Մարզպանական Հայաստան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Մարզպանական Հայաստան
 Մեծ Հայք 428 - 628 Արմինիա կուսակալություն 
Marzbanate.svg
(Դրոշ)
Քարտեզ

Image 4678.jpg
(428-591 թթ.)

Ընդհանուր տեղեկանք
Մայրաքաղաք Դվին
Մակերես մոտ 145.000 կմԱ
Բնակչություն 3.000.000
Մակերես մոտ 134.000 կմԱ
Լեզու Հայերեն
Ազգություն Հայեր
Կրոն Քրիստոնեություն
Իշխանություն
Պետական կարգ Մարզպանություն
Դինաստիա Մամիկոնյաններ
Պատմություն

Մարզպանական Հայաստան, Սասանյան Իրանի գերիշխանության ենթակա առանձնահատուկ վարչական միավոր 5-րդ դարից մինչև 7-րդ դարը։ Հիմնականում ընդգրկում էր Մեծ Հայքի Այրարատ, Տուրուբերան, Սյունիք, Վասպուրական, Մոկք և Տայք, հաճախ նաև Արցախ աշխարհները։ Մեծ Հայքի 387 թ-ի բաժանմամբ հայոց ծայրամասային աշխարհները՝ Գուգարք, Ուտիք, Արցախ, Փայտակարան, Պարսկահայք, Կորճայք, Աղձնիք նահանգներն ու Հայկական Միջագետքը անցան հարևան պետություններին, իսկ Ծոփք և Բարձր Հայք աշխարհները Բյուզանդական կայսրությանը։ Պարսկական հատվածում շաուրնակվեց թագավորական իշխանությունը մինչև 428 թ-ը։

Պատմություն[խմբագրել]

Սկզբնական շրջան[խմբագրել]

Մարզպանական Հայաստանը սկզբնական շրջանում արտոնյալ կարգավիճակով ինքնավար վարչաքաղաքական միավոր էր, որտեղ պահպանվել էին հայ նախարարների և բարձրադաս հոգևորականների ավանդական իրավունքներն ու արտոնությունները, պաշտոնակալությունները, հայկական զորաբանակը, հարկային համակարգը ևն։ Սակայն Պարսկաստանը երկար չհանդուրժեց Հայաստանի ինքնավար կարգավիճակը, և առաջին մարզպան Վեհմիհրշապուհից (428-443) հետո Հազկերտ II (439-457) չնայած Հայոց մարզպան նշանակեց հայ ազդեցիկ իշխան Վասակ Սյունուն (441-451), այդուհանդերձ 440-ական թթ. Պարսից արքունիքը որդեգրեց մարզպանական Հայաստանի պետական ինքնավարությունը վերացնելու և այն պարսկական նահանգի վերածելու քաղաքականություն։ Այդ ծրագիրը դյուրությամբ կենսագործելու համար, 442-ին հայկական զորաբանակը սպարապետ Վարդան Մամիկոնյանի գլխավորությամբ ուղարկվել է Միջին Ասիա՝ քուշանների դեմ պատերազմելու։

Վարդանանց պատերազմը[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Վարդանանց պատերազմ

447-ին, «աշխարհագիր» (մարդահամար և եկամուտների հաշվառում) կատարելու պատրվակով, պարսիկ պաշտոնյա Դենշապուհն ավելացրել է Հայաստանից գանձվող հարկերը, սահմանափակել հոգևորականների իրավունքները, խարդախ ու բանսարկու միջոցներով պառակտել հայ նախարարների միասնությունը, հայրենասեր նախարարներին զրկել իրենց ժառանգական պաշտոններից ու արտոնություններից, խրախուսել չարաշահումներն ու կամայականությունները, ոտնահարել հայ ժողովրդի ազգային և կրոնական զգացումները։ Նման նախապատրաստական քայլերից հետո Հազկերտ II 449-ին հատուկ հրովարտակով հայերից պահանջել է ուրանալ քրիստոնեությունը և ընդունել զրադաշտականություն։ Արտաշատում գումարված համազգային ժողովը մերժել է Պարսից արքունիքի պահանջները, ինչը որակվել է հակապետական խռովություն, և Հայաստանի իշխանության ներկայացուցիչները կանչվել են Տիզբոն՝ պատասխանատվության։ Հաշվեհարդարից խուսափելու համար նրանք դիմել են առերես հավատափոխության և 449-ի աշնանը վերադարձել հայրենիք, որտեղ արդեն տարերայնորեն ծավալվել էր ազատագրական պայքարը։ Գլխավորելով այն՝ հայ նախարարները խնդիր են դրել վերահաստատել Հայոց թագավորությունը։ Թեև պարսկակական արքունիքը կեղծ խոստումներով 450-ի ամռանը կարողացել է հրապուրել մարզպան Վասակ Սյունուն և ուրիշ նախարարների, պառակտել հայոց պայքարի ճակատը, սակայն հայկական զորաբանակը և ժողովրդական աշխարհազորը՝ Վարդան Մամիկոնյանի և նրա զինակիցների գլխավորությամբ 451մայիսի 26-ին Ավարայրի ճակատամարտով և հետագա համառ մարտերով Հազկերտ II-ին հարկադրել են Հայաստանից հետ կանչել պարսկական զորքերի մնացորդներին, հրաժարվել կրոնափոխության ծրագրից, թեթևացնել հարկերը, ճանաչել հայոց մարզպանության ինքնավարությունը և վարել սիրաշահելու քաղաքականություն։

Հայաստանի զինանշանը
Նախապատմություն
Մ.թ.ա. 2492 - մ.թ.ա. 590
Հայ ժողովրդի ծագումը
Հայկ նահապետ
Հայասա
Արմե-Շուպրիա
Նաիրի
Վանի Թագավորություն
Մեծ Հայք
Մ.թ.ա. 590 - մ.թ. 428
 • Երվանդունիներ •
Երվանդյան Հայաստան
Փոքր Հայք
Ծոփքի թագավորություն
Կոմմագենեի թագավորություն
 • Արտաշեսյաններ •
Տիգրան Մեծ
 • Արշակունիներ •
Քրիստոնեության ընդունում
Միջնադար
428 - 1375
Պարսկա-Բյուզանդական տիրապետություն
Արաբական տիրապետություն
 • Բագրատունիներ •
Բագրատունյաց թագավորություն
Վասպուրականի թագավորություն
Կարսի թագավորություն
Տաշիր-Ձորագետի թագավորություն
Սյունիքի թագավորություն
 • Ռուբինյաններ •
 • Հեթումյաններ •
Կիլիկիայի Հայկական Թագավորություն
 • Զաքարյաններ •
Զաքարյան Հայաստան
Օտար տիրապետություն
1375 - 1918
Հայ ազատագրական պայքար (15-16-րդ դարեր)
Հայ ազատագրական պայքար (17-18-րդ դարեր)
Արևելյան Հայաստանը Պարսկաստանի կազմում
Արևմտյան Հայաստանը Թուրքիայի կազմում
Արևելյան Հայաստանը Ռուսաստանի կազմում
Հայոց Ցեղասպանություն
Ժամանակակից պատմություն
1918 - ներկա
Հայաստանի Առաջին Հանրապետություն
Լեռնահայաստան
ՀԽՍՀ
Արցախյան ազատամարտ
Հայաստանի Հանրապետություն
Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն

Հայաստանի պորտալ


Վահանանց պատերազմ[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Վահանանց պատերազմ
Վահան Մամիկոնյանը
Վահան Մամիկոնյանի մուտքը Դվին

Պարսից արքա Պերոզը 470-480-ական թթ. դարձյալ ավելացրել է Հայաստանից գանձվող հարկերը, բորբոքել կրոնական նոր հալածանքներ, սաստկացրել բռնությունները հայրենասեր նախարարների դեմ։ Հայաստանում սրված դժգոհությունները հանգեցրել են նոր՝ 482-484-ի ազատագրական պատերազմին։ 482-ին հայկական զորքերը սպարապետ Վահան Մամիկոնյանի գլխավորությամբ ջախջախել են պարսկական ուժերը, տապալել պարսիկ մարզպան Ատրվշնասպին և Հայոց տանուտեր ընտրել երևելի հայ իշխան Սահակ Բագրատունուն։ Դվինում կազմվել է ազգային նոր կառավարություն, որը խնդիր է դրել վերականգնել Հայոց թագավորությունը։ Պարսկական զորքերը ջախջախիչ պարտություն են կրել 482-ի Ակոռիի ճակատամարտում և 483-ին՝ Ներսեհապատի ճակատամարտում։ 482-ին Կուր գետի ափին տեղի ունեցած Ճարմանայնի ճակատամարտում թեև հայ-վրացական միացյալ զորքերը պարտվել են և տվել զգալի կորուստներ (զոհվել են Սահակ Բագրատունին, սպարապետի եղբայր Վասակը և ուրիշներ), սակայն Վահան Մամիկոնյանը մերժել է պարսկական հրամանատարության հաշտության առաջարկը և շարունակել լեռնային համառ կռիվները Սասանյանների զորքերի դեմ։ 484-ին հեփթաղների դեմ պատերազմում պարսկական զորքերի պարտությունից և Պերոզի զոհվելուց հետո Սասանյան նոր արքա Վաղարշը Հայաստանից դուրս է բերել իր զորքերը և հաշտության առաջարկով պատվիրակություն ուղարկել Վահան Մամիկոնյանի մոտ։ 484-ին ստորագրած Նվարսակի պայմանագրի համաձայն՝ Սասանյան արքունիքը վերստին հաստատել է մարզպանական Հայաստանի ինքնավարությունը և նախարարների ավանդական իրավունքները, պարտավորվել է չմիջամտել նրանց ներքին գործերին, չխրախուսել հայրենադավ և հավատուրաց մարդկանց, չցուցաբերել կամայականություններ, հարգել հայերի դավանանքի ազատությունը։ 485-ին սպարապետ Վահան Մամիկոնյանը ճանաչվել է նաև տանուտեր Հայոց և մարզպան, որին 505-ին հաջորդել է կրտսեր եղբայրը՝ Վարդ Մամիկոնյանը։ Այդ իրավիճակը մարզպանական Հայաստանում պահպանվել է մինչև 570-ական թթ.։

571-591 թթ. ապստամբությունը[խմբագրել]

Մարզպանական Հայաստանի քաղաքական ինքնուրույնությունը վերստին վտանգվել է 560-570-ական թթ. կապված պարսկա-բյուզանդական հարաբերությունների լարման և քրիստոնյա ժողովուրդների նկատմամբ Սասանյանների ծավալած բռնությունների ու զավթողական ծրագրերի հետ։ Հայաստանի պարսիկ մարզպան Սուրենը (564-571), հենվելով Դվինում տեղակայված պարսկական 15 հզ-անոց զորաբանակի վրա, ծանրացրել է հարկերը, սաստկացրել կամայականություններն ու բռնությունները հայրենասեր ուժերի հանդեպ, բորբոքել կրոնական հալածանքներ, որոնք ի վերջո հանգեցրել են հուժկու ազգային-ազատագրական պատերազմի։ Այն գլխավորել է Հայոց սպարապետ Վարդան Մամիկոնյան Կրտսերը (Վասակի որդին, մարզպան Վարդ Մամիկոնյանի թոռը)։ 571-ի վաղ գարնանը հայկական բանակը գրավել է Դվինը, ոչնչացրել պարսկական զորքերին և սպանել մարզպանին։ Շուտով պարսկական 20 հզ-անոց մի զորաբանակ ներխուժել է Հայաստան, բայց Խաղամախու ճակատամարտում պարտություն է կրել և դուրս շպրտվել երկրի սահմաններից։ Այնուհետև Վարդան Մամիկոնյանը, իր շուրջ համախմբելով Այսրկովկասի այլ քրիստոնյա ժողովուրդների (աղվաններ, վրացիներ, եգերացիներ, աբխազներ, ալաններ), թոթափել է Պարսից գերիշխանությունը և դիմել Բյուզանդիայի հովանավորությանը։ Այդ պատճառով 572-ին երկու աշխարհակալությունների միջև բորբոքվել է նոր պատերազմ։ Այն ավարտվել է 591-ին կնքած հաշտության պայմանագրով, համաձայն որի Հայաստանի և Այսրկովկասի մեծագույն մասն անցել է Բյուզանդիայի գերիշխանության ներքո։ Պարսկա-բյուզանդական մրցապայքարը Հայաստանի և Այսրկովկասի համար շարունակվել է մինչ արաբական արշավանքները (630-ական թթ.)։

Հայաստանի մարզպանների ցուցակը[խմբագրել]

Մարզպան Տարեթվեր Նշումներ
Վեհմիհր Շապուհ 428 - 442 նշանակվել է Վահրամ Ե շահի կողմից
Վասակ Սյունի 442 - 451 նշանակվել է Հազկերտ Բ շահի կողմից
Ատրորմիզդ 451 - 465 նշանակվել է Հազկերտ Բ շահի կողմից
Ատրվշնասպ 465 - 481 նշանակվել է Պերոզ Ա շահի կողմից
Սահակ Բագրատունի 481 - 482 նշանակվել է հայ ավագանու կողմից
Շապուհ Միհրան 482 - 482 պարսկական բռնակալության դրածո
Վահան Մամիկոնյան 482 - 483 պարսկական բռնակալության դրածո
Զարմիհր Կարեն 483 - 483 պարսկական բռնակալության դրածո
Շապուհ, Ռեյի իշխան 483 - 484 նշանակվել է Պերոզ Ա շահի կողմից
Վահան Մամիկոնյան 484 - 505 2-րդ շրջան, նշանակվել է Պերոզ Ա շահի կողմից
Վարդ Մամիկոնյան 505 - 509 Վահանի եղբայրը, նշանակվել է Քավազ Ա շահի կողմից
Մժեժ Գնունի 518 - 548
Վշնասպ Բահրամ 548 - 552
Թան-Շապուհ 552 - 560
Վարազդատ 560 - 564
Սուրեն 564 - 572
Վարդան Մամիկոնյան (Կարմիր Վարդան) 572 - 577 բարձրացվել է հայ ավագանու կողմից
Թամ Խոսրով 577 - 580 բարձրացվել է Խոսրով Անուշիրվան շահի կողմից
Վարազ-Վզուր 580 - 581 բարձրացվել է Որմիզդ Դ շահի կողմից
Փահլավ 581 - 586 բարձրացվել է Որմիզդ Դ շահի կողմից
Հրահատ 586 - 589 բարձրացվել է Որմիզդ Դ շահի կողմից
Հրատին 589 - 590 բարձրացվել է Որմիզդ Դ շահի կողմից
Մուշեղ Մամիկոնյան 590 - 591 բարձրացվել է Մորիկ կայսեր կողմից


Այս հոդվածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցված է Հայկական համառոտ հանրագիտարան ից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png