Մարզպանական Հայաստան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Մարզպանական Հայաստան
 Մեծ Հայք 428 - 646 Արմինիա կուսակալություն 
Marzbanate.svg
(Դրոշ)
Քարտեզ

Image 4678.jpg
(428-591)

Ընդհանուր տեղեկանք
Մայրաքաղաք Դվին
Մակերես մոտ 145.000 քառ. կմ
Բնակչություն 3.000.000
Մակերես մոտ 134.000 քառ. կմ
Լեզու Հայերեն
Ազգություն Հայեր
Կրոն Քրիստոնեություն
Իշխանություն
Պետական կարգ Մարզպանություն
Դինաստիա Մամիկոնյաններ
Պատմություն

Մարզպանական Հայաստան, Սասանյան Իրանի գերիշխանության ենթակա առանձնահատուկ վարչական միավոր (428-646)։ Հիմնականում ընդգրկում էր Մեծ Հայքի Այրարատ, Տուրուբերան, Սյունիք, Վասպուրական, Մոկք և Տայք, հաճախ նաև Արցախ աշխարհները։ Մեծ Հայքի 387 թվականի բաժանմամբ հայոց ծայրամասային աշխարհները՝ Գուգարք, Ուտիք, Արցախ, Փայտակարան, Պարսկահայք, Կորճայք նահանգներն ու Հայկական Միջագետքը անցան հարևան պետություններին, իսկ Ծոփք, Աղձնիք և Բարձր Հայք աշխարհները Բյուզանդական կայսրությանը։ Պարսկական հատվածում շաուրնակվեց թագավորական իշխանությունը մինչև 428 թվականը։

5-րդ դար[խմբագրել]

Սկզբնական շրջան[խմբագրել]

Մարզպանական Հայաստանը սկզբնական շրջանում արտոնյալ կարգավիճակով ինքնավար վարչաքաղաքական միավոր էր, որտեղ պահպանվել էին հայ նախարարների և բարձրադաս հոգևորականների ավանդական իրավունքներն ու արտոնությունները, պաշտոնակալությունները, հայկական զորաբանակը, հարկային համակարգը ևն։ Սակայն Պարսկաստանը երկար չհանդուրժեց Հայաստանի ինքնավար կարգավիճակը, և առաջին մարզպան Վեհմիհրշապուհից (428-443) հետո Հազկերտ II (439-457) չնայած Հայոց մարզպան նշանակեց հայ ազդեցիկ իշխան Վասակ Սյունուն (441-451), այդուհանդերձ 440-ական թվականներին Պարսից արքունիքը որդեգրեց մարզպանական Հայաստանի պետական ինքնավարությունը վերացնելու և այն պարսկական նահանգի վերածելու քաղաքականություն։ Այդ ծրագիրը դյուրությամբ կենսագործելու համար, 442 թվականին հայկական զորաբանակը սպարապետ Վարդան Մամիկոնյանի գլխավորությամբ ուղարկվել է Միջին Ասիա՝ քուշանների դեմ պատերազմելու։

Վարդանանց պատերազմ (450-451)[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Վարդանանց պատերազմ

447 թվականին, «աշխարհագիր» (մարդահամար և եկամուտների հաշվառում) կատարելու պատրվակով, պարսիկ պաշտոնյա Դենշապուհն ավելացրել է Հայաստանից գանձվող հարկերը, սահմանափակել հոգևորականների իրավունքները, պառակտել հայ նախարարների միասնությունը, հայրենասեր նախարարներին զրկել իրենց ժառանգական պաշտոններից ու արտոնություններից, խրախուսել չարաշահումներն ու կամայականությունները, ոտնահարել հայ ժողովրդի ազգային և կրոնական զգացումները։

Նման նախապատրաստական քայլերից հետո Հազկերտ II449 թվականին հատուկ հրովարտակով հայերից պահանջել է ուրանալ քրիստոնեությունը և ընդունել զրադաշտականություն։ Արտաշատում գումարված համազգային ժողովը մերժել է Պարսից արքունիքի պահանջները, ինչը որակվել է հակապետական խռովություն, և Հայաստանի իշխանության ներկայացուցիչները կանչվել են Տիզբոն՝ պատասխանատվության։ Հաշվեհարդարից խուսափելու համար նրանք դիմել են առերես հավատափոխության և 449 թվականի աշնանը վերադարձել հայրենիք, որտեղ արդեն տարերայնորեն ծավալվել էր ազատագրական պայքարը։ Գլխավորելով այն՝ հայ նախարարները խնդիր են դրել վերահաստատել Հայոց թագավորությունը։

Պարսկակական արքունիքը կեղծ խոստումներով 450 թվականի ամռանը կարողացել է հրապուրել մարզպան Վասակ Սյունուն և ուրիշ նախարարների։ Դրանով պառակտվել է հայոց պայքարի ճակատը, սակայն հայկական զորաբանակը և ժողովրդական աշխարհազորը՝ միահմուռ կերպով կանգնել են հայրենիքը պաշտպանելու։ Վարդան Մամիկոնյանի և նրա զինակիցների գլխավորությամբ 451 թվականի մայիսի 26-ին Ավարայրի ճակատամարտում հայերն արժանի հակահարված են տվել թշնամուն։ Հայոց սպարապետը զոհվել է, բայց հայ իշխանները հետագա համառ մարտերով Հազկերտ II-ին հարկադրել են Հայաստանից հետ կանչել պարսկական զորքերի մնացորդներին, հրաժարվել կրոնափոխության ծրագրից, թեթևացնել հարկերը, ճանաչել հայոց մարզպանության ինքնավարությունը և վարել սիրաշահելու քաղաքականություն։

Վահանանց պատերազմ (481-484)[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Վահանանց պատերազմ

Պարսից արքա Պերոզը 470-480-ական թվականներին դարձյալ ավելացրել է Հայաստանից գանձվող հարկերը, բորբոքել կրոնական նոր հալածանքներ, սաստկացրել բռնությունները հայրենասեր նախարարների դեմ։ Հայաստանում սրված դժգոհությունները հանգեցրել են նոր՝ 482-484 թվականների ազատագրական պատերազմին։ 482 թվականին հայկական զորքերը սպարապետ Վահան Մամիկոնյանի գլխավորությամբ ջախջախել են պարսկական ուժերը, տապալել պարսիկ մարզպան Ատրվշնասպին և Հայոց տանուտեր ընտրել երևելի հայ իշխան Սահակ Բագրատունուն։ Դվինում կազմվել է ազգային նոր կառավարություն, որը խնդիր է դրել վերականգնել Հայոց թագավորությունը։

Պարսկական զորքերը ջախջախիչ պարտություն են կրել 482 թվականի Ակոռիի ճակատամարտում և 483 թվականին՝ Ներսեհապատի ճակատամարտում։ 482 թվականին Կուր գետի ափին տեղի ունեցած Ճարմանայի ճակատամարտում թեև հայ-վրացական միացյալ զորքերը պարտվել են և տվել զգալի կորուստներ (զոհվել են Սահակ Բագրատունին, սպարապետի եղբայր Վասակը և ուրիշներ), սակայն Վահան Մամիկոնյանը մերժել է պարսկական հրամանատարության հաշտության առաջարկը և շարունակել լեռնային համառ կռիվները Սասանյանների զորքերի դեմ։

484 թվականին հեփթաղների դեմ պատերազմում պարսկական զորքերի պարտությունից և Պերոզի զոհվելուց հետո Սասանյան նոր արքա Վաղարշը Հայաստանից դուրս է բերել իր զորքերը և հաշտության առաջարկով պատվիրակություն ուղարկել Վահան Մամիկոնյանի մոտ։ 484 թվականին ստորագրած Նվարսակի պայմանագրի համաձայն՝ Սասանյան արքունիքը վերստին հաստատել է մարզպանական Հայաստանի ինքնավարությունը և նախարարների ավանդական իրավունքները, պարտավորվել է չմիջամտել նրանց ներքին գործերին, չխրախուսել հայրենադավ և հավատուրաց մարդկանց, չցուցաբերել կամայականություններ, հարգել հայերի դավանանքի ազատությունը։

485 թվականին սպարապետ Վահան Մամիկոնյանը ճանաչվել է նաև տանուտեր Հայոց և մարզպան, որին 505 թվականինին հաջորդել է կրտսեր եղբայրը՝ Վարդ Մամիկոնյանը։ Այդ իրավիճակը մարզպանական Հայաստանում պահպանվել է մինչև 570-ական թվականները։

6-րդ դար[խմբագրել]

Արևելյան Հայաստանը 6-րդ դարի սկզբին[խմբագրել]

5-րդ դարի վերջում Նվարսակի հաշտության կնքումից հետո Արևելյան Հայաստանը խաղաղ զարգացման հնարավորություն ստացավ։ Մայրաքաղաք Դվինում և երկրի այլ քաղաքներում բարգավաճեցին արհեստներն ու առևտուրը։

Մարզպանական Հայաստանի դրոշ

Սակայն մեծ ջանքերի գնով կիսանկախ վիճակ ձեռք բերած երկիրը՝ տանուտիրական Հայաստանը, շատ չանցած ենթարկվեց նոր փորձությունների։ Հայ իշխանները հարկադրված էին մշտական պայքար մղելու իր ներքին ինքնուրույնությունը պահպանելու համար։ Անհրաժեշտության դեպքում հայերը պարսկական տիրապետության դեմ դիմում էին զինված պայքարի։ Տանուտիրական Հայաստանն օգտվեց Պարսկաստանում ստեղծված բարդ իրադրությունից և հրաժարվեց ճանաչել Սասանյանների տիրապետությունը։ Հայերն ավերեցին Հայաստանում եղած ատրուշանները և կոտորեցին մոգերին։ Պարսից արքայի ուղարկած զորքերը խայտառակ պարտություն կրեցին։

Բյուզանդիան դարձյալ հրաժարվեց օգնել հայ նախարարներին, և ապստամբությունը պարտվեց։ Հայերի ապստամբական նոր ելույթները, այնուամենայնիվ, անհետևանք չանցան։ 6-րդ դարի սկզբին պարսից արքայի հատուկ հրովարտակով Հայոց եկեղեցին պաշտոնապես անկախ ու ինքնուրույն ճանաչվեց[1]։

Բյուզանդիան և Պարսկաստանը Հայաստանում իրենց դիրքն ամրապնդելու նպատակով կարևոր նշանակություն էին տալիս Հայոց եկեղեցուն։ Բյուզանդական կայսրերը շարունակում էին հայերին պարտադրել երկաբնակությունը կամ քաղկեդոնականությունը։ Ուստի Հայոց եկեղեցին եռանդուն պայքար էր ծավալել պաշտպանելու իր ինքնուրույնությունն ու իրավունքները։ Սասանյան Պարսկաստանը, ելնելով իր պետական շահերից և օգտվելով քրիստոնեական եկեղեցու պառակտված վիճակից, ձգտում էր իր կողմը գրավել բյուզանդական եկեղեցու հալածանքներին ենթարկվող հայ հոգևորականությանը։

Դվինի եկեղեցական ժողովներ (506, 554)[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Դվինի եկեղեցական ժողովներ

506 թվականին Բաբկեն Ա Ոթմսեցի կաթողիկոսը հրավիրում է Դվինի առաջին եկեղեցական ժողովը՝ դավանական խնդիրներ, մասնավորապես նեստորականությանը և քաղկեդոնականությանը առնչվող հարցեր քննելու, նրանց հանդեպ Հայ եկեղեցու դիրքորոշումը պարզելու նպատակով։ Ժողովին մասնակցել են 20 եպիսկոպոս, վանականներ, երեցներ, 14 նախարար՝ մարզպան Վարդ Մամիկոնյանի (505–509) գլխավորությամբ, Սյունյաց եկեղեցու ներկայացուցիչներ, ինչպես նաև Վրաց և Աղվանից եկեղեցիների կաթողիկոսներն ու եպիսկոպոսները։

Եկեղեցի Դվինում

Ժողովն արդեն հրավիրվել էր, երբ Սիմեոն Բեթ-Արշամացու գլխավորությամբ Պարսկաստանի քրիստոնյա ուղղափառ ասորիները, որոնց հատկապես Սելևկիայի 499 թվականի ժողովից (որտեղ նեստորականությունը հռչակվել էր Պարսկաստանի քրիստոնյաների պաշտոնական դավանություն) հետո հալածանքների էին ենթարկել նեստորականները, պաշտպանություն են հայցել Հայ եկեղեցուց։ Դվինի այս ժողովը հանրագումարն էր դավանական այն պայքարի, որ Հայ եկեղեցին նախորդ տասնամյակներում մղել է քրիստոնեական տարբեր հոսանքների՝ քաղկեդոնականության, նեստորականության, եվտիքականության դեմ։ Միաժամանակ Հայ եկեղեցու հեղինակության և դիրքի ապացույցն էր 6-րդ դարի քրիստոնյա Արևելքում ծավալված դավանական վեճերում։ Տարբեր դավանանքների պատկանող դրացի քրիստոնյաները, գիտակցելով Հայ եկեղեցու նշանակությունը և դերը Արևելքի քրիստոնյա եկեղեցիների մեջ, աշխատել են ձեռք բերել Հայ եկեղեցու հովանավորությունը։

Դվինի 554 թվականի եկեղեցական ժողովը հավատարիմ մնաց հայ հոգևորականության հետևողական դիրքորոշմանը։ Ժողովը պաշտոնապես ընդունեց հայկական տոմարը (օրացույցը) և իր որոշումներով ամրապնդեց Հայոց եկեղեցու ինքնուրույնությունը։ Դրանով նոր և կարևոր քայլ կատարվեց Հայոց եկեղեցին ազգային դարձնելու ճանապարհին։ Ժողովը հակաբյուզանդական ուղղվածություն ուներ, ուստի պարսիկները շտապեցին խրախուսել հայ հոգևորականությանը։ Եկեղեցականներին սիրաշահելու նպատակով պարսից արքունիքը հայ ազնվականներից վերցրեց հարկեր գանձելու ժառանգական իրավունքը և այն շնորհեց եկեղեցուն[2]։

Պարսից արքունիքի քաղաքականություն[խմբագրել]

Խոսրով Ա Անուշիրվան (531-578) թագավորի օրոք Պարսկաստանը բաժանվեց չորս քուստակների կամ կողմերի, որոնք իրենց հերթին բաղկացած էին մարզպանություններից ու առանձին աշխարհներից։ Արևելյան Հայաստանը Վիրքի ու Աղվանքի հետ միասին մտնում էր Հյուսիսային քուստակի մեջ և ենթարկվում նրա կառավարիչ փոխարքային։ Դրա արդյունքում Հայաստանը կորցնում էր նախկին բավականաչափ բարձր դիրքը։ Եթե առաջներում Հայաստանի մարզպանն անմիջականորեն ենթակա էր պարսից արքունիքին, ապա այժմ զրկվում էր այդ արտոնյալ դիրքից։ Հայաստանը ոչ միայն վերածվում էր երկրորդական մարզի, այլև նշանակալիորեն զրկվում էր ներքին ինքնուրույնությունից։

Պարսիկները անցկացրին աշխարհագիր, ու հարկերի գանձման կարգը փոխվեց։ Նախկինում հարկերը գանձվում էին բնամթերքով, այսինքն՝ գյուղացիները հարկահավաքին էին հանձնում ստացված բերքի մի մասը։ Այժմ նրանք պարտավոր էին հարկերի մի մասը վճարել դրամով։ Առևտրական ուղիներից և քաղաքներից հեռու ապրող գյուղացիների համար դրամ ճարելը չափազանց դժվար էր։ Նրանք հարկադրված էին բարձր տոկոսներով պարտքով դրամ վերցնել վաշխառուներից։ Պարսիկների հարկային նոր քաղաքականությունը հարուցեց ոչ միայն հասարակ ժողովրդի, այլև ազնվականության ու հոգևորականության դժգոհությունը։ Այդ խավերը, ճիշտ է, ազատված էին գլխահարկից, բայց պարտավոր էին հողահարկ վճարել։ Այս ամենի հետ մեկտեղ, պարսիկները չէին հրաժարվել զրադաշտականության տարածման և կրոնական հալածանքների քաղաքականությունից։

Խոսրով արքան Վահան Մամիկոնյանին փոխարինած եղբոր՝ Վարդի մահից հետո մարզպանի պաշտոնը կրկին հանձնում է պարսիկների։ Միայն առանձին դեպքերում էր այդ պաշտոնը վստահվում հայ նախարարներին, հիմնականում՝ Մամիկոնյան տոհմից։ Պարսից իշխանությունների կամայականությունները հատկապես անտանելի դարձան, երբ Հայաստանի մարզպան նշանակվեց պարսիկ Սուրենը։ Արքունիքը նրան լայն իրավունքներ էր տվել և Հայաստան ուղարկել մեծաթիվ ընտիր այրուձիով։ Նոր մարզպանը, տեսնելով Հայաստանում դժգոհության տարածումը, որոշեց սկզբից ևեթ ահաբեկել հայերին։ Սպանվեց Մանվել Մամիկոնյանը, կրկին սաստկացան քրիստոնյաների բացահայտ ճնշումներն ու հարստահարությունները։

Պարսից արքունիքի քաղաքականությունը, ինչպես նաև պարսկական իշխանությունների չարաշահումները, լցրեցին հայերի համբերության բաժակը։ Երկիրը կանգնած էր ապստամբության եզրին և վճռական գործողությունների դիմելու ազդանշանի էր սպասում[3]։

Հայաստանի երկրորդ բաժանում[խմբագրել]

Կարմիր Վարդանի ապստամբությունը (571-572)[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Կարմիր Վարդանի ապստամբություն

Խոսրով Ա-ի թագավորության շրջանում հայերը հերթական անգամ ապստամբեցին պարսիկների դեմ։ Ապստամբության անմիջական առիթը Դվինում ատրուշան հիմնելն էր։ Ապստամբության գլուխ անցավ սպանված Մանվել Մամիկոնյանի եղբայր Վարդան Մամիկոնյանը (Վարդան Կրտսերը) և հայոց կաթողիկոս Հովհաննես Բ-ն։ Նրանց հաջողվեց հավաքել 10 000-անոց բանակ, ձեռք բերել դաշնակիցներ։ Այս անգամ ևս հայերին միացան պարսից քաղաքականությունից դժգոհ վրացիներն ու աղվանները։ Հուսադրող էր նաև Պարսկաստանի դարավոր հակառակորդ Բյուզանդիայի դիրքորոշումը։ Երկու աշխարհակալ տերությունների միջև, հակասությունները խիստ սրվել էին, և Բյուզանդիան ցանկանում էր օգտագործել հարմար պահը՝ պատերազմելու Պարսկաստանի դեմ։ Հայերի պատվիրակությունն այս անգամ Կոստանդնուպոլսում ջերմ ընդունելություն գտավ։

Հայաստանը 527-591 թվականներին

Բյուզանդացիների հետ կնքած պայմանագրով հայերը խոստացան ընդունել Բյուզանդիայի գերիշխանությունը։ Իրենց հերթին բյուզանդացիները պարտավորվեցին ապստամբության ձախողման դեպքում ապաստան տալ Բյուզանդիա փախած հայերին։ Ձեռք բերված պայմանավորվածությունների մասին բյուզանդացիները հայտարարեցին պարսիկներին՝ սպառնալով օգնել ապստամբ հայերին։ Բյուզանդացիների խոստումները Հայաստանում առաջ բերեցին համընդհանուր ոգևորություն։

Հայաստանի պարսիկ մարզպան Սուրեն 571 թվականին հապճեպ մեկնեց Տիզբոն՝ պարսից արքային զեկուցելու ստեղծված կացության մասին։ Խոսրով թագավորը 15 000-անոց զորաբանակ տրամադրեց մարզպանին և հրամայեց անողոք դատաստան տեսնել ապստամբների հետ։ Բայց պարսկական իշխանությունների ուժերից վեր էր կանխել ապստամբության հետագա ծավալումը։ Հայ մարտիկների թիվն արդեն հասել էր 20 000-ի, և ապստամբները վերածվել էին նշանակալի ուժի։ Վարդան Մամիկոնյանի հրամանատարությամբ նրանք 572 թվականին հարձակման անցան և Դվինում ջախջախեցին մարզպանի բանակը։ Սպանված մարզպանի գլուխն ուղարկվեց բյուզանդական զորքերի հրամանատարին։

Հայերի զինված ելույթից հետո ակտիվացավ Բյուզանդիան։ Կայսրությունը պատերազմ սկսեց պարսիկների դեմ և զորքեր ուղարկեց Հայաստան։ Պարսիկների դեմ ապստամբած դրացի ժողովուրդների և բյուզանդացիների օգնությամբ հայերը պարտության մատնեցին պարսից նոր զորավար Միհրանին։ Շուտով պարսկական տիրապետության դեմ ուղղված ապստամբությունը վերաճեց պարսկա-բյուզանդական երկարատև պատերազմի[4]։

Հայաստանի երկրորդ բաժանում[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Հայաստանի երկրորդ բաժանում

Սասանյան Պարսկաստանի ու Բյուզանդական կայսրության միջև սկսված պատերազմը կատարյալ արհավիրք էր հայ ժողովրդի համար։ Ռազմական գործողությունները հիմնականում մղվում էին Հայաստանում՝ ավերածության ենթարկելով երկիրը։ Պատերազմը փոփոխակի հաջողություններով շարունակվեց 20 տարի (572-591

Ի վերջո, 591 թվականին հաշտություն կնքվեց, որով Հայաստանը երկրորդ անգամ բաժանվեց նրանց միջև։ Կայսրությունը զգալիորեն ընդլայնեց իր սահմանները. Բյուզանդիային անցան Տուրուբերանը, Տայքը և Այրարատի մեծ մասը։ Հայաստանի քաղաքական տրոհվածությունն ավելի խորացավ՝ դժվարացնելով երկրի տարբեր շրջանների միջև տնտեսական կապերի զարգացումը[5]։ Հայաստանի մարզպանությունը սահմանափակվում էր Վասպուրականով՝ որի տիրակալ Արծրունիների գերիշխանության տակ էին Կորճայքի ու Պարսկահայքի մի մասի, ինչպես նաև՝ Մոկքի իշխանները։ Հայաստանի սահմաններից դուրս մնացին Արցախը և Ուտիքը (Աղվանից մարզպանություն), Պարսկահայքի մեծ մասը և Փայտակարանը (Ատրպատական)։ Կիսանկախ իրավիճակ ձեռք բերեց Սյունիքը։ Այս պառակտված իրավիճակը շարունակվեց կես դար՝ մինչև արաբական արշավանքները։

Մեծ Հայքի նահանգները սկսեցին կառավարվել Փոքր Հայքի նման։ Բյուզանդիան չգնահատեց այն մեծ աջակցությունը, որ ցույց էին տվել հայերը։ Կայսրերը շարունակեցին վարել հայկական զինուժերը ոչնչացնելու քաղաքականություն։ Մորիկ կայսեր հրամանով հայ նախարարական գնդերը տեղափոխվում էին հեռավոր երկրներ և կռվում կայսրության թշնամիների դեմ։ Այս կերպ Բյուզանդիան կամենում էր կանխել հայերի ազատագրական շարժումները։ Կայսրը միաժամանակ պարսից արքունիքին խորհուրդ էր տալիս նույն կերպ վարվել պարսկահպատակ հայերի հետ։

Հայ զորականները, սակայն, հաճախ չէին ենթարկվում կայսերական հրամաններին, գերադասում էին մնալ և կռվել Հայաստանում։ Հայ իշխաններից Սմբատ Բագրատունին չենթարկվեց բյուզանդացիներին և ձերբակալվեց։ Սակայն նա խիզախություն դրսևորեց՝ կրկեսում սպանելով իր դեմ արձակված արջին, ցուլին և առյուծին։ Զարմացած և հիացած հանդիսականների պահանջով բյուզանդական կայսրը նրան ներում շնորհեց[6]։

Հայաստանի մարզպանության վերացումը[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Արաբական արշավանքները Հայաստան

7-րդ դարի սկզբում Արաբական թերակղզում մինչ այդ առանձին ապրող արաբական ցեղերը միավորվում են մեկ պետության կազմում: Կարճ ժամանակահատվածում արաբները կրողանում են հաղթել պատերազմներից հոգնած մերձավորարևելյան երկու տերություններին, նախ՝ Բյուզանդիային, ապա՝ Սասանյան Պարսկաստանին՝ նվաճելով հսկայական տարածքներ։ 630-640-ական թվականներին արաբները բյուզանդացիներից խլում են Սիրիան, Պաղեստինը, Փյունիկիան ու Եգիպտոսը և մոտենում Հայաստանի սահմաններին։ 642 թվականին Նեհավենդի ճակատամարտում արաբները հաղթում են պարսիկներին, և ցած են նետում Քավեհի դրոշը։ Սասանյան Պարսկաստանը կործանվում է և իրանահպատակ ժողովուրդները անկախանում են կամ անցնում արաբների գերիշխանության տակ։

Արաբական զորքերը 640 թվականին առաջին անգամ ներխուժեցին Հայաստան։ Նրանց զորամասերը մտան Տարոն և կռվի բռնվեցին հայկական փոքրաթիվ ջոկատի դեմ։ Կոտրելով տարոնցիների դիմադրությունը՝ արաբները շարժվեցին դեպի հյուսիս և անցան Հայկական պար լեռնաշղթան։ Հայոց սպարապետ Թեոդորոս Ռշտունին այդ ժամանակ գտնվում էր Նախիջևանում և չի հասցնում օգնության գալ մայրաքաղաք Դվինի բնակիչներին։ Արաբներն անարգել պաշարում ու կարճ ժամանակահատվածում գրավում են քաղաքը. բնակիչների մեծ մասը սպանվում է, կողոպտվում կամ գերի ընկնում։ Թեոդորոս Ռշտունին հավաքելով իրեն ենթակա ուժերը փորձեց հակահարվածել և գերությունից փրկել հայերին Կոգովիտում, բայց հաջողության չհասավ։

642-643 թվականներին արաբները երկրորդ անգամ ներխուժեցին Հայաստան։ Երկրում գտնվող բյուզանդական զորքերը խուսափեցին մարտի մեջ մտնելուց և բնակչությանը թողեցին բախտի քմահաճույքին։ Արաբները ասպատակեցին հայկական մի շարք գավառներ։ Թուլացած Բյուզանդիան շուտով ստիպված դուրս է բերում իրեն հպատակ զինված ուժերը Հայաստանից։ 650 թվականին, երբ արաբները երրորդ անգամ արշավեցին դեպի Հայաստան, Թեոդորոս Ռշտունուն հաջողվեց հաղթանակ տանել նրանց նկատմամբ, սակայն վերջնականապես ջախջախել արաբական զինուժին նրան չհաջողվեց ու վերջինս որոշում կայացրեց նրանց դեմ կռվելու փոխարեն, փորձել գտնել ընդհանուր շահեր և կնքել խաղաղության համաձայնագիր։

Հայ-արաբական հաշտության պայմանագրով հայկական տարածքները միավորվում են, նրանց են կցվում հարևան Վրաստանը, Աղվանքը և Դերբենդը։ Վարչաքաղաքական նոր միավորը կոչվում է Արմինիա կուսակալություն։ Այն դառնում է Արաբական խալիֆայության մասը:

Հայաստանի մարզպանների ցուցակը[խմբագրել]

Մարզպան Տարեթվեր Նշումներ
Վեհմիհր Շապուհ 428 - 442 նշանակվել է Վահրամ Ե շահի կողմից
Վասակ Սյունի 442 - 451 նշանակվել է Հազկերտ Բ շահի կողմից
Ատրորմիզդ 451 - 465 նշանակվել է Հազկերտ Բ շահի կողմից
Ատրվշնասպ 465 - 481 նշանակվել է Պերոզ Ա շահի կողմից
Սահակ Բագրատունի 481 - 482 նշանակվել է հայ ավագանու կողմից
Շապուհ Միհրան 482 - 482 պարսկական բռնակալության դրածո
Վահան Մամիկոնյան 482 - 483 պարսկական բռնակալության դրածո
Զարմիհր Կարեն 483 - 483 պարսկական բռնակալության դրածո
Շապուհ, Ռեյի իշխան 483 - 484 նշանակվել է Պերոզ Ա շահի կողմից
Վահան Մամիկոնյան 484 - 505 2-րդ շրջան, նշանակվել է Պերոզ Ա շահի կողմից
Վարդ Մամիկոնյան 505 - 509 Վահանի եղբայրը, նշանակվել է Քավազ Ա շահի կողմից
Մժեժ Գնունի 518 - 548
Վշնասպ Բահրամ 548 - 552
Թան-Շապուհ 552 - 560
Վարազդատ 560 - 564
Սուրեն 564 - 572
Վարդան Մամիկոնյան (Կարմիր Վարդան) 572 - 577 բարձրացվել է հայ ավագանու կողմից
Թամ Խոսրով 577 - 580 բարձրացվել է Խոսրով Անուշիրվան շահի կողմից
Վարազ-Վզուր 580 - 581 բարձրացվել է Որմիզդ Դ շահի կողմից
Փահլավ 581 - 586 բարձրացվել է Որմիզդ Դ շահի կողմից
Հրահատ 586 - 589 բարձրացվել է Որմիզդ Դ շահի կողմից
Հրատին 589 - 590 բարձրացվել է Որմիզդ Դ շահի կողմից
Մուշեղ Մամիկոնյան 590 - 591 բարձրացվել է Մորիկ կայսեր կողմից
5 պարսիկ մարզպաններ 592 - 605 Վինդատական, Նախվեֆաղան, Մերաքբութ, Յազդեն, Բութմա
Սմբատ Բագրատունի 604 - 611 / 616
Շահրեենապետ 611 - 613
Փարշենազդատ 613 - 613 բարձրացվել է Խոսրով Փարվեզ շահի կողմից
Նամդար-Գուշնասպ 616 - 619 բարձրացվել է Խոսրով Փարվեզ շահի կողմից
Շահրապլական 619 - 624 բարձրացվել է Խոսրով Փարվեզ շահի կողմից
Ռոտշվեհան 624 - 627 բարձրացվել է Խոսրով Փարվեզ շահի կողմից
բյուզանդական զավթում 627 - 630
Մժեժ Բ Գնունի 630 - 635 բյուզանդական մասի կառավարիչ
Դավիթ Սահառունի 635 - 638 բյուզանդական մասի կառավարիչ
Թեոդորոս Ռշտունի 643 - 645 բյուզանդական մասի կառավարիչ

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

Տես նաև[խմբագրել]


Այս հոդվածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցված է Հայկական համառոտ հանրագիտարան ից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png