Հորդանան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
1rightarrow blue.svg Անվան այլ գործածումների համար տես՝ Հորդանան (այլ կիրառումներ)
اَلمَمْلَكَة اَلأُرْدُنِيَّة اَلهَاشِمِيَّة
Ալ-Մամլակահ Ալ-Ուրդանիյահ Ալ-Հաշիմիյահ
Հորդանանի Հաշիմյան Թագավորություն
Հորդանան դրոշ
Դրոշ
Հորդանան զինանշանը
Զինանշան
Նշանաբան՝
Արաբերեն: الله، الوطن، المليك
Ալլահ, Ալ-Վատան, Ալ-Մալեկ
"Աստված, Հայրենիք, Թագավոր"[1]
Ազգային օրհներգ՝
عاش المليك  
Հորդանանի Թագավորական հիմնը
  ("Աս-սալամ ալ-մալակի ալ-ուրդոնի")1
Երկար ապրի թագավորը

Հորդանան դիրքը
Մայրաքաղաք Ամման
31°57′N, 35°56′E
Պետական լեզու(ներ) Արաբերեն[2]
Շրջանային լեզուներ Անգլերեն, Ֆրանսերեն, Հայերեն, Պարսկերեն
Կառավարում Սահմանդրական միապետություն[3]
 -  Թագավոր Աբդուլլահ II
 -  Վարչապետ Աուն ալ-Հասուանա
Անկախություն
 -  Բրիտանական մանդատի ավարտ
մայիսի 25 1946 
Տարածք
 -  Ընդհանուր 89,342 կմ² (112-րդ)
 -  Ջրային (%) 0.8
Բնակչություն
 -  հուլիս 2010 նախահաշիվը 6,407,085 [4] (106-րդ)
 -  հուլիս 2004 մարդահամարը 5,611,202 
 -  Խտություն 68.4 /կմ² (133-րդ)
138.8 /մղոն²
ՀՆԱ (ԳՀ) 2010 գնահատում
 -  Ընդհանուր $34.528 միլիարդ 
 -  Մեկ շնչի հաշվով $5,956 
ՀՆԱ (անվանական) 2010 գնահատում
 -  Ընդհանուր $27.527 միլիարդ [5] 
 -  Մեկ շնչի հաշվով $4,499 
Ջինի (2002–03) 38.8 [6] (միջին
ՄԶՀ (2010) 0.681 [7] (բարձր) (82-րդ)
Դրամական միավոր Հորդանանյան Դինար (JOD)
Ժամային գոտի +2 [8] (UTC+2)
 -  Ամռանը (DST) +3 (UTC+3)
Ինտերնետ .jo, الاردن.
Հեռախոսային կոդ +962


Հորդանան (մինչև 1950 թ.՝ Անդրհորդանան) (ՄՀԱ՝ /ˈdʒɔrdən/; Արաբերեն՝ الأردن անգլ.՝ Jordan) պաշտոնական անվանում Հորդանաnի Հաշիմյան Թագավորություն (Արաբերեն՝ لمملكة الأردنية الهاشمية անգլ.՝ Hashemite Kingdom of Jordan‎), Արաբական թագավորություն Առաջավոր Ասիայում` Հորդանան գետի ափին: Հարավում սահմանակից է Սաուդյան Արաբիային, հարավ-արևելքում՝ Իրաքին, հյուսիս-արևելքում՝ Սիրիային, արևմուտքում՝ Իսրայելին և Պաղեստինի Պետությանը: Հորդանանի թագավորությունը սահմանադրական միապետություն է, որի կառավարության նստավայրը մայրաքաղաք Ամման է։ 

Աշխարահգրություն[խմբագրել]

Կլիմա[խմբագրել]

Հորդանանում գերիշխում է միջերկրածովային կլիման: Ամռանը ջերմաստիճանը 30 ° C (86 ° F) և համեմատաբար զով է, ձմռանը` 13 ° C (55 ° F): Հյուսիսում նոյեմբերից մարտ ամիսներին անձրևներ են տեղում: Կարմիր և Մեռյալ ծովերում ջրի ջերմաստճիանը +21°C ցածր չի լինում: Միաժամանակ երկրի կենտրոնական հատվածներում գիշերները զով եղանակ է[9]:

Քաղաքականություն և կառավարություն[խմբագրել]

Իրավունք[խմբագրել]

Հորդանանի իրավական համակարգը գործում է Շարիաթ օրենքով նաև Օսմանյան-Եգիպտական օրենքներով: Նաև ազդել ցեղային ավանդույթները:[10]

Հորդանան ունի Շարիաթի դատարաններ և քաղաքացիական դատարաններ: Ամենաբարձր դատարանը վճռաբեկ դատարանն է, որին հաջորդում է վերաքննիչ դատարանը:[10] Քաղաքացիական դատարաններն ունեն իրավասություն քրեական և քաղաքացիական գործերով, իսկ շարիաթի դատարանները գործում են ամուսնության, ամուսնալուծության, և ժառանգության հարցերով:[10] Շարիաթի դատարաններում, երկու կանանց վկայությունը հավասար է մեկ մարդու վկայության:[11]

Հորդանանում սահմանադրությունը ընդունվել է1952 թվականի, հունվարի 11-ին և արդեն փոփոխվել է բազմաթիվ անգամմներ: Դատարանները բաժանվում են երեք կատեգորիաների քաղաքացիական, կրոնական և հատուկ: Քաղաքացիական դատարանները զբաղվել քաղաքացիական և քրեական գործերով, քաղաքացիական դատարանները ներառում դատավոր դատարաններ, առաջին ատյանի դատարանները, վերաքննիչ դատարաններ, բարձր Վարչական դատարանների և Գերագույն դատարան:

Վարչական բաժանում[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Հորդանանի վարչական բաժանում

Հորդանանը բաժանվում է 12 մուխաֆազների (մարզերի):[12] Բոլորը, բացի Էլ Բալքայից, ունեն նույնանուն վարչական կենտրոններ:[13] Մուխաֆազները գլխավորում են քաղաքապետները, որոնք նշանակվում են թագավորի կողմից: Մարզերն իրենց հերթին բաժանվում են 52 շրջանների:[14][15]

Հորդանանի վարչական բժանում[16]
Անվանում Կենտրոն Տարած ԿՄ2 Բնակչություն
1 Աջլուն Աջլուն 420 143 700
2 Աքաբա Աքաբա 6 905 136 200
3 Ամման Ամման 7 579 2 419 600
4 Ջարաշ Ջարաշ 410 187 500
5 Իրբիդ Իրբիդ 1 572 1 112 300
6 Մաան Մաան 32 832 118 800
7 Մադաբա Մադաբա 940 156 300
8 Զարաքա Զարաքա 4 761 931 100
9 Էլ Բալքա Սալթ 1 120 418 600
10 Քարաք Ալ Քարաք 3 495 243 700
11 Մաֆրաք Մաֆրաք 26 551 293 700
12 Տաֆիլահ Տաֆիլահ 2 209 87 500

Մարդու իրավունքներ[խմբագրել]

2010 թվականի Արաբական Ժողովրդավարության ինդեքսի բարեփոխումների նախաձեռնությամբ առաջին տեղում Հորդանան է ժողովրդավարական բարեփոխումների հարցում:[17]

Արտաքին կապեր[խմբագրել]

Հայ-Հորդանանիան կապեր[խմբագրել]

Դիվանագիտական հարաբերություններ Հայաստանի Հանրապետության և Հորդանանի Հաշիմյան Թագավորության միջև հաստատվել են 1991-ին։

Ժողվրդավարություն[խմբագրել]

Կրոն[խմբագրել]

Աբու Դարվեշ մզկիթ:
    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Կրոն Հորդանանում

Սուննի իսլամը է գերիշխող կրոնը Հորդանանում:Երկրի բնակչության մոտ 92%-ը կազմուն են մահմեդակաները[18]: Կան մի փոքր թվով Ահմադի մահմեդականների[19]: Հորդանան ունի քրիստոնեական փոքրամասնություն որ կազմում է երկրի բնակչության 6%[20]: Քրիստոնիաները հիմնականում Հայ առաքելական և Հույն ուղափառ եկեղեցու հետեվորդներ են կան նաև Ղպիտի ուղափառ և փոքրափիվ Կաթոլիկներ Բողոքականեր[21]: Իսկ մնացած 2%-ը շիա մահմեդականներ են: Իսլամը Հորդանանի պաշտոնական կրոն է[22]:

Հայերն Հորդանանում[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Հայերը Հորդանանում


Հայերը Հորդանանի տարածքում բնակություն են հաստատել վաղ ժամանակներից։ Նրանց թիվն ավելացել է խաչակրաց արշավանքների ժամանակաշրջանում (XI-XIII դդ)։ Սակայն Հորդանանի հայ համայնքը ձևավորվել և ստվարացել է 1915Մեծ Եղեռնի ժամանակ և հետո, երբ բազմաթիվ գաղթականներ ապաստանել են Հորդանանում։ 1948-ին հայերի թիվը շուրջ 6 հզ էր, 1980-ին՝ 3 հզ, 1995-ին՝ 2 հզ։ Հիմնականում բնակվում են Ամմանում, նաև Ագապա, Զարքա, Իրպիտ, Մատարա և Ռուսեյֆա քաղաքներում։ Նրանք արհեստավորներ են (հայտնի են հայ լուսանկարիչները, Ամմանի լուսանկարիչների 3/4-ը հայեր են), առևտրականներ (ոսկերիչ-գոհարավաճառներ), կան մտավորականներ։ Համայնքը համախմբված է եկեղեցու շուրջը, որի հոգևոր պետին նշանակում է Երուսաղեմի հայոց պատրիարքը։ Ամմանում հայերն ապրում են հայկական թաղամասում, որտեղ գործում է Սուրբ Թադևոս եկեղեցին։ Հորդանանում աշխատանք են ծավալում ՀԲԸՄ, ՀՕՄ, ՀՄԸՄ, ՀՄՄ մասնաճյուղերը, Ազգային մարզական միությունը (Տիկնանց հանձնախմբով), մարզական (բասկետբոլի) խմբեր, «Մասիս» նվագախումբը։ Հայերը հաճախում են Յուզպաշյան ազգային վարժարան, գործում է Կյուլպենկյան մանկապարտեզը։ Գրեթե մարել է հայ կաթոլիկների Սահակ-Մեսրոպ վարժարանը (հաճախում են օտարները)։ 1993-ից լույս է տեսնում «Անդրադարձ» ամսաթերթը։

Մշակույթ[խմբագրել]

Տոներ[խմբագրել]

Պետական տոները Հորդանանում[23]
Ամսաթիվ Շաբաթ Տոնի Տեսակ Տոն
Հունվարի 1
Չորեքշաբթի
Ազգային տոն
Նոր Տարի
Հունվարի 30
Երկուշաբթի
Ազգային տոն
Աբդուլլահ I թագավորի ծնդյան օր
Մայիսի 1
Հինշաբթի
Ազգային տոն
Աշխատանքի օր
Մայիս 25
Կիրակի
Ազգային տոն
Անկախության օր
Հուլիս 28 - 31
Երկուշաբթից հինգշբթի
Ազգային տոն
Էիդ-ալ-Ֆիտրի տոն
Հոկտեմբեր 3 - 7
Ուրբաթից երեքշաբթի
Ազգային տոն
Էիդ-ալ-ադահի տոն
Հոկտեմբերի 25
Շաբաթ
Ազգային տոն
Մուհամարյան Նոր տարի
Դեկտեմբերի 25
Հինշաբթի
Ազգային տոն
Սուրբ Ծննդյան օրը

Տես նաև[խմբագրել]

Նշումներ[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Տեմպերմեն, Ջերոն (2010 թ.) «Պետական-Կրոն Հարաբերություններ եւ մարդկային իրավունքների: Դեպի իրավունքի Կրոնական Չեզոք կառավարման»: BRILL: էջ 87-. ISBN 90-04-18148-2:
  2. «Էթնոլոգիական հաշվետվություն Հորդանանից»: Ethnologue.com: Վերցված՝ 26 Հուլիս, 2012:
  3. «Կառավարություն»: kinghussein.gov.jo: Վերցված՝ 15 Հուլիս, 2011 թ:
  4. Հորդանան վարչության վիճակագրության, 11/2014
  5. «Հորդանան»: Արժույթի միջազգային հիմնադրամ: Վերցված՝ 19 Ապրիլ 2012.
  6. «Ջինի ցուցանիշ»: Համաշխարհային բանկ. Վերցված՝ 17 հունվար 2013 թ.:
  7. «2014 Մարդկային զարգացման զեկույց ամփոփագիր»: Միավորված ազգերի զարգացման ծրագիր: 2014 թ. 21-25: Վերցված է 27 Հուլիս 2014: Անցնել, մինչեւ ^
  8. «Հորդանան Ժամային գոտի»: Հորդանան : Վերցված՝ 18 Դեկտեմբեր 2012:
  9. «Եղանակը հորդանանում»: ԲիԲիՍի Վերցաված 21 Հունվար 2013:
  10. 10,0 10,1 10,2 Հուսեյնի, Ռանա: «Հորդանան»: Կանանց իրավունքները Մերձավոր Արեւելքում եւ Հյուսիսային Աֆրիկայում: առաջադիմություն պայմաններում դիմադրության: Ֆրիդոմ Հաուս: էջ 3. Ստացված 5 Մարտի 2013:
  11. «Գենդերաին հավասարության հարցեր հորդանանում»: ՅՈՒՆԻՍԵՖ Վերցված՝ 9 Դեկտեմբերի 2014՝
  12. «Հորդանաի քաղաքական համակարգ»: Վերցված՝ 15 Դեկտեմբերի 2014:
  13. «Հորդանանի վարչական բաժանում»: Վերցված՝ 9 Հոկտեմբերի 2014:
  14. «Հորդանանի Հաշիմյան Թագավորության վարչական բաժանում»: Վերցված՝ 9 Դեկտեմբերի 2014:
  15. Նախապատմություն նոտա (նախորդ հրատարակումներ), 2011 թ. ԱՄՆ պետդեպարտամենտը
  16. «Վարչական Վիճակագրության» (01.01.2012), Վերցված՝ 6 Դեկտեմբերի 2014:
  17. «Ժողովրդավարական բարեփոխումների արաբական աշխարհում»: Ամերիկայի Ձայնը՝ (VOANews.com). 29 Մարտ 2010 թ. Վերցված՝ 15 հունիս 2010 թ:
  18. «Գլուխ 1: Կրոնական պատկանելիության»: Աշխարհի մահմեդականները: Միասնություն եւ բազմազանություն: Եկեղեցու նստարան հետազոտությունների կենտրոն. 9 Օգոստոս 2012 Վերցված՝ 26 Հոկտեմբեր 2014:
  19. Ահմադ, Քուրդիշտ: «Իսլամի տարածում»: Ալ Իսլամ. Վերցված՝ 2 Մայիս 2014:
  20. Ֆլեյշման, Ջեֆրի (10 Մայիս 2009). «Հանուն քրիստոնեական անկլավի Հորդանանում, ցեղային հողերը գտնվում են սրբազան»: Los Angeles Times- ը: Վերցված է 10 Մայիս 2009 թ.
  21. Հորդանան, «Կրոն ու հավատք» [Պահոց] (հասանելի 14.06.2009)
  22. Մերալ, Զիյա (2008): Տեղ կոչվում է տուն: Միացյալ Թագավորություն: Համաշխարհային քրիստոնեական համերաշխություն:
  23. «Պետական տոները Հորդանանում 2014»: Վերցված 9 Դեկտեմբերի 2014

Գրականություն[խմբագրել]

  • El-Anis, Imad. Jordan and the United States: The Political Economy of Trade and Economic Reform in the Middle East (I.B. Tauris, distributed by Palgrave Macmillan; 2011) 320 pages; case studies of trade in textiles, pharmaceuticals, and financial services.
  • Goichon, Amélie-Marie. Jordanie réelle. Paris: Desclée de Brouwer (1967-1972). 2 vol., ill.
  • Robins, Philip. A History of Jordan (2004).
  • Ryan, Curt. "Jordan in Transition: From Hussein to Abdullah" (2002).
  • Salibi, Kamal S. The Modern History of Jordan (1998).
  • Teller, Matthew. The Rough Guide to Jordan (4th ed., 2009).
  • Eran, Oded. The End of Jordan as We Know It?, Israel Journal of Foreign Affairs, Vol. 6, No. 3 (2012)

Արտաքին հղուներ[խմբագրել]

Այս հոդվածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցված է Հայկական համառոտ հանրագիտարան ից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png