, Միքայել Ասորու, Մարտիրոս Լեհացու, Գևորգ Ֆրանցեսի և ուրիշների պատմական գրվածքները։ Սրանց մեջ առանձնահատուկ տեղ է գրավում 4-րդ դարի առաջին կեսի հույն պատմիչ Եվսեբիոս Կեսարացու Ժամանակագրությունը (“Քրոնիկոն”), որի հունարեն բնագիրն անհետ կորել է, որը բանասիրությանը հայտնի դարձավ 1787 թվականին, այժմ Մատենադարանում պահվող թիվ 1904 ձեռագրի միջոցով։ Հայկական պատմական մատենագրության ինքնուրույն և թարգմանական երկերի հետ միասին գիտական մեծ արժեք են ներկայացնում Մատենադարանում պահվող օտար լեզուներով գրված պատմագրական աշխատությունները։

ՀՀ խորհրդանիշները[խմբագրել]

Դրոշը[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Հայաստանի դրոշ
ՀՀ պետական դրոշը

Հայաստանի Հանրապետության դրոշը կարմիր, կապույտ, ծիրանագույն (վերևից ներքև), հավասարաչափ հորիզոնական շերտերով ուղղանկյուն պաստառ է՝ լայնքի և երկայնքի 1 ։ 2 հարաբերակցությամբ։ Այն չափերով և գույներով Հայաստանի առաջին Հանրապետության (1918-1920 թթ) դրոշի կրկնությունն է։ Կարմիր գույնը խորհրդանշում է անկախության համար հայ ժողովրդի թափած արյունը, կապույտ գույնը՝ Հայաստանի երկինքը, ծիրանագույնը՝ ժողովրդի ստեղծարար աշխատանքը։

Զինանշանը[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Հայաստանի Հանրապետության զինանշան
ՀՀ զինանշանը։

Հայաստանի Հանրապետության զինանշանի կենտրոնական մասում՝ վահանի վրա, պատկերված են հայկական չորս թագավորական տոհմերի՝ Արտաշեսյանների, Արշակունիների, Բագրատունիների և Ռուբինյանների (Կիլիկյան թագավորություն) զինանշանները։ Դրանք բոլորում են բիբլիական Արարատ լեռան պատկերը, որի գագաթին ուրվագծվում է Նոյյան տապանը։

Վահանի երկու կողմից պատկերված են առյուծ և արծիվ, որոնք խորհրդանշում են ոգու, իշխանության, աննկունության և արիության ուժը։ Ներքևում պատկերված սուրը խորհրդանշում է հայ ժողովրդի պայքարը հանուն ազատության և անկախության, փետուրն ու հասկերը՝ հայ ժողովրդի ստեղծարար տաղանդը և խաղաղասիրությունը։

Հայաստանի Հանրապետության պետական զինանշանի մասին օրենքն ընդունվել է Հայաստանի Գերագույն Խորհրդի կողմից 1992 թ. ապրիլի 19-ին։ 2006 թ. հունիսի 15-ին ընդունվել է «ՀՀ զինանշանի մասին» նոր օրենքը Ազգային ժողովից։ Հայաստանի զինանշանի հեղինակներն են նկարիչ Հակոբ Կոջոյանը և Ճարտարապետ Ալեքսանդր Թամանյանը։[20]

Ազգային օրհներգը[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Մեր Հայրենիք

Հայաստանի Հանրապետության ազգային օրհներգը ընդունվել է 1991 թվականի հուլիսի 1-ին և հիմնված է Առաջին Հանրապետության օրհներգի վրա՝ տեքստի չնչին փոփոխությունենրով։ Հիմնի տեքստը մշակվել է Միքայել Նալբանդյանի կողմից գրված Իտալացի աղջկա երգը բանաստեղծությունից, երաժշտության հեղինակն է Բարսեղ Կանաչյան։

Աշխարհագրություն[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Հայաստանի աշխարհագրություն


Հայաստանը գտնվում է Անդրկովկասում՝ Սև և Կասպից ծովերի միջև, սակայն չունի ելք դեպի ծով։ Այն հյուսիսից սահմանակից է Վրաստանի, արևելքից՝ ԼՂՀ-ի, և Ադրբեջանի հետ, հարավից՝ Իրանի, իսկ արևմուտքից՝ Թուրքիայի հետ։

ՀՀ ֆիզիկական քարտեզը։
ՀՀ գետերը իրենց ավազաններով։

Հայաստանը լեռնային երկիր է։ Տարածքի 76.5%-ը գտնվում է ծովի մակերևույթից 1.000-2.500 մ բարձրության վրա։ Լեռնաշղթաները գրավում են մոտ 14 հզ. քառակուսի կմ կամ երկրի ընդհանուր մակերեսի 47%, բարձրավանդակները կազմում են երկրի մակերեսի ավելի քան մեկ երրորդը կամ շուրջ 11 հզ. կմ²։ Ամենաբարձր կետը Արագած լեռն է՝ 4.090 մետր, և ամենացածրը՝ Դեբեդ գետի ստորին հոսանքի շրջանը՝ 375մ։ Ամենաերկար ձգվածությունը՝ հյուսիս-արևմուտքից հարավ-արևելք, կազմում է 360 կմ, իսկ արևմուտքից արևելք՝ 200 կմ։ Հանրապետության 12 %-ը անտառապատ է, որից 5 %-ը գտնվում է Լոռիի,4%-ը Տավուշի,1%-ը Սյունիքի, 0.5 %-ը Կոտայքի, 0.5 %-ը Վայոց Ձորի, իսկ մյուս 1%-ը տեղաբաշփված չնշված մարզերով։ Անտառները հիմնականում՝ լայնատերև, սաղարթավոր և ասեղնատերևավոր են։ Երկրի տարածքը կազմում է 29743 քառակուսի կմ, որի 71.3% կազմում են գյուղատնտեսական նշանակության հողերը, 12.4%՝ անտառային, 7.7%՝ հատուկ պահպանվող տարածքներ և 8.6%՝ այլ հողեր։ Բարձր լեռնագագաթներն են՝

Հայաստանի սահմաններում գտնվող ամենամեծ ջրային ավազանը Սևանա լիճն է, որի մակերեսը կազմում է 1263.5 քառակուսի կմ։ ՀՀ-ի ամենաերկար գետերն են՝ Արաքսը, Ախուրյանը, Դեբեդը, Որոտանը, Հրազդանը, Աղստևը, Արփան, Քասախը և այլն։[21]

Ընթերցե՛ք նաև այս հոդվածները.

Ծայրակետեր[խմբագրել]

  • Հյուսիս. Տավուշ ( 41°17′N 45°0′E / 41.283°N 45°E)
  • Հարավ. Սյունիք ( 38°49′N 46°10′E / 38.817°N 46.167°E)
  • Արևելք. Սյունիք ( 41°5′N 43°27′E / 41.083°N 43.45°E)
  • Արևմուտք. Շիրակ ( 39°13′N 46°37′E / 39.217°N 46.617°E)

Ռելիեֆ[խմբագրել]

Կլիմա[խմբագրել]

Ջերմաստիճանը Հայաստանում հիմնականում կապված է բարձրությունից։ Լեռնային հատվածներում հիմնականում Միջերկրական և Սև ծովերից եկած ցիկլոններն են, որոնք ապահովում են սեզոնային մեծ փոփոխություններ։ Հայկական բարձրավանդակում, ձմռան միջին ջերմաստիճանը 0°C, իսկ ամառային միջինը հասնում է 25°C-ի։ Տարեկան միջին տեղումները Արաքսի հովտում կազմում են 200-250 մմ, իսկ Դեբեդի հովտում 300 մմ։ Բարձրադիր, լեռնային վայրերում՝ 800-1000 մմ, իսկ նախալեռնային և հովտային վայրերում 200-550 մմ։

ՀՀ-ի ամենախոնավ մարզերը՝ Լոռիի և Տավուշի մարզերն են՝ պայմանավորված տեղումնաբեր զանգվածների ներթափանցմամբ, որոնք դիպչում են լեռնաշղթաներին՝ Գուգարքի, Արեգունու, Բազումի և այլն, և տեղումների մեծ մասը թափվում են այդ մարզերում։ Արագածոտնի՝ Ապարանի շրջաններում, վայոց Ձորի՝ Ջերմուկի շրջաններում, Շիրակի մարզի, գրեթե ողջ տարածքում, Գեղարքունիքի, գրեթե ողջ տարածքում, Սյունիքի՝ Սիսանի շրջաններում, Կոտայքի՝ Հյուսիսային, հյուսիս-արևելյան վայրերում ձմեռը տևում է 6-7 ամիս (Հոկտեմբերի վերջից մինչև ապրիլի վերջ)։ Այդ շրջաններում ձմեռը խստաշունչ, ձնառատ, քամիներով հարուստ է, շատ են լինում ձնաբքեր, ուժեղ, սաստիկ քամիներ, մառախուղ և պահպանվում է հաստատուն ձնածածկույթ։ Այդ շրջաններում ջերմաստիճանը և ցերեկը և գիշերը բավականին ցածր է օրինակ՝ գիշերը Շիրակի՝ Աշոցքի շրջաններում ջերմաստիճանը տեղ-տեղ կարող է հասնել -28 -30։ Այդ շրջանները գտնվում են լեռնային վայրերում և համեմատած մյուս շրջանների ավելի բարձրադիր են՝ դրանով էլ պայմանավորված ձմեռը խստաշունչ է։ Չնայած ձմեռվա ցրտին, հրաբխային ապարները Հայաստանը դարձրել են գյուղատնտեսությամբ զբաղվող ամենահին տարածքներից մեկը։

Մյուս վայրերում՝ ավելի ցածր և հովտային վայրերում հակառակ պատկերն է դրանք են՝ Արարատյան դաշտավայրը, Սյունիքի՝ Մեղրիի շրջանները, Տավուշի՝ Նոյեմբերյանի և Բերդի շրջանները, Լոռիի՝ Ալավերդիի շրջանները, Վայոց Ձորի՝ Վայքի շրջանները և Արագածոտնի հարավային շրջանները։ Այս տարածքներում ձմեռև տևում է 2 ամենաշատը 2,5 ամիս (Դեկտեմբերի կեսերից Փետրվարի առաջին տանսօրյակ կամ կեսեր)։ Նշված վայրերում ձնածածկույթը չի պահպանվում երկար ժամանակ, տեղումները քիչ են, քամիները քիչ են նույնիսկ կարող են տեղումներ լինել անձրևի տեսքով ջերմաստիճանի շատ բարձր լինելու դեպքում։

Հանրապետությունում ամենատեղումնառատ ամիսը համարվում է Մայիս ամիսը, այնուհետև փետրվարը և հոկտեմբերը, իսկ ամենաչորը հուլիս, այնուհետև օգոստոս և դեկտեմբեր։ Ամենացուրտ ամիսը համարվում է հունվարը, այնուհետև փետրվարը և դեկտեմբերը, իսկ ամենաշոգը և տաքը հուլիս, այնուհետև օգոստոս և սեպտեմբերի առաջին 20 օրյակ և հունիսի վերջին 15-20 օրյակ։ ՀՀ տարածքում ամենացածր ջերմաստիճանը(-46) գրանցվել է Արփի լճի գոգավարությունում գտնվող Պաղակն բնակավաըռում։

Գետեր և լճեր[խմբագրել]

Հայաստանի ամենամեծ լիճը՝ Սևանը
    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Հայաստանի ջրագրություն


Հայաստանի տարածքում կան մոտ 9480 մեծ ու փոքր գետեր, որոնցից 379-ը ունեն 10 կմ-ից մեծ երկարություն։ Գետերի ընդհանուր երկարությունը կազմում է մոտ 23 հազար կմ։ Հայաստանի գլխավոր գետը Արաքսն է՝ Հրազդան վտակով։

Հայաստանում կան մոտ 100 լճեր, որոնցից ամենամեծը՝ Սևանա լիճը, գտնվում է ծովի մակարդակից 1900 մ բարձրության վրա և հանդիսանում է հանրապետության խոշորագույն ձկնաբուծական կենտրոնը ու տարածաշրջանում քաղցրահամ ջրի ամենամեծ աղբյուրը։

Չնայած դրան երկրում դիտվում է ջրային պաշարների պակաս, որը մասամբ լուծվում է ջրամբարների[22] և ստորգետնյա ջրերի օգտագործման միջոցով։ Հայաստանում կա 74 ջրամբար՝ 988 մլն մ2 ընդհանուր մակերեսով. ամենամեծը Ախուրյանի ջրամբարն է՝ 525 մլն մ2 մակերեսով։ Խմելու ջրի 96 %-ը գալիս է ստորգետնյա ջրերից։

Ֆլորա և ֆաունա[խմբագրել]

Կենդանական աշխարհ[խմբագրել]

Հայկական որոր
Մուֆլոն
Հայկական մողես
Սիրիական գորշ արջ

ՀՀ-ում հանդիպող թռչունների ցանկ.

Կարգեր տեսակների ընդհանուր թիվը
Սուզահավանմաններ (Gaviformes) 2
Սուզականմաններ (Podicipediformes) 5
Հավալուսնանմաններ (Pelecaniformes) 4
Արագիլանմաններ (Ciconiformes) 13
Ֆլամինգոնմաններ (Phoenicopteriformes) 1
Ճուռականմաններ (Falconiformes) 35
Սագանմաններ (Anseriformes) 28
Հավանմաններ (Galiforme) 7
Կռունկանմաներ (Gruiformes) 13
Քարադրանմաններ (Charadriiformes) 62
Աղավնանմաններ (Columbiformes) 8
Կկվանմաններ (Cuculiformes) 2
Բվանմաններ (Strgiformes) 7
Այծկիթանմաններ (Caprimulgiformes) 1
Մանգաղաթևանմաններ (Apodiformes) 2
Ներկարարանմաններ (Coraciiformes) 5
Փայտփորանմաններ (Piciformes) 8
Ճնճղուկանմաններ (Passeriformes) 146
Ընդամենը 349

ՀՀ-ում հանդիպող կաթնասունների ցանկ.

Ընտանիքներ տեսակների ընդհանուր թիվը
Միջատակերների կարգ (Insectivora)
Ոզնիներ (Erinaceidae) 2
Խլուրդներ (Talpidae) 1
Գետնափորներ (Soricidae) 7
Բազկաթևավորների կարգ (Chiroptera)
Պայտաքիթներ (Rhinolophidae) 5
Հարթաքիթներ (Vespertilionidae) 17
Բուլդոգայիններ (Mollossidae) 1
Կրծողների կարգ (Rodenta)
Նապաստակերպեր (Leporidae) 1
Խոզուկներ (Hystricidae) 1
Նուտրիաներ (Capromyidae) 1
Սկյուռանմաններ (Scinridae) 2
Քնամկներ (Muscardinidae) 2
Ճագարամկներ (Dipodidae) 2
Փոքրամկներ (Zapodidae) 1
Մկնակերպեր (Muridae) 17
Կուրամկներ (Spalacidae) 1
Գիշատիչների կարգ (Carnivora)
Կզաքիսներ (Mustelidae) 5
Արջեր (Ursidae) 2
Բորենիներ (Hyaenidae) 1
Շնազգիներ (Canidae) 3
Կատվազգիներ (Felidae) 6
Զույգսմբակավորների կարգ (Artiodactyla)
Խոզեր (Suidae) 1
Եղջերուներ (Cervidae) 2
Սնամեղջյուրավորներ (Bovidae) 2
Ընդամնեը 83

ՀՀ-ում հանդիպում են նաև ջրային կրիաների՝ 2, ցամաքային կրիաների՝ 1, մողեսների՝ 26, կույր օձիկների՝ 1, վիշապների՝ 1, սահնօձերի՝ 18, իժերի՝ 4 տեսակ։ Հայաստանում կան մոտ 17 հզ. տեսակ անողնաշավորներ, որոնց 90 տոկոսը կազմում են միջատները։ Սակայն անողնաշարավորները լավ ուսումնասիրված չեն ՀՀ-ում։ Մեր հանրապետություննում հանդիպում են նաև 8 տեսակ երկկենցաղներ։ Հանրապետությունում առանձնապես լայն տարածում ունեն լճագորտը (Rana ridibunda), կանաչ դոդոշը (Bufo viridis)։ Բարձրադիր լեռնատափաստանային գոտիներում հանդիպում է անդրկովկասյան գորտը (Rana macrocnemis), հյուսիսային անտառային գոտում լայն տարածում ունի Շելկովնիկովի ծառագորտը (Hyla arborea shelkovnikovi), իսկ հարավում՝ փոքրասիական ծառագորտը (H. savigni)։ Հանրապետության երկկենցաղների ֆաունայում ծանր վիճակում է գտնվում Անդրկովկասի համար խիստ էնդեմիկ՝ սիրիական սխտորագորտը (Pelobates syriacus), որը կանգնած է անհետացման եզրին և գրանցված է նախկին ԽՍՀՄ-ի Կարմիր գրքում։ Վերջերս հանրապետության երկկենցաղների ֆաունան ավելացավ նաև մի նոր տեսակով. Հայաստանի հյուսիսային շրջանում հայտնաբերել է փոքրասիական տրիտոնի (Triturus vittatus) մի փոքրիկ պոպուլյացիա, որը լրիվ մեկուսացված է իր հիմնական արեալից։

Հայաստանի տարածքում հանդիպող ձկնատեսակները պատկանում են 5 կարգի՝

  • Սաղմոնազգիներ - Salmoniformes
  • Ծածանազգիներ - Cypriniformes
  • Լոքոազգիներ - Siluriformes
  • Ծածանատամազգիներ - Cyprinodontiformes
  • Պերկեսազգիներ - Perciformes

Հայաստանի էնդեմիկ ձկնատեսակներ են՝ Սևանի իշխան (Salmo ischchan Kessler)՝ իր 4 ենթատեսակներով, Հայկական կարմրակն (Rutilus rutilus schelkovnikovi), Հայկական տառեխիկ (Alburnoides bipunctatus armeniensis), Սևանի կողակ (Varicorhinus capoeta sevangi), Սևանի բեղլու (Barbus lacerta goktschaicus), Հայկական գուստերա (Blicca bjoerkna derjavini)։

Հայաստանի հիդրոէկոհամակարգերում հայտնաբերվել է պլանկտոնային կենդանիների 124 տեսակ, այդ թվում անվակիրների դասին պատկանող՝ 46, խեցգետնակերպերի՝ 78։

Բուսական աշխարհ[խմբագրել]

Ծիրան

Հայաստանի միկոբիոտայի ուսումնասիրության ընթացքում հայտնաբերվել է սնկերի մոտավորապես 4200 տեսակ և ներտեսակային տաքսոն։ Հանրապետությունում բնակչության կողմից նախընտրելի են լայն տարածում և բարձր սննդային արժեք ունեցող հետևյալ տեսակները՝ ականջասունկ սովորական (Pleurotus ostreatus), շամպինյոն սովորական (Agaricus campestris), շամպինյոն երկսպորավոր (A. bisporus), յուղասունկ հատիկավոր (Suillus granulatus), լեպիստա մանուշակագույն ոտիկով (Lepista personata), շեկլիկ (Lactarius deliciosus)։

Հայաստանում հանդիպում է 143 տեսակ հողային ջրիմուռ։ Դրանք պատկանում են հիմնականում կանաչ, դիատոմային, դեղնականաչ և կապտականաչ ջրիմուռներին։

Հայաստանի ֆլորայի էնդեմիկների թիվը կազմում է 106 տեսակ, որը նրա բուսական աշխարհի տեսակային ընդհանուր բազմազանության մոտ 3%-ն է, իսկ Կովկասի ֆլորայի՝ 1,5%-ը։

Այսօր Հայաստանից հայտնի է քարաքոսերի 290 տեսակ, ընդ որում ավելի հիմնովին ուսումնասիրվել է Սևանի ավազանը, ուր հանդիպում է 190 տեսակ։ Ըստ կենսաձևերի Հայաստանում գերիշխում են կեղևանման քարաքոսերը (մոտ 40%), որոնց մեծ մասը բնակվում են քարերի վրա։ Կան նաև տերևանման, թփանման և ումբիլիկատային ձևեր։

Մամռանմանների համաշխարահային կենսաբազմազանությունը ներկայացված է մոտ 25 հազար տեսակներով։ Մինչդեռ հանրապետության տարածքում հաշվվում է ընդամենը 430 տեսակ՝ տարածված գլխավորապես միջին լեռնային և անտառային շրջաններում։ Առավել ուսումնասիրված տերևացողունային մամուռների դասը ներկայացված է 347 տեսակներով։ Նշված քանակությունից 108 տեսակը հանդիսանում են հազվագյուտ՝ Dicranoweisia intermedia, Orthotrichum urnaceum, Antitrichia curtipendula, Pterogonium gracile, Lindbergia brachyptera և այլն։

Ձիաձետանմանների ընդհանուր բազմազանությունը կազմում է շուրջ 30 տեսակ, որոնցից 6-ը հանդիպում են Հայաստանի տարածքում։ Ձիաձետները տարածված են հանրապետության համեմատաբար խոնավ անտառային և մարգագետնային շրջաններում և հանդիպում են գերխոնավ գետահովիտներում, առուների եզրերին և գետափերին, երբեմն ավազոտ տեղերում ու թփուտներում։ Տեսակների մեծ մասը հանդիսանում են դեղաբույսեր։ Առավել տարածված են դաշտային, ճահճային և ճյուղավոր ձիաձետները (Equisetum arvense, E. palustre, E. ramosissimum)։

Հայաստանի ֆլորայում մերկասերմերը ներկայացված են չափազանց աղքատ՝ ընդամենը 9 տեսակներով, այդ թվում՝ 5 գիհի (Juniperus), 1 սոճի (Pinus), 1 կենի (Taxus) և 2 էֆեդրա (Ephedra)։ Հանրապետության դեկորատիվ տնկարկներում հանդիպող մերկասերմ ծառատեսակների մեծ մասը օտարածին է՝ ներմուծված այլ բուսաաշխարհագրական տարածաշրջաններից։ Հայաստանում հանդիպում է նաև պտերանմանների 38 տեսակ և ծածկասերմերի մոտ 3500 տեսակ, որից միաշաքիլավորներ՝ 800 տեսակ, երկշաքիլավորներ՝ 2700։[23]

Օգտակար հանածոները[խմբագրել]

Հայաստանում արդյունահանում են ածուխ, երկաթ, բոքսիտներ, մոլիբդեն, ոսկի, արծաթ, կապար, ցինկ։ Կան նաև պեմզայի, մարմարի, տուֆի, կրի, պեռլիտի, բազալտի, աղի հսկայական պաշարներ։ Կա նաև թանկարժեք և կիսաթանկարժեք քարերի մեծ տեսականի։

Վարչատարածքային բաժանում[խմբագրել]

Map am.gif

Հայաստանի Հանրապետությունը բաժանվում է 10 մարզերի և մայրաքաղաքի, որոնք են՝

Մարզ Մարզկենտրոն Տարածք Բնակչություն
1.Արագածոտն ք.Աշտարակ 2,753 կմ² 126,278
2.Արարատ ք.Արտաշատ 2,096 կմ² 252,665
3.Արմավիր ք.Արմավիր 1,242 կմ² 255,861
4.Գեղարքունիք ք.Գավառ 5,348 կմ² 215,371
5.Կոտայք ք.Հրազդան 2,089 կմ² 241,337
6.Լոռի ք.Վանաձոր 3,789 կմ² 253,351
7.Շիրակ ք.Գյումրի 2,681 կմ² 257,242
8.Սյունիք ք.Կապան 4,506 կմ² 134,061
9.Տավուշ ք.Իջևան 2,704 կմ² 121,963
10.Վայոց Ձոր ք.Եղեգնաձոր 2,308 կմ² 53,230
11.Երևան - 227 կմ² 1,091,235

Մարզերը իրենց հերթին կազմված են քաղաքային և գյուղական համայնքներից, որոնցում իրականացվում է տեղական ինքնակառավարում։ Մարզպետներին նշանակում և ազատում է Հայաստանի կառավարությունը, որի տվյալ որոշումները վավերացնում է Հանրապետության Նախագահը։ Հայաստանի Հանրապետության տարածքում գտնվում է 926 համայնք, որոնցից 48 քաղաքային համայնքներ, 866 գյուղական համայնքներ և 12 վարչական շրջաններ՝ Երևան քաղաքում։ ՀՀ-ում կա 949 գյուղ։[24]

Պետական կառուցվածք[խմբագրել]

Հայաստանի Հանրապետությունն ինքնիշխան, ժողովրդավարական, սոցիալական, իրավական պետություն է։ Պետական իշխանությունն իրականացվում է Սահմանադրությանը և օրենքներին համապատասխան՝ օրենսդիր, գործադիր և դատական իշխանությունների տարանջատման և հավասարակշռման սկզբունքի հիման վրա։

Նախագահ[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Հայաստանի Հանրապետության նախագահ

Հանրապետության Նախագահը պետության գլուխն է։ Հանրապետության Նախագահը հետևում է Սահմանադրության պահպանմանը, ապահովում է օրենսդիր, գործադիր և դատական իշխանությունների բնականոն գործունեությունը։ Նախագահը Հանրապետության անկախության, տարածքային ամբողջականության և անվտանգության երաշխավորն է։ Հանրապետության նախագահն ընտրվում է Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիների կողմից՝ հինգ տարի ժամկետով։[25]

Գործադիր իշխանություն[խմբագրել]

Գործադիր իշխանությունն իրականացնում է ՀՀ կառավարությունը։ Կառավարությունը կազմված է վարչապետից և նախարարներից։ Ազգային ժողովում պատգամավորական տեղերի բաշխման և պատգամավորական խմբակցությունների հետ խորհրդակցությունների հիման վրա Նախագահը վարչապետ է նշանակում պատգամավորների մեծամասնության վստահությունը վայելող անձին, իսկ եթե դա հնարավոր չէ, ապա առավել թվով պատգամավորների վստահությունը վայելող անձին։ Վարչապետի առաջարկությամբ նշանակում և ազատում է կառավարության անդամներին։ Այսօր ՀՀ-ում գործում են հետևյալ նախարարությունները.

  1. ՀՀ Տարածքային կառավարման նախարարություն
  2. ՀՀ Աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարություն
  3. ՀՀ Առողջապահության նախարարություն
  4. ՀՀ Արդարադատության նախարարություն
  5. ՀՀ Արտակարգ իրավիճակների նախարարություն
  6. ՀՀ Արտաքին գործերի նախարարություն
  7. ՀՀ Բնապահպանության նախարարություն
  8. ՀՀ Գյուղատնտեսության նախարարություն
  9. ՀՀ Էկոնոմիկայի նախարարություն
  10. ՀՀ Էներգետիկայի և բնական պաշարների նախարարություն
  11. ՀՀ Կրթության և գիտության նախարարություն
  12. ՀՀ Մշակույթի նախարարություն
  13. ՀՀ Պաշտպանության նախարարություն
  14. ՀՀ Սպորտի և երիտասարդության հարցերի նախարարություն
  15. ՀՀ Սփյուռքի նախարարություն
  16. ՀՀ Տրանսպորտի և կապի նախարարություն
  17. ՀՀ Քաղաքաշինության նախարարություն
  18. ՀՀ Ֆինանսների նախարարություն

Կառավարությանն առընթեր մարմիններն են՝

  1. ՀՀ Ազգային անվտանգության ծառայություն
  2. ՀՀ Անշարժ գույքի կադաստրի պետական կոմիտե
  3. ՀՀ Ոստիկանություն
  4. ՀՀ Պետական գույքի կառավարման վարչություն
  5. ՀՀ Պետական եկամուտների կոմիտե
  6. ՀՀ Միջուկային անվտանգության կարգավորման պետական կոմիտե
  7. ՀՀ Քաղաքացիական ավիացիայի գլխավոր վարչություն

Օրենսդիր իշխանություն[խմբագրել]

Հայաստանում բարձրագույն օրենսդիր մարմինը միապալատ Ազգային Ժողովն է։ Ազգային Ժողովը կազմված է հարյուր երեսունմեկ պատգամավորից։ Ազգային Ժողովն ընտրվում է համապետական ընտրությունների միջոցով՝ հինգ տարի ժամկետով։ ՀՀ չորրորդ գումարման Ազգային ժողովի ընտրությունները (131 պատգամավոր՝ 90 համամասնական և 41 մեծամասնական ընտրակարգով) տեղի ունեցան 2007թ. մայիսի 25-ին։ ՀՀ չորրորդ գումարման Ազգային ժողովում ստեղծվեց պատգամավորական 5 խմբակցություն՝ «Հայաստանի Հանրապետական Կուսակցություն» (63 պատգամավոր), «Բարգավաճ Հայաստան» (26 պատգամավոր), «Հայ Յեղափոխական Դաշնակցություն» (16 պատգամավոր), «Օրինաց երկիր» (8 պատգամավոր), «Ժառանգություն» (7 պատգամավոր)։ Այս խմբակցությունները ստեղծվել են 2007թ. հունիսի 7-ին։ Դրանցում ընդգրկված չէ 11 պատգամավոր։[26]

Դատական իշխանություն[խմբագրել]

Հայաստանի Հանրապետությունում արդարադատությունն իրականացնում են միայն դատարանները՝ Սահմանադրությանը և օրենքներին համապատասխան։ Հայաստանում ընդհանուր իրավասության դատարաններն են՝ առաջին ատյանի, վերաքննիչ դատարանները և վճռաբեկ դատարանը։ Գործում է նաև վարչական դատարանը, օրենքով կարող են նախատեսվել այլ մասնագիտացված դատարաններ։ Սահմանադրական արդարադատությունն իրականացնում է Սահմանադրական դատարանը։

Արտաքին հարաբերություններ[խմբագրել]

Անդամակցությունը միջազգային կազմակերպություններին[խմբագրել]

Հայաստանը անդամակցում է ՄԱԿ-ին, Եվրոպայի Խորհրդին, ԵԱՀԿ-ին (Եվրոպայի անվտանգության և համագործակցության կազմակերպություն), Համաշխարհային բանկին, Արժույթի միջազգային հիմնադրամին, Վերակառուցման և զարգացման եվրոպական բանկին, Առևտրի համաշխարհային կազմակերպությանը, ՍԾՏՀ-ին (Սևծովյան տնտեսական համագործակցության կազմակերպություն), ՄԱԳԱՏԵ-ին (Միջուկային էներգիայի միջազգային գործակալություն), Ինտերպոլին (Միջազգային քրեական ոստիկանություն), ԱՀԿ-ին (Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպություն), ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ին, և այլն։

Զինված Ուժեր[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Հայաստանի Զինված Ուժեր
ՀՀ Զինված Ուժերի զինանշանը
Armenianunits.jpg
3-b.jpg

1992 թ.-ի հունվարի 28-ին ՀՀ Կառավարությունը ընդունեց «Հայաստանի Հանրապետության Պաշտպանության նախարարության մասին» որոշում՝ դրանով իսկ իրավականորեն ազդարարեց Հայոց Ազգային բանակի ստեղծումը։ Հայաստանի Հանրապետության բանակի թվաքանակը կազմում է 125.000 զինվոր (ժամկետային զինծառայողներ)‌[փա՞ստ], գումարած ևս 560.000 պահեստային զինվորներ։ Բանակի բյուջեն կազմում է $600 միլիոն։ Բանակը բաժանված է երեք հիմնական ճյուղի՝ ցամաքային զորքեր, հակաօդային պաշտպանության զորքեր և ռազմաօդային ուժեր։ Հայաստանի Հանրապետության Զինված Ուժերի գերագույն գլխավոր հրամանատարը երկրի նախագահն է՝ Սերժ Սարգսյանը։ Պաշտպանության նախարարը՝ Սեյրան Օհանյանը։ Զինված Ուժերի Գլխավոր Շտաբի պետը՝ գեներալ-գնդապետ Յուրի Խաչատուրովը։

Տնտեսություն[խմբագրել]

ՀՀ տնտեսության ճյուղերը
Հայկական ատոմակայանը

Հայաստանի անկախացումից (1991) հետո հանրապետությունում սկսվել է ազատ շուկայական հարաբերություններին, սեփականության պետական միասնական ձևից սեփականության բազմաբնույթ ձևերին անցնելու գործընթացը։

1999-ին սեփականաշնորհվել է 1492 փոքր, միջին և խոշոր ձեռնարկություն, պետ․ գույքը, առևտրի, հասարակական սննդի, բնակչության կենցաղային սպասարկման, անավարտ շինարարության օբյեկտների գերակշռող մասը։ Գյուղատնտեսության մեջ (սկսած 1991-ից) սեփականաշնորհվել են հողը, գյուղատնտեսական կենդանիները, մեքենաների և արտադրական այլ միջոցների 85-90 %-ը։ 1993-ի նոյեմբերին արմատավորվել է ՀՀ ազգային արժույթը՝ դրամը, որով հնարավոր է դարձել վարել անկախ և ինքնուրույն դրամավարկային ու գանձարանային քաղաքականություն։ 1992-ից ազատականացվել են գները և արտաքին տնտեսական կապերը։ Արմատավորվել են հարկային և բյուջետային նոր համակարգեր, գործողության մեջ են դրվել հարկերի տարբեր տեսակներ, կրճատվել բյուջեի հաշվին կապիտալ ներդրումները, բացառվել լրավճարները, ստեղծվել արտաբյուջետային հիմնադրամներ։

Երկրաշարժի, ապա ԽՍՀՄ փլուզման, ղարաբաղյան հակամարտության, տրանսպորտատնտեսական շրջափակման, տնտեսության համակարգային փոփոխությունների, անցումային փուլում թույլ տված սխալների հետևանքով 1991-93-ին թողարկվող արտադրանքի ծավալը կրճատվել է 60 %-ով, աշխատավարձի աճը հետ է մնացել գերսղաճի տեմպից, պետական բյուջեի եկամուտների անկումը հանգեցրել է սոցիալական բնույթի ծախսերի և կենսական նշանակության սպասարկման ծառայությունների կտրուկ կրճատման, աճել է գործազրկությունը։ Չեն ձևավորվել արտադրական ներուժի լիարժեք օգտագործման և արտադրության արդյունավետ վարելու համար անհրաժեշտ ենթակառուցվածքները, չեն լուծվել հումքի մատակարարման և արտաքին շուկա դուրս գալու խնդիրները։ Տնտեսության համակարգային փոփոխությունները, երկրաշարժը, ավանդական շուկաների կորուստը ևն հանգեցրել են շատ ձեռնարկությունների չաշխատելուն, մյուսները գործում են արտադրական հզորությունների նվազագույն կարողությամբ։ Արտադրանքի ծավալի նվազում հատկապես նկատելի էր մեքենաշինության և մետաղամշակման, թղթի-թաղանթանյութի, փայտամշակման, շինանյութերի, թեթև և արդյունաբերության այլ ճյուղերում։ Անցման փուլում տնտեսության քանակական ցուցանիշների բացասական միտումները հանգեցրել են որակական ձևախեղումների։ Եթե 1987-ին համախառն ներքին արդյունքում արդյունաբերության բաժինը 45 % էր, գյուղատնտեսությանը՝ 14 %, ապա 1994-ին դրանք համապատասխանաբար եղել են 25,9 % և 48 %։ 1998-ին արդյունաբերության տեսակարար կշիռը համախառն ներքին արդյունքում նվազել է մինչև 24 %, գյուղատնտեսության բաժինը կազմել է 34,2, ծառայությունների ոլորտինը՝ 32,3 %։

1994-ից արդյունաբերության առանձին ճյուղերում (էներգետիկա, տրանսպորտ, սննդի ու վերամշակող ևն) նկատվում են արտադրության անկումային գործընթացների կասեցում և մասնակի աճի միտումներ։ Ֆինանսավորման բոլոր աղբյուրների հաշվին գործարկվել են 12715,1 մլն դրամի հիմնական ֆոնդեր (1999)։ Կապիտալ ներդրումների ֆինանսավորման աղբյուրների մեջ զգալի է օտարերկրյա ֆինանսական կազմակերպությունների բաժինը (46,4 %)։ ՀՀ առևտրատնտեսական կապեր ունի 33 պետությունների (այդ թվում՝ ԱՊՀ 9 երկիր) հետ։ 1999-ին ԱՊՀ երկրների բաժինն ապրանքների արտահանման ծավալի մեջ կազմել է 24,3 %, ներմուծման մեջ՝ 23,9 %, այլ երկրներինը համապատասխանաբար՝ 75,7 % և 76,1 %։

Էներգետիկա[խմբագրել]

Հայաստանի Հանրապետությունը ունի բավականին զարգացած էներգահամակարգ, որն ընդգրկում է արտադրող կայաններ, էլեկտրոցանցային ընկերություններ, գազի ընկերություններ, ինստիտուտներ։[27]

Քիմիական արդյունաբերություն[խմբագրել]

Մինչև ԽՍՀՄ փլուզումը քիմիական արդյունաբերության տեսական կշիռն արդյունաբերական արտադրանքի ընդհանուր ծավալում կազմել է 6-7 % (1990)։ Արտադրվել են կալցիումի կարբիդ, կաուչուկ, արհեստական խեժեր, ազոտական պարարտանյութ, արհեստական մանրաթել, վիտամիններ, ավտոդողեր, լայն սպառման առարկաներ ևն։ Պատկերը խիստ փոխվել է ՀՀ անկախացումից հետո։

Մեքենաշինություն[խմբագրել]

ՀՀ-ում մեքենաշինությունը ձևավորվել է 1929-40-ին, իսկ հետպատերազմյան տարիներին զարգացումն ուղեկցվել է որակական տեղաշարժերով։ Ճյուղը ներառում է էլեկտրատեխնիկական արդյունաբերությունը, ռադիոէլեկտրոնային արդյունաբերությունը, հաստոցաշինությունը, ավտոմոբիլային արդյունաբերությունը ևն։

Գունավոր մետաղաձուլություն[խմբագրել]

Գունավոր մետաղաձուլության զարգացման հիմքը պղնձի, պղինձ-մոլիբդենի, բազմամետաղային, ոսկի-բազմամետաղային ու ոսկու արդյունահանումն է։ Դրանց հանքանյութերը պարունակում են նաև հազվագյուտ և ազնիվ մետաղներ։ Ճյուղը ներառում է պղնձամոլիբդենային, բազմամետաղային ու ոսկու արդյունաբերությունները։ 1999-ին մասնակիորեն գործել են Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային, Ալավերդու լեռնամետալուրգիական կոմբինատները, Կապանի հանքահարստացուցիչ ֆաբրիկան, «Հայոսկի» ՓԲԸ։ Ճյուղը թողարկում է մոլիբդենի, պղնձի խտանյութ, պղնձի գլանվածք, փայլաթիթեղ ևն։ ՀՀ մոլիբդենի պաշարներով հայտնի է Քաջարանի պղնձամոլիբդենային հանքավայրը, որի բազայի վրա գործում է Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատը։

Շինանյութեր և անտառանյութ[խմբագրել]

Շինանյութերի արդյունաբերության զարգացման հիմքը հրաբխային ապարների՝ տուֆի (արդյունահանումը՝ հիմնականում Շիրակի ու Արագածոտնի մարզերում), պեռլիտի (Արագածի պեռլիտի գործարան), բազալտի (գրեթե բոլոր մարզերում), մարմարի (Արզականի, Խոր վիրապի հանքավայրեր), գրանիտի (Կոտայքի, Լոռու, Տավուշի, Վայքի մարզերի հանքավայրեր) արդյունահանումն է։ Ճյուղը ձևավորվել է 1920-ական թթ․, երբ հիմնադրվել են «Անիպեմզա», «Արթիկտուֆ», Ջաջուռի կրի կոմբինատները, 1936-41-ին՝ Արարատի ցեմենտի գործարանը։ Ճյուղը ներառել է հավաքովի երկաթբետոնե կառուցվածքների ու տարրերի, ցեմենտի, ոչ հանքային շինանյութերի, երեսպատման նյութերի ու տարրերի, խեցեգործական արդյունաբերությունները։

Անտառանյութի, փայտամշակման եվ թղթի-թաղանթանյութի արդյունաբերության առաջին արդյունաբերական կենտրոններ են եղել Իջևանը, Տավուշը, Ալավերդին։ 1945-90-ին կահույքի ֆաբրիկաներ են կառուցվել Երևանում, Վանաձորում, Արմավիրում, Գյումրիում և այլուր։ Թողարկվում է կահույք, նրբատախտակ, մանրատախտակ, սղոցանյութ ևն։ 1999-ին արտադրվել է սղոցանյութ, մանրատախտակ, շինափայտ ևն։

Թեթև արդյունաբերություն[խմբագրել]

Թեթև արդյունաբերությունը մինչև ԽՍՀՄ փլուզումը ներառել է 7 ճյուղ (բամբակազտիչ, բրդի, մետաքսի, տրիկոտաժի, կարի, կաշվի և կոշիկի), կազմելով սպառման առարկաների թողարկման ընդհանուր ծավալի մոտ 60 %-ը։ Համախառն արտադրանքի ծավալով մեքենաշինությունից հետո գրավել է 2-րդ տեղը (1990)։ 1988-ի դեկտեմբերի երկրաշարժի, ԽՍՀՄ փլուզման և տնտեսական շրջափակման հետևանքով ճյուղի ձեռնարկությունների գերակշռող մասը դադարեց գործելուց, անկում ապրեցին արտադրանքի թողարկման ծավալները։ 1994-ից սկսած ճյուղի 160 ձեռնարկություններից 85-ը սեփականաշնորհվել է։ 1999-ի հունվար-հունիսին թողարկվել է 1894,3 մլն դրամի տեքստիլ և կարի արտադրանք։ 1999-ին գործել են Երևանի «Գարուն», «Տոսպ», «Էրեբունի», «Հայք», Գյումրու «Տավրոս», Վանաձորի «Բազում» ԲԲԸ-ները, Երևանի «Հայգորգ», «Մահուդ» ՓԲԸ-ները ևն։

Սննդի արդյունաբերությունն անցյալում միավորել է 200-ից ավելի ձեռնարկություններ, 18 տարբեր ճյուղեր և տվել ՀՀ արդյունաբերության համախառն արտադրանքի ընդհանուր ծավալի 18,8 %-ը։ Թողարկել է կոնյակ, գինի, սննդամթերք, ծխախոտ, ոչ ալկոհոլային խմիչքներ, հաց, ձուկ, պահածո ևն։

Շինարարության ոլորտը ներառում է արդյունաբերական շինարարությունը, գյուղական շինարարությունը և բնակարանային շինարարությունը։

Զբոսաշրջություն[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Զբոսաշրջությունը Հայաստանում


Տրանսպորտ[խմբագրել]

Ժողովրդագրություն[խմբագրել]

Քաղաքներ[խմբագրել]


Հայաստանի Հանրապետության խոշոր քաղաքներն են (բնակչությունները տրված են 2009 թ. դրությամբ)՝

Բնակչություն[խմբագրել]

2006 թ. հուլիսի 1-ի դրությամբ ազգաբնակչությունը պատշոնական տվյալներով կազմում է 3.219.400 մարդ։ 96%-ը հայեր են։ Բացարձակ մեծամասնությունը Հայ Առաքելական Եկեղեցու հետևորդներ են։ Ազգային փոքրամասնությունները՝ ռուսներ, եզդիներ, քրդեր, պարսիկներ, ասորիներ, վրացիներ, հույներ, իտալացիներ, ուկրաինացիներ, հրեաներ և այլ։

Կրոն[խմբագրել]

Բնակչության մոտ 94 %-ը տոկոսը իրեն Հայ Առաքելական Եկեղեցու հետևորդ է համարում։ [1] Կրոնական փոքրամասնությունների թվում են. կաթոլիկներ, մոլոկաններ, ռուս ուղղափառներ, ավետարանականներ, բապտիստներ, հոգեգալստականներ, խարիզմատական քրիստոնյաներ, Եհովայի վկաներ, մորմոններ, եզդիներ, հուդայականներ, սուննի մուսուլմաններ (հիմնականում՝ քրդեր) և շիա մահմեդականներ։[1] Ընդհանուր առմամբ Հայաստանի Հանրապետությունում գրանցված է 66 կրոնական համայնք։[28]

Եկեղեցի[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Հայ Առաքելական Եկեղեցի
Էջմիածնի Մայր տաճարը

Այսօր Հայաստանի Հանրապետությունը աշխարհիկ պետություն է, սակայն սահմանադրությունը ճանաչում է Հայ Առաքելական Եկեղեցու՝ որպես ազգային եկեղեցու բացառիկ առաքելությունը հայ ժողովրդի հոգևոր կյանքում, նրա ազգային մշակույթի զարգացման և ազգային ինքնության պահպանման գործում՝ միևնույն ժամանակ երաշխավորելով կրոնական փոքրամասնությունների ազատությունը։

Հայաստանյայց առաքելական եկեղեցին հայ ժողովրդի ազգային եկեղեցին է։ Կենտրոնը Մայր աթոռ Սուրբ Էջմիածինն է։ Եկեղեցու գլուխ կանգնած է Ամենայն հայոց կաթողիկոսը։ «Առաքելական» է կոչվում, որովհետև նրա հիմնադիրներն են Հիսուս Քրիստոսի առաքյալներ Սուրբ Թադեոսը և Սուրբ Բարդուղիմեոսը, ովքեր Հայաստանում առաջինն են քարոզել Քրիստոնեությունը և այստեղ էլ նահատակվել (մ. թ. I դար)։ Այդ ժամանակ էլ Քրիստոնեությունը Ասորիքից ու Կապադովկիայից մուտք է գործել Հայաստան և սկզբում տարածվել Մեծ Հայքի թագավորության հարավային ու արևմտյան երկրամասերում ու գավառներում։ 301-ին, Հայոց Տրդատ Գ թագավորի օրոք, Հայոց առաջին հայրապետ Գրիգոր Ա Լուսավորիչի ջանքերով Քրիստոնեությունը պաշտոնապես հռչակվել է Մեծ Հայքի թագավորության պետական կրոն։

Հայաստանյայց առաքելական եկեղեցի են կազմում՝ Կաթողիկոսություն ամենայն հայոց, Կաթողիկոսություն Մեծի Տանն Կիլիկիո, Երուսաղեմի հայոց պատրիարքություն, Պատրիարքություն հայոց Թուրքիո։ ՀՀ և Արցախի տարածքում գործում են հետևյալ թեմերը․ Այրարատյան հայրապետական, Շիրակի, Գուգարաց, Սյունյաց, Արմավիրի, Արագածոտնի, Գեղարքունյաց, Կոտայքի, Արցախի։ ՀՀ տարածքից դուրս գործում են Վրաստանի, Ռուսաստանի, Նոր Նախիջևանի, Ուկրաինայի, Ատրպատականի (Թավրիզ), Սպահանի (Նոր Ջուղա), Թեհրանի (Թեհրան), Եգիպտոսի թեմերը, Փարիզի (հայրապետական պատվիրակ), Մարսելի շրջան, Լիոնի շրջան, Անգլիա-Լոնդոն (հայրապետական պատվիրակ), Ռումինիայի, Բուլղարիայի թեմերը, Իտալիայի հոգևոր հովվությունը, Հունաստանի թեմը, Կենտրոնական Եվրոպայի հայրապետական պատվիրակ (Ավստրիա և Շվեդիա), Շվեդիայի հոգևոր հովվությունը, Գերմանիայի, Շվեյցարիայի, ԱՄՆ-ի Արևելյան (Նյու Յորք), ԱՄՆ-ի Արևմտյան (Լոս Անջելես), Կանադայի, Արգենտինայի, Բրազիլիայի, Ուրուգվայի թեմերը, Իրաքի թեմը, Հնդկաստանի և Ծայրագույն Արևելքի հայրապետական պատվիրակ, Կալկաթայի հոգևոր հովիվ, Սուդանի հոգևոր հովվությունը, Ավստրալիայի և Նոր Զելանդիայի թեմը։

Հայ եկեղեցին ունի իր ներկայացուցիչները Մոսկվայի և Համայն Ռուսիո պատրիարքության, Քենթրբերիի և Համայն Անգլիո արքեպիսկոպոսության մոտ։

Կա հինգ վանահայրություն՝ Սուրբ Հռիփսիմեի, Սուրբ Գայանեի, Սուրբ Շողակաթի, Սուրբ Գեղարդի, Խոր վիրապի։

Լեզու[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Հայերեն

Հայաստանի Հնարապետության պետական լեզուն հայերենն է, որի գրերը ստեղծել է Մեսրոպ Մաշտոցը։

Կրթություն[խմբագրել]

ՀՀ-ում ուսումնական հաստատությունների վերաբերյալ ցուցանիշների դինամիկան ցույց է տրված հետևյալ աղյուսակում.

Ցուցանիշներ 2004-05 2005-06 2006-07 2007-08 2008-09
Հանրակրթական դպրոցների ընդհանուր թիվը 1434 1467 1467 1452 1475
Քաղաքներում 575 598 601 598 601
Գյուղերում 859 869 866 861 867
Հանրակրթական դպրոցներում սովորողների թվաքանակը 488.1 հզ. 477.9 հզ. 465.4 հզ. 431.3 հզ. 414.8 հզ.
Քաղաքներում 290.1 հզ. 283.7 հզ. 277.8 հզ. 234.3 հզ. 252.9 հզ.
Գյուղերում 198.0 հզ. 194.2 հզ. 187.6 հզ. 197 հզ. 161.9 հզ.
Ուսուցիչների թվաքանակը 43.3 հզ. 42.7 հզ. 43.1 հզ. 41.7 հզ. 42.6 հզ.
Երեկոյան հանրակրթական դպրոցների թվաքանակը 2 2 2 2 2
Վարժարանների քանակը 37 42 42 37 43
Ճեմարանների քանակը 1 1 1 1 1
Միջին մասնագիտական ուս. հաստ.-ի քանակը 108 111 108 106 104
ՄՄՈՒՀ-երում սովորող ուսանողների թվաքանակը 30.5հզ. 30.8հզ. 30.8հզ. 31.1հզ. 31.8հզ.
ԲՈՒՀ-երի քանակը 88 89 87 85 90
ԲՈՒՀ-երում սովորող ուսանողների թվաքանակը 85.1հզ. 97.8հզ. 105.8հզ. 112.2հզ. 114.4հզ.[29]

Գիտություն[խմբագրել]

Հայաստանը զարգացած է գիտության ոլորտով։Երևանում է գտնվում Հայաստանի գիտությունների ազգային ակադեմիան։Հայաստանի գիտությունների ազգային ակադեմիան գիտական համագործակցության պայմանագրեր ունի Ռուսաստանի, Վրաստանի, Բելառուսի, Ուկրաինայի, Թուրքմենստանի, Հունգարիայի, Չինաստանի գիտությունների ակադեմիաների, Մեծ Բրիտանիայի թագավորական ընկերության հետ։

Առողջապահություն[խմբագրել]

Մշակույթ[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Հայկական մշակույթ

Հայաստանի մշակույթը գրականություն, ճարտարապետության, ժողովրդական պարերի, և երաժշտության տարրեր է պարունակում։. Մշակույթը և նման է և տարբեր որքան սահմանակից երկրների՝ ինչքան Ռուսաստանի, Վրաստանի, և Իրանի նույնքան և Միջերկրական ծովի երկրների Հունաստանի և Կիպրոսի մշակույթներին։ Հայկական մշակույթի վրա մեծ ազդեցություն է ունեցել թե արևելյան հարևանների մշակույթը և թե Եվրոպական երկրների մշակույթը։

Ճարտարապետություն[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Հայկական ճարտարապետություն
Գառնիի հեթանոսական տաճարը կառուցված I դարում

Ամենավաղ ճարտարապետական շինությունը, որ հայտնաբերվել է Հայաստանում, դա Էրեբունի ամրոցն է։ Էրեբունի ամրոցը վերաբերվում է Ուրարտուի ճարտարապետությանը։ Ամրոցի հարավ-արևմտյան մասի գլխավոր շենքը «Խալդ» աստծո տաճարն է։ Ըստ Մովսես Խորենացու՝ Վան քաղաքն ուներ գույնզգույն քարերով զարդարված 2-3 հարկանի ապարանքներ, չքնաղ բարիքներ, ջրանցքներով ոռոգվող ծաղկազարդ այգիներ։ Տիգրան Մեծի օրոք զարգանում է քաղաքաշինությունը և Հելենիստական մշակույթը։ Այդ ժամանակներում ամենահայտնի հեթանոսական տաճարը Երիզա ավանում գտնվող Անահիտ աստվածուհու տաճարն էր։ Տաճարում տեղադրված էր աստվածուհու արձանը, որն ամբողջովին ոսկեձույլ էր։ Երբ Անտոնիոսը իր արշավանքի ժամանակ ավերում է տաճարը և ոսկեձույլ արձանն իր հետ է տանում, տաճարը վերականգնում են և արձանը կրկին ձուլում են ոսկուց։ Տաճարն այնքան մեծ նշանակություն ուներ, որ ամբողջ գավառը կոչում էին «անահատական»։ Սակայն 301 թ.-ից սկսած, երբ քրիստոնեությունը ընդունվեց որպես պետական կրոն, ողջ հելենիստական մշակույթը կործանման դատապարտվեց։ Քանդվեցին բոլոր հեթանոսական տաճարները, բացառությամբ Գառնիի հեթանոսական տաճարի, որը կառուցված է եղել ի պատիվ Միհր աստծո։ Տաճարի 24 սյուները խորհրդանշում են օրվա ժամերը։[30]

Հայկական ճարտարապետությունը վերելք է ապրում 7-րդ դարում, երբ կառուցվում են Սուրբ Հռիփսիմե եկեղեցին, Թալինի Կաթողիկե եկեղեցին, Սուրբ Գրիգոր եկեղեցին, Մրենի տաճարը, Սուրբ Հովհաննես եկեղեցին, Սիսավանը և այլն։ 7-րդ դարի հայկական ճարտարապետության գլուխգործոցն է համարվում Զվարթնոցի տաճարը, որը կառուցվել է 641-661-ական թվականներին։ Ճարտարաբետությունը բուռն զարգացում է ապրել նաև 10-րդ դարում՝ հայկական ինքնիշխան պետության զարգացման ժամանակաշրջանում։ Այս ժամանակ են կառուցվել Տաթևի վանքը (895-905), Աղթամարի Սուրբ Խաչ եկեղեցին (915-921), Վահանավանքը (911թ), Գնդեվանքը (930թ), Սանահինի վանքը (957-962), Հաղպատավանքը (976-991) և այլն։ Հայկական ճարտարապետության զարգացումը 12-13-րդ դարերում կապված է Զաքարյանների կողմից Հայաստանի ազատագրմամբ։ Կառուցվեցին մի շարք քարե շինություններ։ Այդ ժամանակաշրջանի առավել հայտնի հուշարձաններն են՝ Հառիճի վանքը (1201), Մակարավանքը (1205), Տեղերի վանքը (1213-1232), Դադիվանքը (1214), Գեղարդի վանքը (1215), Սաղմոսավանքը (1215-1235), Հովհաննավանքը (1216), Գանձասարը (1216-1238), Հաղարծնի վանքը (1281) և այլն։

Հայկական ճարտարապետության մեջ մեծ դեր է խաղում տուֆը, որը ամենատարածված շինանյութն է Հայաստանում, որտեղ և գտնվում է աշխարհում տուֆի երկու ամենախոշոր հանքավայրերից մեկը (մյուսը գտնվում է Իտալիայում)։ Տուֆը շինարարության մեջ օգտագործվում է վաղնջական ժամանակներից։ [31]

Կերպարվեստ[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Հայկական կերպարվեստ

Հայկական կերպարվեստը ներկայացվում է որմնանկարչության, գեղանկարչության, մանրանկարչության, քանդակագործության, գորգագործության, դեկորատիվ-կիրառական արվեստի տարբեր տարատեսակներով։

Որմնանկարչություն[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Որմնանկարչությունը Հայաստանում
Որմնանկար Դադիվանքում, XIII դարի սկիզբ

Հայկական որմնանկարչության առավել հայտնի նմուշները պատկանում են 5-րդ դարի կեսերին։ Դրանք Երևանի Պողոս-Պետրոս եկեղեցու որմնանկարներն են։ Ավելի վաղ նմուշները պատկանում են 7-րդ դարին (Լմբատավանք, Սուրբ Գրիգոր եկեղեցի և այլն) և վկայում են ինտերիերի նկարազարդման մնայուն ավանդույթի մասին։ [32] Մինչ օրերս պահպանված Տաթևի վանքի որմնանկարի մի հատվածը մոտավորապես 930 թվականի աշխատանք է,[33] իսկ Գնդեվանքի որմնանկարները՝ 914 թվականի։ [33]

Քանդակագործություն[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Քանդակագործությունը Հայաստանում
1rightarrow.png  Տես նաև Խաչքար 

Հայկական վաղ միջնադարյան քանդակները ներկայացված են 4-5-րդ դարերի քարակոթողներով, զարդաքանդակավոր և սյուժետային ռելիեֆներով։ Առավել վաղ նմուշները՝ Աղձքի Արշակունիների գերեզմանաքարերի ռելիեֆները, պատկանում են 364 թվականին։ [32] Պահպանվել է հուշակոթողների խոյակ Քասախում (մոտ 4-րդ դար) և Էջմիածնի Մայր Տաճարի ճակատին քանդակած 2 ռելիեֆ (4-րդ դարի վերջ)։ [32] Ընդհանուր առմամբ հայկական քանդակագործությունը ներկայացված է 3 հիմնական դպրոցներով՝ Այրարատյան, Տաշիրյան և Սյունիքյան։ 6-7-րդ դարերում սկսվում է քանդակագործական արվեստի զարգացման նոր շրջան (կլոր քանդակ և ռելիեֆներ), որը տարբերվում էր դեկորատիվ տարրերի հարստությամբ․ առանձնանում են ոճական ուղղություններ։ [32] Այդ ժամանակաշրջանի ճարտարապետության և կերպարվեստի գլուխգործոցն է դառնում Զվարթնոցի տաճարը, որը կառուցվել է 640-650-ական թվականներին։ Հայտնվում են սյուժետային պատկերավոր ռելիեֆներ (Պտղնիի, Մրենի եկեղեցիներում), երեցփոխների բարձրաքանդակային պատկերներ (Սիսիան)։

5-7-րդ դարերում ձևավորվում է խաչքարերի արվեստը՝ հուշակոթողներ, որոնք իրենցից ներկայացնում են քարակոթողներ՝ խաչի փորագրված պատկերով։ Խաչքարային արվեստը հասնում է իր զարգացման գագաթնակետին 12-13-րդ դարերում։ Հայաստանի տարածքում հաշվվում է մոտ մի քանի հազար խաչքար, որոնցից յուրաքանչյուրն առանձնանում է իր անկրկնելի նախշով, թեև բոլոր նախշերը սովորաբար արվում են նույն ոճով։

Մանրանկարչություն[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Հայկական մանրանկարչություն
13-րդ դարի մանրանկար

Միջնադարյան Հայաստանի կերպարվեստի պատմության մեջ առաջատար տեղ է զբաղեցրել գրքային մանրանկարչությունը։ Ամենավաղ նմուշները պատկանում են 6-7-րդ դարերին։ [34] Հայկական մանրանկարչության յուրահատկությունն է հանդիսանում տեղական տարբեր դպրոցների՝ Կիլիկիայի, Գլաձորի, Տաթևի, Վասպուրականի և այլն դպրոցների բազմազան ոճերը։ Հայկական մանրանկարչական արվեստի վաղ նմուշներից են «Մլքե թագուհու Ավետարանը» (862թ), Ավետարանը (986թ), «Էջմիածնի Ավետարանը» (989թ), «Մուղնիի Ավետարանը» (11-րդ դար) և այլն։ Ոճաձևային բազմազանությամբ է առանձնանում 13-14-րդ դարերի մանրանկարչությունը, երբ զարգանում են հայկական մանրանկարչության մի շարք տեղային ինքնաբավ դպրոցներ։

Դեկորատիվ-կիրառական արվեստ[խմբագրել]

Միջնադարյան Հայաստանի կիրառական արվեստը ներկայացված է հարուստ և բազմաբնույթ կերամիկայով՝ նկարազարդված և փորագրված ջնարակած կերամիկայով, ոչ ջնարակված, խորացված և ռելիեֆային զարդանկարով կերամիկայով։ Խեցեգործական արտադրության հիմնական կենտրոնները տեղակայված էին Անի և Դվին քաղաքներում, որոնք ծաղկում էին ապրում մինչև 12-13-րդ դարերը։ Պահպանվել են 14-րդ դարի գործվածքներ, մետաղական գեղարվեստական պատրաստվածքներ՝ այդ թվում 13-14-րդ դարերի դրվագակերտ արծաթե և ոսկեզօծ կերտվածքներ, եկեղեցական նշանակության պարագաներ, ձեռագիր գրքերի արծաթե և ոսկե շրջանակներ (օրինակ Կիլիկիայում պատրաստված Ավետարանի շրջանակը, 1255թ)։ Անիում՝ Գագիկաշեն եկեղեցու պեղումների ժամանակ, հայտնաբերվել է 11-րդ դարի ջահ։ Հայտնի են նաև փայտի վրա փորագրված բարձրակարգ գեղարվեստական նմուշներ, որոնց ամենավաղ օրինակները պատկանում են 10-րդ դարին։ Այս արվեստում իրենց ուրույն տեղն են զբաղեցնում տաճարների փայտե դռները (դուռ Մուշից, 1134թ, Սևանա լճի մոտ գտնվող Առաքելոց եկեղեցու դռները, 1176թ և այլն)։

Միջնադարում եկեղեցիները և տաճարները զարդարվել են նաև խճանկարներով։ Վաղ քրիստոնեական շրջանի խճանկարների հատվածներ են հայտնաբերվել Էջմիածնի Մայր տաճարում, Զվարթնոցի և Դվինի տաճարներում։[32]

Գորգագործություն[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Հայկական գորգ


Հայկական գորգը տերմին է, որը բնութագրում է խավավոր և ոչ խավավոր գորգերը, որոնք գործվել են Հայկական լեռնաշխարհի տարածքում և նրա սահմաններից դուրս ապրող հայերը՝ սկսած նախաքրիստոնեական շրջանից (մինչև մ․թ․ա․ 4-րդ դար) մինչև մեր օրերը։ [35][36][37][38][39][40][41][42][43][44]

Գորգագործությունը հանդիսանում է հայկական դեկորատիվ-կիրառական արվեստի տարատեսակներից մեկը։ [45] Այն անքակտելիորեն կապված է հայերի դեկորատիվ-կիրառական արվեստի այլ տարատեսակների հետ՝ շարունակելով ազգային կերպարվեստի մյուս տեսակների ավանդույթները։ Հայկական գորգերը պարսկական, ադրբեջանական և այլ գորգերից հիմնականում տարբերվում են նրանով, որ հայկական զարդանախշերում կիրառվում են մարդկանց և կենդանիների ոճավորված պատկերներ։[46] Սովորաբար Հայաստանում գորգերը փռում են հատակին, տան ներքին պատերին, բազմոցներին, սնդուկներին և մահճակալներին։ [47][48] Մինչ այժմ հաճախ գորգեր են կախվում դռան մուտքի մոտ, տաճարների և եկեղեցիների խորաններում։ Զարգանալով հինավուրց ժամանակներից՝ գորգագործությունը Հայաստանում հանդիսանում էր կենցաղի անբաժանելի մասը, քանի որ գորգագործությամբ զբաղվում էին գրեթե յուրաքանչյուր հայ ընտանիքում։ Ընդ որում գորգագործությունը ամենուրեք հայ կանանց զբաղմունքն էր։ [49]

Թատրոն[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Հայկական թատրոն
Պետրոս Ադամյանը Համլետի դերում

Հայկական թատրոնն առաջացել է մ.թ.ա. I հազարամյակում՝ ստրկատիրական համայնական կարգերի ժամանակ Գիսանե և Անահիտ աստվածուհիներին նվիրված ծիսակատարություններից։ Հայկական պրոֆեսիոնալ թատրոնն առաջացել է հելլենիստական դարաշրջանի հայկական միապետություններում ողբերգությունից և ժողովրդական կատակերգությունից։

Հույն պատմաբան Պլուտարքոսի վկայությամբ մ.թ.ա. 69թՏիգրան Մեծ (Տիգրան Բ Մեծ) արքան պատմական Հայաստանի հարավային մայրաքաղաք Տիգրանակերտում [50][51][52] կառուցել է Սիրիայի հելլենիստական ամֆիթատրոնների նման մի շինություն, որտեղ ներկայացումներ էին բեմադրվում։ Հայտնի է նաև, որ Տիգրանի որդի Արտավազդ Բ-ն (մ․թ․ա․ 56-34 թթ, ով ողբերգություններ էր գրում Հայաստանի հյուսիսային մայրաքաղաք Արտաշատում (որին հռոմեացիները Հայաստանի Կարթագեն էին անվանում), ստեղծել է հելլենիստական ոճի թատրոն։ [50]

Մեզ հասած առաջին դրամատուրգիական ստեղծագործություններն են Հովհաննես Երզնկացու դրամատիկական պոեմը և Առաքել Սյունեցու «Ադամգիրքը»։ 17-19-րդ դարերում թատրոնը զարգացավ նաև Լվովի, Մոսկվայի, Վենետիկի, Վիեննայի, Չենայի (Մադրաս), Կալկուտայի հայկական գաղթօջախներում։ 1810 թվականին Կոստանդնուպոլսում Մ․ Բժիշկյանի ղեկավարությամբ բեմադրվում են առաջին հայկական ներկայացումները։ 1846-1866թթ այստեղ աշխատում է «Արամյան թատրոն»-ը (ղեկավար՝ Հովհաննես Գասպարյան), որը հյուրախաղերով հանդես էր գալիս Թբիլիսիում, Երևանում, Թավրիզում։ 1836թ Գ․ Շերմազանյանը Թիֆլիսում ստեղծում է «Շերմազանյան դարպաս» թատրոնը։ 19-րդ դարի 1850-ական թվականներին Կոստանդնուպոլսում գործում էին մի քանի սիրողական թատրոններ, որտեղ բեմադրվում էին Մ․ Պեշիկթաշլյանի, Ս․ Հեքիմյանի, Թ․ Թերզյանի և այլոց պիեսները։ 1860-ական թվականների սկզբին սիրողական թատերախմբերից ձևավորվում են հայկական պրոֆեսիոնալ թատրոններից «Արևելյան թատրոնը»՝ Հեքիմյանի գլխավորությամբ Կոստանդնուպոլսում (1861) և Գ․ Չմշկյանի ղեկավարությամբ Թիֆլիսում (1863)։ Թբիլիսյան թատերախմբի գործունեությունը, հայկական ռեալիստական դրամատուրգիայի հիմնադիր Գաբրիել Սունդուկյանի ստեղծագործությունները («Պեպո», «Խաթաբալա», «Էլի մեկ զոհ» և այլն) հաստատեցին ռեալիզմը հայկական բեմի վրա։ 19-րդ դարի վերջին 20-րդ դարի սկզբին ազգային դրամատուրգիայի ռեալիստական ավանդույթներն արտահայտվեցին Հակոբ Պարոնյանի («Պաղտասար աղբար»), Ալեքսանդր Շիրվանզադեի («Պատվի համար», «Եվգինե», «Արմենուհի» և այլն), Լևոն Շանթի («Հին Աստվածներ») ստեղծագործություններում։ Այդ ժամանակ սկսեցին ստեղծագործել դրամատուրգներ Վրթանես Փափազյանը («Ժայռ»), Ս․ Տարայանը («Սոկրատես»), Է․ Տեր-Գրիգորյանը, Նար-Դոսը, Լ․ Մանվելյանը, Դերենիկ Դեմիրճյանը և այլն։

Խոհանոց[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Հայկական խոհանոց
Խորոված

Հայկական խոհանոցը համարվում է Անդրկովկասի ամենահին, իսկ Ասիայի ամենահին խոհանոցներից մեկը։ [53] Հայտնի է, որ հայերը գիտեին խմորման և թխման գործընթացների մասին դեռևս 2500 տարի առաջ։ Շատ հայկական կերակրատեսակների պատրաստման ավանդույթները մինչ այսօր անփոփոխ են մնացել։

Հայկական խոհանոցն ունի մի շարք առանձնահատկություններ, որոնք պայմանավորված են տարբեր պատմական, աշխարհագրական, կլիմայական և նույնիսկ պատմա-քաղաքական գործոններով։ Հայկական լեռնաշխարհում մի ժամանակ գտնվում էր Ուրարտու պետությունը։ Եվ Հայաստանում պահպանվել են այդ հնագույն պետության նյութական մշակույթի հուշարձանները։ Իսկ հայկական խոհանոցը իր վրա կրել է դեռևս այն ժամանակների աշխարհագրա-կլիմայական և հասարակարգային գործոնների ազդեցությունը։

Գրականություն[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Հայ գրականություն
Մովսես Խորենացի

Մեզ հասած հայերեն լեզվով ամենահին գրական ստեղծագործությունները պատկանում են 5-6-րդ դարերին։ Նախ և առաջ դրանք Մովսես Խորենացու («Պատմություն Հայոց»), Կորյունի («Վարք Մաշտոցի») պատմական ստեղծագործություններն են, ինչպես նաև աստվածաբանական գրքերի հայերեն թարգմանությունները։ Վաղ միջնադարում (11-րդ դար) է ստեղծագործել Գրիգոր Մագիստրոս Պահլավունին՝ «Թղթեր» աշխատության հեղինակը, որտեղ շոշափվում են փիլիսոփայական, քաղաքական, աստվածաբանական և գիտական հարցեր։ Նա հայերեն է թարգմանել նաև Էվկլիդեսի «Սկզբունքներ» աշխատությունը։

Պատմական հայտնի աշխատություններ են գրել նաև Հովհաննես Դրասխանակերտցին («Հայոց պատմություն» և «Շարից հայրապետացն Հայոց», 9-րդ դարի վերջ և 10-րդ դարի սկիզբ), Թովմա Արծրունին (960-1030), Ստեփանոս Օրբելյանը (13-րդ դար) և այլոք։ «Սասունցի Դավիթ» էպոսը, որտեղ պատկերվում է հայ ժողովրդի պայքարը ազատության համար, ստեղծվել է 7-10-րդ դարերի ընթացքում։ Հայկական պոեզիայի ավելի հին քնարական, բարոյախրատական և փիլիսոփայական արտացոլումը կարելի է գտնել Գրիգոր Նարեկացու (951-1003), Ներսես Շնորհալու (1112-1173), Հովհաննես Թլկուրանցու (14–15 դարեր), Ֆրիկի (13–14 դարեր) և այլոց ստեղծագործություններում։ 12-13-րդ դարերում են ստեղծագործել առակագիրներ Մխիթար Գոշը և Վարդան Այգեկցին։

19-րդ դարում հայ գրականությունն ու արվեստը զարգանում էին ռուսական և արևմտաեվրոպական մշակույթի ազդեցության ներքո։ Այս ժամանակաշրջանում են ստեղծվել Ղևոնդ Ալիշանի պատմությունները, Խաչատուր Աբովյանի, Րաֆֆու, Մուրացանի (Գրիգոր Տեր-Հովհաննիսյան), Ալեքսանդր Շիրվանզադեի վեպերը, Պետրոս Դուրյանի, Սիամանթոյի (Ատոմ Յարճանյան), Դանիել Վարուժանի, Վահան Տերյանի, Հովհաննես Թումանյանի պոեմներն ու բանաստեղծությունները, Գաբրիել Սունդուկյանի, Հակոբ Պարոնյանի դրամաները։ Հայ երգահաններ Կոմիտասը և Գրիգոր Սյունին հավաքում էին ժողովրդական երգեր և օգտագործում համերգային ելույթների ժամանակ։ Հայտնի երգահաններից են նաև Տիգրան Չուխաջյանը (1837-1898թթ, հայ առաջին օպերաների, օպերետաների, սիմֆոնիկ և կամերային ստեղծագործությունների հեղինակ), Ալեքսանդր Սպենդիարյանը (1871-1928) և Արմեն Տիգրանյանը (1879-1950)։ Հայաստանում են ստեղծագործել նաև այնպիսի պոետները, ինչպիսին են Վահան Միրաքյանը, Ավետիք Իսահակյանը, Եղիշե Չարենցը, Նաիրի Զարյանը։

Երաժշտություն[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Հայկական երաժշտություն
1rightarrow.png  Տես նաև Հայկական ժողովրդական երաժշտություն 
Երգերի ժողովածու, 1322թ

Հայկական երաժշտությունը հազարամյակների պատմություն ունի։ Այն առաջացել է հայերեն լեզվի ձևավորման հետ մեկտեղ։ Մ․թ․ա․ 3-րդ դարում ձևավորվեցին հայկական երաժշտության սկզբնական ճյուղերը՝ գյուղացիական, պաշտամունքային (հեթանոսական) և գուսանների ժողովրդական արվեստը։ Քրիստոնեությունը 301թ ընդունելուց հետո առաջ է գալիս նաև նոր ճյուղ՝ քրիստոնեական եկեղեցու երաժշտությունը։

Գուսանները՝ հայ ժողովրդական երգիչներն են։ [54] Նրանց գործունեությունը բացառապես աշխարհիկ է։ Նախաքրիստոնեական Հայաստանում հելլենիզմի դարաշրջանում գուսաններն ի սկզբանե ծառայում էին Գիսանե աստվածուհուն նվիրված տաճարում։ [54] Գուսանական երաժշտությունն սկիզբ է առնում ստրկատիրական դարաշրջանի Հայաստանի «վիպասանների» արվեստից։ Զարգացած ֆեոդալիզմի դարաշրջանից ի հայտ եկան գուսանները և վարձակները։ Գուսանների մասին վկայություն են տվել 5-րդ դարի պատմիչներ Ագաթանգեղոսը, Փավստոս Բուզանդը, Մովսես Խորենացին, Եղիշեն և այլն։ [54] Գուսանները հանդես էին գալիս խնջույքներում, հարսանիքներում և ժողովրդական գործիքների ուղեկցությամբ կատարում էին իրենց երգերը։[54] 301 թվականից հետո հայկական եկեղեցին հետապնդում էր գուսաններին։ [54]

Շարականները հոգևոր երգերն են։ [55] Ամենաշատը պահպանվել են V-XV դարերի շարականներից։ Հին հայկական հոգևոր երաժշտությունը կազմված է 4 հիմնական ժանրից՝ կցուրդ, կացուրդ, կանոն և տաղ։ [55] Շարականներն իրենցից ներկայացնում են հին հայկական մշակույթի՝ մասնավորապես պոեզիայի, երաժշտության և պրոֆեսիոնալ երգարվեստի սինթեզից։ Արդեն 17-րդ դարում Բարսեղ Տչոն կաթողիկոս Ներսեսի կարգադրությամբ կազմեց «Շարակնոց» ժողովածուն։ Ըստ Կիրակոս Գանձակեցու՝․ «Այդ ժամանակ Հայաստանում այնքան շատ էին կանոնական եկեղեցական երգերը, որ մի թեմի երգիչները չգիտեին մյուս թեմի երգերը»։

Տաղերը շարականների պես երաժշտական և բանաստեղծական արվեստի սինթեզ են։ Նրանք համեմատաբար ծավալուն մոնոդիաներ էին, որոնք իրենց բովանդակությամբ և մեղեդայնությամբ հիշեցնում էին հետագա ժամանակաշրջանների վոկալ և գործիքային արիաները։ Տարբերակվում են հոգևոր և աշխարհիկ տաղեր։ Առաջինները ավելի ծավալուն են, քան աշխարհիկները։ Տաղը, որպես երաժշտական ժանր, գլխավորապես զարգացել է 10-րդ դարում՝ հիմնականում Գրիգոր Նարեկացու շնորհիվ։ Հոգևոր տաղերը, ի տարբերություն շարականների, կանոնական երգեր չէին և տոնակատարությունների ժամանակ կատարվում էին տվյալ իրադարձությանն ավելի մեծ հանդիսավորություն հաղորդելու համար։ Աշխարհիկ տաղը զարգանում է Ֆրիկի ստեղծագործությունների մեջ (13-րդ դար)։ Ամենահին աշխարհիկ տաղերից մեկը՝ «Կռունկ»-ը, ստեղծվել է միջնադարում և պահպանվել է 17-րդ դարի տեքստերում։

Հայկական երաժշտական գործիքներ[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդվածներ ՝ Դուդուկ և Դհոլ
Հայկական դուդուկ

Հայկական դուդուկը պատրաստվում է բացառապես ծիրանենուց։ Ծիրանենին ձայնն անդրադարձնելու յուրահատուկ հատկություն ունի։ Դուդուկանման գործիքներն այլ երկրներում պատրաստում են այլ նյութերից (սալորենի, ընկուզենի), սակայն ըստ որոշ մասնագետների պնդման՝ նման դուդուկին բնորոշ է բավականին սուր, ռնգային ձայնը, մինչդեռ հայկական դուդուկը տարբերվում է մեղմ հնչողությամբ, որն ավելի շատ մարդկային ձայնի է նման։ Լեզվակը պատրաստվում է 2 կտոր եղեգից, որն աճում է Արաքս գետի ափին։ Ի տարբերություն երկակի լեզվակ ունեցող այլ գործիքների՝ դուդուկի աղեղաձողը բավականին լայն է, որն էլ գործիքին հաղորդում է իր տխուր հնչողությունը։ 1920-1930-ական թվականներին հայկական դուդուկը բարելավվեց Վ․ Բունիի կողմից, ով, պահպանելով ժողովրդական գործիքի հիմնական ձևը, ստեղծեց տարբեր ռեգիստրերի 3 տիպի դուդուկ։ Նրանցից վերջինը, որն ամենացածր, բարիտոնային ռեգիստր ուներ, իրեն ստեղծողի պատվին անվանվեց «բունիֆոն»։ [56][57]

Դհոլ

Դհոլը (թմբուկ՝ drum) հայկական [58][59] հարվածային երաժշտական գործիք է։ Պատկանում է երկկողմանի թմբուկի ընտանիքին, որն ունի գլանի ձև և ծածկված է մեկ կամ երկու թաղանթներով։ Նախկինում հայերը դհոլն օգտագործել են ռազմական արշավներից առաջ, իսկ ներկայումս կիրառվում է անսամբլներում՝ զուռնաների հետ և ուղեկցվում է պարերով։

Դհոլի առաջացումը կապված է Հայաստանի պատմության հեթանոսական շրջանին։ Սակայն այս երաժշտական գործիքը դեռևս կիրառվում է Հայկական եկեղեցում։

Դհոլ նվագելու համար անհրաժեշտ է 2 փայտե ձողեր (հաստ՝ կոպալ, բարակ՝ ճիպոտ)՝ պատրաստված բամբուկից կամ եղեգից։ Ձայնը դուրս է գալիս դհոլին այդ ձողերի հարվածից կամ էլ դհոլին ձեռքի ափերի, մատերի հարվածներից (վերջինս առավել հայտնի է)։

Կինո[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Հայկական կինեմատոգրաֆ

Հայկական կինեմատոգրաֆը ստեղծվել է 1923թ ապրիլի 16-ին, երբ կառավարության որոշմամբ ստեղծվեց Հայաստանի Կինոյի Պետական Կոմիտեն։

1924թ մարտին Երևանում ստեղծվեց առաջին հայկական կինոստուդիան՝ Հայֆիլմը՝ նույն թվականին նկարահանելով Խորհրդային Հայաստանի առաջին փաստագրական ֆիլմը։

«Նամուս»-ը առաջին հայկական սև-սպիտակ համր ֆիլմն է (1925), որը նկարահանվել է Ալեքսանդր Շիրվանզադեի համանուն վեպի հիման վրա, որը պատմում է 2 սիրահարների դաժան ճակատագրի մասին։ Ֆիլմի ռեժիսորն է Համո Բեկնազարյանը, ով նկարահանել է նաև առաջին ձայնային ֆիլմը՝ «Պեպո»1935թ։

Հայտնի ռեժիսորներից են նաև Սերգեյ Փարաջանովը («Նռան գույնը»), Հենրիկ Մալյանը («Նահապետ»), Արտավազդ Փելեշյանը («Տարվա եղանակները»), Էդմոնդ Քյոսայանը, Ֆրունզե Դովլաթյանը, Միքայել Վարդանովը («Փարաջանով։Վերջին գարուն»), Լևոն Մկրտչյանը («Հովհաննես Շիրազ»), Ատոմ Էգոյանը («Արարատ»), Մայքլ Հակոբ Հակոբյանը, ով հայտնի է հայկական ցեղասպանության, ժամանակակից հայկական պատմության և պատմական Հայաստանի մասին փաստագրական ֆիլմերով։

Ժամանակակից հայկական կինեմատոգրաֆն ամեն տարի նկարահանում է 2 կամ 3 խաղարկային ֆիլմ, 8 կարճամետրաժ և 15 վավերագրական ֆիլմեր։ [60]

Սպորտ[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Սպորտը Հայաստանում
1rightarrow.png  Տես նաև Հայաստանը օլիմպիական խաղերում 
Յուրի Վարդանյանը 1980 թվականի Մոսկվայի օլիմպիական խաղերի ոսկե մեդալակիր
Լևոն Արոնյան. 19.08.2007
Հայաստանի ֆուտբոլի ազգային հավաքականը Դուբլինում, Իռլանդիա

Հայաստանում շատ սպորտաձևեր են հայտնի, որոնցից են ըմբշամարտը, ծանրամարտը, ձյուդոն, ֆուտբոլը, շախմատը և բռնցքամարտը։ Հայաստանի լեռնային ռելիեֆը հնարավորություն է տալիս զբաղվել այնպիսի սպորտաձևերով, ինչպիսին են դահուկասահքը, լեռնագնացությունը։ Լինելով լեռնային երկիր՝ ջրային սպորտաձևերով կարելի է զբաղվել լճերում՝ հիմնականում Սևանա լճում։ Հայաստանը հաջողությամբ հանդես է գալիս շախմատի, ծանրամարտի և ըմբշամարտի միջազգային մրցաշարերում։ Հայաստանը նաև միջազգային սպորտային համայնքի ակտիվ անդամն է․ հանդիսանում է Եվրոպական ֆուտբոլային ասոցիացիաների միության (ՈՒԵՖԱ) և Հոկեյի միջազգային ֆեդերացիայի անդամ։ Պարբերաբար անց են կացվում նաև Համահայկական խաղեր։

Մինչ 1992 թվականը հայերը մասնակցում էին Օլիմպիական խաղերին՝ ներկայացնելով ԽՍՀՄ-ն։ Հանդիսանալով ԽՍՀՄ-ի մի մասը՝ Հայաստանը հաջողությամբ էր հանդես գալիս մրցաշարերում՝ արժանանալով բազմաթիվ մեդալների։ Ժամանակակից Օլիմպիական խաղերում առաջին հայ մարզիկը, ով մեդալի է արժանացել մարմնամարզիկ Հրանտ Շահինյանն էր, ով 1952 թվականին Հելսինկիում կայացած Օլիմպիական խաղերին ստացել է 2 ոսկե և 2 արծաթե մեդալներ։

Հայաստանը ԱՊՀ միասնական թիմի կազմում մասնակցել է 1992 թվականի Ամառային Օլիմպիական խաղերին, որը տեղի է ունեցել Բարսելոնայում։ Ունենալով ընդամենը 5 մարզիկ՝ այս խաղերին ստացել է 3 ոսկե և 1 արծաթե մեդալ ծանրամարտում և ըմբշամարտում։ 1994 թվականի Լիլեհամերի Ձմեռային Օլիմպիական խաղերին Հայաստանը մասնակցել է որպես անկախ պետություն։

Հայաստանը մասնակցում է Ամառային Օլիմպիական խաղերի բոքսի, ըմբշամարտի, ծանրամարտի, ձյուդոյի, մարմնամարզության, վազքի, ջրասուզման, լողի մրցաշարերին։ Երկիրը մասնակցում է նաև Ձմեռային Օլիմպիական խաղերի լեռնադահուկային, դահուկավազքի և գեղասահքի մրցաշարերին։

Ֆուտբոլը նույնպես հայտնի է Հայաստանում։ Ամենահայտնի ֆուտբոլային թիմը 1970-ական թվականների Երևանի Արարատն է, որը 1973թ դարձավ Խորհրդային Միության գավաթակիր և 1975թ Խորհրդային Միության Բարձրագույն լիգայի հաղթող։ Արարատ ՖԱ-ի վերջին հաջողությունը 1974-1975թթ Եվրոպայի Գավաթի առաջնությունն էր, որտեղ չնայած տանը տարած հաղթանակին՝ քառորդ եզրափակիչում պարտվեց Մյունխենի Բավարիային։ Հայաստանը մասնակցում էր միջազգային մրցաշարերին ԽՍՀՄ-ի ֆուտբոլային թիմի կազմի մեջ մինչև ԽՍՀՄ-ի փլուզումից հետո 1992թ Հայաստանի Ֆուտբոլի Ազգային հավաքականի ձևավորվելը։ Հայաստանի հավաքականը մեծ մրցաշարերում լուրջ հաջողությունների չի հասել թեև վերջին բարելավումների շնորհիվ հավաքականը 2011թ սեպտեմբերի տվյալներով ՈՒԵՖԱ-ի համաշխարհային վարկանիշային աղյուսակում զբաղեցրել է 44-րդ տեղը։ Ազգային հավաքականը ղեկավարում է Հայաստանի ֆուտբոլի ֆեդերացիան։ Հայաստանի Բարձրագույն լիգան երկրի ֆուտբոլային մրցաշարի բարձրագույն մակարդակն է և վերջին շրջանում գլխավորում է հիմնականում Փյունիկ ՖԱ-ը։

Հայազգի հայտնի շատ ֆուտբոլիստներ կան՝ Հենրիխ Մխիթարյան, Յուրա Մովսիսյան, Յուրի Ջորկաեֆ, Ալեն Բողոսյան, Անդրանիկ Իսքանտարեան, Անդրանիկ Թեյմուրյան, Էդգար Մանուչարյան և Նիկիտա Սիմոնյան։ Ջորկաեֆը և Բողոսյանը Ֆրանսիայի ազգային հավաքականի կազմում հաղթել են 1998թ Ֆուտբոլի աշխարհի առաջնությունում։ Անդրանիկ Թեյմուրյանը Իրանի ազգային հավաքականի կազմում հանդես է եկել 2006թ Ֆուտբոլի աշխարհի առաջնությունում, Էդգար Մանուչարյանը հանդես է եկել Այաքս ՖԱ-ում, իսկ Հենրիխ Մխիթարյանը ներկա պահին հանդես է գալիս Գերմանիայի Բունդեսլիգայի Բորուսիա Դորտմունդ ակումբում և համարվում է Եվրոպայի լավագույն ռմբարկուներից մեկը։

Հայաստանի շախմատի ֆեդերացիան (սկզբնական շրջանում՝ սեկցիա) ստեղծվել է 1927 թվականին։ Հայաստանը ՖԻԴԵ-ի անդամ է 1992 թվականից։ Հայաստանի տղամարդկանց հավաքականը 2006 և 2008թթ. դարձել է շախմատի համաշխարհային օլիմպիադայի չեմպիոն, երեք անգամ՝ (1992, 2002, 2004թթ.) օլիմպիադայի բրոնզե մեդալակիր, 2011թ. դարձել է աշխարհի թիմային առաջնության հաղթող, երեք անգամ երրորդ տեղն է գրավել աշխարհի թիմային առաջնություններում (1997, 2001, 2005 թթ.), Եվրոպայի չեմպիոն (1999թ.)։ Երևան թիմը հաղթել է եվրոպական ակումբների գավաթի խաղարկությունում (1995թ.)։ Հայաստանի կանանց հավաքականը 2003թ. դարձել է Եվրոպայի չեմպիոն, Երևանի Միկա կանանց ակումբը՝ 2006 թ. Եվրագավաթի հաղթող։ Լևոն Արոնյանը 2005-ին դարձել է աշխարհի գավաթակիր, Վլադիմիր Հակոբյանը 1999-ին՝ աշխարհի փոխչեմպիոն։ Հայաստանն այժմ ունի 33 գրոսմայստեր, 22 միջազգային վարպետ, 8 ՖԻԴԵ-ի վարպետ։ Միջազգային վարկանիշներ ունեն 285, ազգային՝ ավելի քանի 3000 շախմատիստներ։ Հայաստանում անցկացվել են բազմաթիվ խոշորագույն միջազգային մրցաշարեր, աշխարհի և Եվրոպայի պատանեկան առաջնություններ։ 1996-ին Երևանում անցկացվել է շախմատի 32-րդ համաշխարհային օլիմպիադան, 2001-ին՝ աշխարհի 5-րդ թիմային առաջնությունը։[61]

Տպագրություն և Զանգվածային լրատվամիջոցներ[խմբագրել]

Ուրբաթագիրք՝ հայկական առաջին տպագիր գիրքը, Վենետիկ, 1512թ

Հայաստանում գործում են ԶԼՄ-ի բոլոր տեսակները՝ թերթեր, ամսագրեր, ռադիո, հեռուստատեսություն, ինտերնետ։ Գրաքննությունն արգելված է 2004թ ընդունված ԶԼՄ-ի վերաբերյալ օրենքով։ Հայաստանում առավել հայտնի են հեռարձակվող ԶԼՄ-ները։ Ընդհանուր առմամբ գործում են 40 մասնավոր հեռուստաալիք և 2 հասարակական հեռուստատեսային ցանցեր, ինչպես նաև ռուսախոս հեռուստաալիքներ [62] և բազմաթիվ ռադիոկայաններ։ [63]

1926թ Երևանում հեռարձակվում է առաջին ռադիոհաղորդումները։ 1956թ սկսում է աշխատել երևանյան հեռուստակենտրոնը։ 1968թ 2 հանրապետական ռադիոծրագրով և 1 հեռուստածրագրով սկսեցին հաղորդումներ հեռարձակվել հայերեն, ռուսերեն, ադրբեջաներեն, քրդերեն լեզուներով։ Հեռուստածրագրեր էին հեռարձակվում նաև հայերեն և արաբերեն լեզուներով արտասահմանյան հանդիսատեսի համար։ Փոխանցումալող սարքերը թույլ էին տալիս հեռուստահաղորդումներ դիտել գրեթե ամբողջ հանրապետության տարածքում։

1512-1513թթ Վենետիկում տպագրվեցին առաջին հայերեն գրքերը՝ «Պարզատումար», «Աղթարք», «Պատարագատետր», «Պարզատումար», «Տաղարան»։ Այնուհետև հայերեն լեզվով տպագիր գրքեր հայտնվեցին նաև Կոստանդնուպոլսում (1567), Հռոմում (1584), Փարիզում (1633), Լայպցիգում (1680), Ամստերդամում, Նոր Ջուլֆայում (Իրան), Լվովում, Էջմիածնում (1771), Պետերբուրգում (1780), Աստրախանում, Մոսկվայում, Թիֆլիս, Բաքվում։

1794թ Մադրասում (Հնդկաստան) լույս տեսավ հայերեն առաջին շաբաթաթերթը՝ «Ազդարար»-ը, իսկ ավելի ուշ Կալկուտայում՝ «Ազգասեր» ամսագիրը։ 19-րդ դարի առաջին կեսին աշխարհի տարբեր երկրներում հայերեն լեզվով լույս էր տեսնում մոտ 30 ամսագիր և թերթ, որոնցից 6-ը՝ Կոստանդնուպոլսում, 5-ը՝ Վենետիկում, 3-ը՝ (այդ թվում «Կովկաս» և «Արարատ» թերթերը) Թիֆլիսում։ Մոսկվայում լույս էր տեսնում «Հյուսիսափայլ» ամսագիրը, որը մեծ դեր խաղաց հայկական սփյուռքի հոգևոր կյանքում։

ՀՀ տոներ և հիշատակի օրեր[խմբագրել]

  • Դեկտեմբերի 31-ից մինչև հունվարի 6-ը - Ամանոր և Ծննդյան տոներ. Դեկտեմբերի 31-ին, Հունվարի 1-ին և 2-ին՝ Ամանոր, Հունվարի 3-ին, 4-ին և 5-ին՝ նախածննդյան տոներ, Հունվարի 6-ին՝ Սուրբ Ծնունդ և Հայտնություն (ոչ աշխատանքային օրեր)
  • Հունվարի 7 - Մեռելոց հիշատակի օր (ոչ աշխատանքային օր)
  • Հունվարի 28 - Բանակի օր (ոչ աշխատանքային օր)
  • Փետրվարի 21 - Մայրենի լեզվի օր
  • Փետրվարի 28 - Ադրբեջանական ԽՍՀ-ում կազմակերպված ջարդերի զոհերի հիշատակի և բռնագաղթված հայ բնակչության իրավունքների պաշտպանության օր
  • Մարտի 8 - Կանանց տոն (ոչ աշխատանքային օր)
  • Ապրիլի 1 - Երգիծանքի և հումորի օր
  • Ապրիլի 7 - Մայրության, գեղեցկության և սիրո տոն
  • Ապրիլի 24 - Ցեղասպանության զոհերի հիշատակի օր (ոչ աշխատանքային օր)
  • Մայիսի 1 - Աշխատանքի օր (ոչ աշխատանքային օր)
  • Մայիսի 8 - Երկրապահի օր
  • Մայիսի 9 - Հաղթանակի և խաղաղության տոն (ոչ աշխատանքային օր)
  • Մայիսի 28 - Հանրապետության տոն (ոչ աշխատանքային օր)
  • Հունիսի 1 - Երեխաների իրավունքների պաշտպանության օր
  • Հունիսի 14 - Բռնադատվածների հիշատակի օր
  • Հուլիսի 5 - Սահմանադրության օր (ոչ աշխատանքային օր)
  • Սեպտեմբերի 1 - Գիտելիքի, գրի և դպրության օր
  • Սեպտեմբերի 21 - Անկախության տոն (ոչ աշխատանքային օր)
  • Հոկտեմբերի առաջին կիրակի օրը - Ուսուցչի օր
  • Հոկտեմբերի երկրորդ շաբաթ օրը - Թարգմանչաց տոն
  • Դեկտեմբերի 7 - Երկրաշարժի զոհերի հիշատակի օր
  • Սուրբ Զատկից 8 շաբաթ առաջ՝ հինգշաբթի օրը - Սուրբ Վարդանանց տոն՝ բարի գործի և ազգային տուրքի օր
  • Սուրբ Զատկից 64 օր հետո՝ կիրակի օրը - Սուրբ Էջմիածնի տոն [64]

Տես նաև[խմբագրել]

Առաջարկվում է ընթերցել նաև[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. 1,0 1,1 1,2 (Անգլերեն) U.S. Department of State, International Religious Freedom Report 2009, Armenia, 26 oktober 2009.
  2. ՀՀ Ազգային Վիճակագրության ծառայություն, ՀՀ ԱՎԾ «ՀՀ բնակչության թվաքանակը 2013թ․ հունվարի 1–ի դրությամբ»
  3. ՎԱԽԵՆԱԼՈՒ ԹՎԵՐ
  4. Լեո // Երկերի ժողովածու // Երևան Հ. 1.
  5. http://armin.am/up/usum/Nakhnadar%201.pdf
  6. http://armin.am/up/usum/Storin%20Hin%20qari%20dar.pdf
  7. http://armin.am/up/usum/Verin%20Hin%20qari%20dar.pdf
  8. http://armin.am/up/usum/Mijin%20qari%20dar.pdf
  9. http://armin.am/up/usum/Nor%20qari%20dar.pdf
  10. http://armin.am/up/usum/Vagh%20Bronzi%20dar.pdf
  11. http://armin.am/up/usum/Mijin%20Bronzi%20dar.pdf
  12. http://armin.am/up/usum/Ush%20Bronzi%20dar.pdf
  13. http://armin.am/education/id/269/page/4/lng/2
  14. Ծ. Պ. Աղայան. «Հայ ժողովրդի պատմության նկարազարդ ակնարկներ» էջ 15-21։
  15. Ծ. Պ. Աղայան. «Հայ ժողովրդի պատմության նկարազարդ ակնարկներ» էջ 21-24։
  16. Ծ. Պ. Աղայան. «Հայ ժողովրդի պատմության նկարազարդ ակնարկներ» էջ 31-37։
  17. Ծ. Պ. Աղայան. «Հայ ժողովրդի պատմության նկարազարդ ակնարկներ» էջ 37-39։
  18. Տեղական ինքնակառավարման մարմիններ
  19. ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱՌԱՋԻՆ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՏԵՂԱԿԱՆ ԻՆՔՆԱԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՄԱՐՄԻՆՆԵՐԸ 1918թ. մայիսին պատմական դժվարին և ծանր պայմաններում Հայաստանի անկախության հռչակումը նոր էջ բացեց հայ ժողովրդի պատմության մեջ: Սկսվեց հայոց նորագույն պատմության պետականության շրջանը: Չնայած Հայաստանի առաջին Հանրապետության քաղաքական, սոցիալ-տնտեսական անկայուն իրավիճակին՝1918-1920թթ. նորանկախ Հայաստանի պետական շինանարության բնագավառում ծավալվեցին մեծամասշտաբ գործընթացներ, որոնցից էր պետական կառավարման և տեղական ինքնակառավարման մարմինների ձևավորումը: Այդ ուղղությամբ կատարված քայլերից էր համապատասխան իրավական դաշտի ձևավորումը: Ինչպես հայտնի է, ՀՀ օրենսդիր մարմինը վավերացրեց Ժամանակավոր կառավարության, Անդրկովկասյան կոմիսարիատի մի շարք իրավական ակտեր, որոնց թվում էր նաև տեղական ինքնակառավարման մարմինների վերաբերյալ վերջիններիս ընդունած օրենքները՝ ենթարկելով որոշակի փոփոխությունների: Ըստ վերոնշյալ օրենքների ՏԻՄ-ի ընտրության իրավունք ունեին 20 տարին լրացած յուրաքանչյուր քաղաքացի՝ առանց ազգային, սեռային, կրոնական խտրականության: Ի դեպ ՀՀ իշխանությունները ընտրական իրավունք շնորհեցին նաև Հայաստանում գտնվող և′ արևելահայ, և′ արևմտահայ փախստականներին, սակայն ընտրական իրավունքից զրկեցին զինվորականներին և զինվորներին: Ընտրությունները կազմակերպվելու էին համընդհանուր, ուղղակի, գաղտնի, հավասար սկզբունքների հիման վրա: Հայաստանի առաջին Հանրապետության տեղական ինքնակառավարման համակարգը ձևավորվելու էր գավառային և քաղաքային ինքնավարություններից: Համամասնական սկզբունքով, 2 տարի ժամանակահատվածով ընտրվելու էին ինքնավարությունների օրենսդիր մարմինները՝ խորհուրդները, որոնք իրենց հերթին ձևավորելու էին գործադիր մարմիններ՝վարչություններ: Վերջիններս բաղկացած էին վարչության անդամներից և նախագահից: Քաղաքային վարչության նախագահը կոչվում էր քաղաքագլուխ, որը պարտավոր էր պարբերաբար վարչության գործունեության վերաբերյալ հաշվետություններ ներկայացնել քաղաքային խորհրդին: Քաղաքագլխի պաշտոնը կարող էր ստանձնել 21 տարին լրացած քաղաքային խորհրդի անդամը, ինչպես նաև խորհրդի կողմից հրավիրված այլ անձ: Վարչություններում որոշումները ընդունվում էին կոլեգիալ սկզբունքով: Թե գավառային, թե քաղաքային խորհուրդների անդամների՝ իրավասուների (որոնք կոչվում էին նաև ձայնավորներ) թվաքանակը պայմանավորված էր տվյալ բնակավայրի բնակչության թվով: 1919թ. մայիսի 23-ին ՀՀ կառավարությունը հաստատեց 2 օրենք <<Հայաստանի Հանրապետության մի քանի գավառներում զեմստվային (գավառային) հաստատություններ հիմնելու մասին>>, <<Հայաստանի մի քանի վայրերում քաղաքայի (պոլոժենիա) մտցնելու մասին>> օրենքները: Ըստ այդ օրենքների՝գավառային ինքնավարություններ էին ձևավորվելու Երևանի, Էջմիածնի, Նոր Բայազետի, Ալեքսանդրապոլի, Դիլիջանի, Ղարաքիլիսայի, Սուրմալուի, Դարալագյազի գավառներում, իսկ քաղաքային ինքնավարություններ՝ Աշտարակ, Դիլիջան, Վաղարշապատ, Ղամարլու, Ղարաքիլիսա, Իգդիր, Կողբ, Աշտարակում, Ջալալօղլի քաղաքներում: Ի դեպ Երևան, Ալեքսանդրապոլ և Նոր Բայազետ քաղաքներում ինքնակառավարման մարմինների ձևավորվել էին մինչև ՀՀ անկախացումը: Հարկ է նշել, որ ռազմաքաղաքական պատճառներով վերոնշյալ բնակավայրերից մի քանիսում այդպես էլ չձևավորվեցին, օրինակ՝ Սուրմալուի, Դարալագյազի գավառներում, Իգդիր, Կողբ քաղաքներում: Ներքին գործերի նախարարության վերահսկողության և գործուն մասնակցության արդյունքում 1918-1920թթ. ՀՀ 6 գավառներում, և 9 քաղաքներում (այդ թվում Երևանում, Ալեքսանդրապոլում, Նոր Բայազետում) կազմակերպվեցին ՏԻՄ ընտրություններ, ձևավորվեցին ինքնավարության մարմինները: Սակայն հարկ է նկատել, որ իրենց գործունեության սկզբնական փուլում վերջիններս զրկված էին շատ լիազորություններից: Կառավարությունը հատուկ օրենքով վերջիններիս զրկեց անգամ միլիցիայության ղեկավարման իրավունքից: Իրենց լիազորությունների ընդարձակման, վերականգման համար նորաստեղծ ինքնավարությունները դիմեցին վճռական մի շարք քայլերի. օրինակ՝ Էջմիածնի գավառայի ինքնավարության վարչության անդամները ներկայացրեցին իրենց հրաժարականը: Այդ թնջուկը լուծվեց 1920թ. հունիսին, երբ բյուրո-կառավարությունը ընդունեց գավառային ինքնավարությունների իրավասությունների ընդարձակման մասին օրենքը: Սահմանվեցին գավառային ինքնավարությունների մի շարք գործառույթներ ըստ որի՝ նրա գործունեությունը ներառում էր բազմաթիվ ոլորտներ, դրանցից էին. ա) քաղաքացիների իրավունքների պաշտպանություն՝բնակիչներին իրավաբանական օգնություն ցուցաբերելը, աղետների կանխարգելում և դրանց հետևանքների վերացում և այլն, բ) տեղական հարկերի և տուրքերի սահմանում և տնօրինում, գ) համայնքի սեփականության տնօրինում, դ) սոցիալ-տնտեսական քաղաքականություն՝ պարենի և առաջին անհրաժեշտության մթերքների պակասի և թանկության վերացում, կարիքավոր բնակչությանը նպաստների հատկացում, հացի պաշարների, խանութների տնօրինում, գավառի ճանապարհները և ճանապարհային կառույցները բարեկարգ վիճակում պահպանում, գավառում փոստ, հեռախոսակապի ապահովում և ֆինանսավորում, առողջապահական և բարեգործական հաստատությունների տնօրինում, գաղթականների տեղավորում, վիճակագրական հետազոտությունների իրականացում, ե) Ֆինանսավարկային քաղաքականություն՝փոքր վարկերի, վարկային և խնայողական դրամարկղային ընկերությունների, գյուղական բանկերի և այլ կոոպերացիաների ձևավորում, զ) կրթության զարգացմանը նպաստող միջոցառումների իրականացում՝ արտադպրոցական կրթություն՝գրադարաններ, գրախանութներ, տարրական դպրոցների կազմակերպում և այլն: Անդրադառնալով ինքնավարությունների քաղաքական կազմին՝ հարկ է նկատել, որ այն հիմնականում բազմակուսակցական էր: Դեռ ավելին՝ տեղական խորհուրդներում ընդդիմադիր քաղաքական ուժերը ավելի շատ էին ընդգրկված, քան պառլամենտում. Տեղական ինքնակառավարման մարմինների ընտրություններին մասնացել և իրավասության տեղեր էր ապահովել անգամ այնպիսի քաղաքական ուժեր, որոնք պառլամենտում բացակայում էին: Սակայն, ինչպես և պառլամենտում, տեղական ինքնակառավարման մարմիններում ևս ղեկավար քաղաքական ուժը ՀՅԴ էր, իսկ ընտրական գործընթացները զերծ չմնացին ընտրակեղծիքներից: Հարկ է նշել նաև, որ երկրի սոցիալ-տնտեսական ծանր իրադրության, քաղաքական ուժերի, գործիչների երբեմն անկառուցողական քաղաքականանության դրսևորման, իրավական դաշտի անկատարելիության, կենտրոնական իշխանությունների իրավասությունների ոչ հստակ սահմանազատման, իշխանությունների ապակենտրոնացման ցածր մակարդակի առկայության, մունիցիպալ կառավարման համակարգում փորձառնության պակասի արդյունքում ՀՀ ձևավորված քաղաքային և գավառային ինքնավարությունների հիմնական մասը դարձան պետական կառույցների ածանցյալ և նմանվեցին պետական վարչական օրգանների, երբեմն էլ նրանց գոյությունը դարձավ ձևական (Ղարաքիլիսային քաղաքային և գավառային ինքնավարություններ, Նոր Բայազետի գավառային ինքնավարություն): Առավել արդյունվետ գործունեություն ծավալեցին Երևանի, Ալեքսանդրապոլի, Վաղարշապատի, Աշտարակի քաղաքային ինքնավարությունները, Էջմիածնի, Երևանի գավառային ինքնավարությունները: Վերջիններիս ջանքերով մշակվեցին համայնական հողեր, բացվեցին բժշկական կայաններ, մաքրվեցին առուներ, վերաբացվեցին տարրական դպրոցներ և այլն: Պատերազմը, հիվանդությունները, սովը ազգաբնակչության մոտ առաջացրել էր բարոյահոգեբանական ծանր վիճակ, հետևաբար համայնքի բնակիչների մասնակցությունը համայնքի կազմակերպման, տնօրինման գործընթացներում բավականին փոքր էր: Ակներև է, որ վերջիններս երկար ժամանակ անհաղորդ մնալով ժողովրդավարական արժեքներին, չունենալով անհրաժեշտ իրավագիտակցություն, պատկերացում չունենալով տեղական ինքնակառավարման մարմինների, դրանց գործունեության, նշանակության մասին հիմնականում չէին նպաստում հանրային կյանքի զարգացմանը: Տեղական ինքնակառավարման մարմինների գոյությունը վկայում է, որ Հայաստանի առաջին Հանրապետությունը եղել է կազմակերպված պետություն, որը կառուցվել է տվյալ պատմական ժամանակաշրջանի ժողովրդավարական արժեքների հիման վրա:
  20. Հայաստանի Հանրապետության կառավարություն։
  21. http://www.armstat.am/file/article/marz_09_1.pdf
  22. http://www.unece.org/env/europe/monitoring/Armenia/ru/Part%20V%20_1.pdf
  23. http://www.nature-ic.am/biodiv/arm/armenia/index.html
  24. http://armstat.am/file/doc/99459668.pdf
  25. 2 ՀՀ նախագահի կայք։
  26. http://parliament.am/parliament.php?id=parliament&lang=arm
  27. ՀՀ էներգահամակարգը
  28. ՀՀ կառավարություն, Ցանկ ՀՀ-ում գրանցված կրոնական կազմակերպությունների։
  29. http://armstat.am/file/doc/99458073.pdf
  30. Հրայր Իսաբեկյան «Հայկական ռենեսանսի ճարտարապետությունը» էջ 9-21
  31. «Տուֆը, որով կառուցված է ողջ Հայաստանը» Հայկական ինտերնետ պորտալ
  32. 32,0 32,1 32,2 32,3 32,4 Ուղղափառ հանրագիտարան, հատոր 3, էջ 286-322, ք․ Մոսկվա, 2001թ
  33. 33,0 33,1 [http://www.icon-art.info/book_contents.php?lng=ru&book_id=29&chap=7&ch_l2=10 Վիկտոր Լազարև «Արվեստը Հայաստանում», ք․ Մոսկվա, 1986թ}}
  34. Մ․ Չահին «Հայաստանի Թագավորություն», էջ 269, 2001թ
  35. Բ․ Թեմուրջյան «Գորգագործությունը Հայաստանում», ք․ Երևան, 1955թ
  36. Ս․ Դավթյան «Հայկական կարպետ», ք․ Երևան, 1975թ
  37. Տիգրան Կույումջյան «"Les tapis à inscriptions arméniennes", in "Tapis et textiles arméniens"», էջ 247-253 ք․ Մարսել, 1991թ
  38. Վ․ Ազատյան, Ա․ Մարգարյան «Հայկական գորգեր», էջ 286, ք․ Երևան, 1986թ
  39. Լյուսի Տեր-Մանուելյան «Ջուլհակներ, վաճառականներ և թագավորներ․ Հայկական մակագրված գորգեր», 1984թ
  40. Էմեթ Իլանդ «Կովկասի ներգաղթած հայկական գորգերը», էջ 8, ք․ Բերքլի, Կալիֆորնիա, ԱՄՆ, 1990թ
  41. Մյուրեյ Իլանդ «Celebrating Rites of Passage in Inscribed Armenian Rugs», էջ 155, ք․ Սան Ֆրանցիսկո, 2002թ
  42. Մանյա Ղազարյան «Հայկական կարպետ», էջ 288, ք․ Լոս Անջելես, 1988թ
  43. Մանիա Ղազարյան «Հայկական կարպետներ», էջ 111, ք․ Մոսկվա, 1985թ
  44. Ա․ Պողոսյան «Կարպետները հայկական ժողովրդական արվեստի, մշակույթի և ինքնության մեջ», էջ 150-165, ք․ Բլումինգտոն և Ինդիանապոլիս, 2001թ
  45. Տիգրան Կույմջյան «Հայկական տեքստիլ․ ամփոփում», 2007թ
  46. Սերգեյ Տոկարև «ԽՍՀՄ ժողովուրդների ազգագրություն․ կենցաղի և մշակույթի պատմական հիմքեր», էջ 295, 1958թ
  47. Ն․ Մառ «Արմգիզ», էջ 197, ք․ Երևան, 1939թ
  48. Ա․ Գադլո «Անդրկովկասի և Միջին Ասիայի ժողովուրդների ազգագրություն․ ավանդական մշակույթ»
  49. «Հայեր․ 19-րդ դարի վերջ և 20-րդ դարի սկիզբ»
  50. 50,0 50,1 Театральная Энциклопедия, М., издательство Советская энциклопедия, 1961, том I
  51. История Древнего мира, издание 2-е, Под ред. И. М. Дьяконова, В. Д. Нероновой, И. С. Свенцицкой, М., 1983, том 2 стр. 399-414
  52. Плутарх, Сравнительные жизнеописания, Лукулл, 29
  53. Վ․ Պոխլեբկին «Աշխարհի ժողովուրդների ազգային խոհանոցները», ք․ Մոսկվա, 1990թ
  54. 54,0 54,1 54,2 54,3 54,4 Գուսաններ
  55. 55,0 55,1 Ն․ Տագմիզյան «Շարականներ։ Սուրեն Զոլյանի թարգմանությունները», 1990թ
  56. Երաժշտական հանրագիտարան։ Դուդուկ։ Խմբ․՝ Յու․ Կելդիշ
  57. Duduk.com (անգլերեն)
  58. Դհոլ
  59. Հայկական դհոլի պատմությունը
  60. Յան Հայդեն Սմիթ «Ֆիլմերի միջազգային ուղեցույց», 2012թ
  61. http://www.chessfed.am/index.php?Page=Federation&Lang= 1
  62. ԶԼՄ-ները Հայաստանում
  63. Հայաստանի ռադիոկայանները http://radiomap.eu կայքում
  64. http://www.spyur.am/am/armenia/
Wiktfavicon en.svg Ընթերցեք Հայաստան բացատրությունը հայերեն Վիքիբառարանում։
Այս հոդվածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցված է Հայկական համառոտ հանրագիտարան ից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png