Հայ-իրանական հարաբերություններ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Հայ-իրանական հարաբերություններ
Հայաստան և Իրան

Հայաստան

Իրան

Հայաստանի և Իրանի միջև հարաբերություններն ունեն հազարավոր տարիների պատմություն։ Մարաստանի կայսրության փլուզումից ի վեր երկու երկրնըրի ժողովուրդնըրի միջև հաստատվել են մշակութային և պատմական կապեր։ Հայաստանն անկախացումից հետո բարիդրացիական հարաբերություններ է հաստատել Իրանի Իսլամական Հանրապըտության հետ։ Ունենալով փակ սահման Թուրքիայի և Ադրբեջանի հետ՝ Հայաստանի Հանրապետությունը մեծապես կարևորում է կապը Իրանի հետ և վերջինիս համարում է իր ռազմավարական դաշնակիցը։

Հայաստանի անկախացումից հետո Իրանի հետ աստիճանաբար սկսեցին հաստատվել սերտ, բարիդրացիական հարաբերություններ բոլոր բնագավառներում:Արդյունավետ համագործակցություն ծավալվեց էներգետիկայի, տրանսպորտի, բնապահպանության, առողջապահության, գյուղատնտեսության, գիտության, կրթության, մշակույթի բնագավառներում, ինչպես նաև միջմարզային գործակցության ոլորտում: Սկսեցին կյանքի կոչվել ռազմավարական բնույթի նախագծեր:[1]

Պատմություն[խմբագրել]

Հայ-իրանական քաղաքական, պատմական և մշակութային առնչությունները գալիս են հազարամյակների խորքից: Հայաստանն առաջին անգամ հիշատակվում է Աքեմենյան Իրանի արքա Դարեհ I-ի եռալեզու Բիհիսթունյան սեպագիր արձանագրության մեջ, մ.թ.ա. 521թ., որպես “Արմինիա”, իսկ հայ ժողովուրդը` “արմինայա”: Ըստ Մովսես Խորենացու` Ասորեստանի գրավման ժամանակ մարերին օգնել է Հայոց Պարույր Սկայորդի թագավորը: Մ.թ.ա. 4-րդ դարի հույն պատմիչ Քսենոֆոնն իր “Կյուրոպեդիա” աշխատության մեջ, մանրամասն ներկայացնելով պարսից պետության հիմնադիր Կյուրոս Մեծին, խոսում է նաև արմենների (հայերի) մասին: Հույն պատմիչը վկայում է, որ Կյուրոսը և Հայաստանի թագաժառանգ Տիգրանը մտերիմ ընկերներ են եղել: Հայ-իրանական հարաբերությունները հատկապես սերտանում են պարթևական ծագում ունեցող Արշակունիների արքայատոհմի մի ճյուղի Հայաստանում հաստատումով: Եզակի են եղել այն պահերը, երբ երկու երկրների հարաբերությունները պարզվել են պատերազմների միջոցով, այս առնչությամբ հարկ ենք համարում առանձնացնել 451թ. տեղի ունեցած Ավարայրի ճակատամարտը, որն ավարտվում է 484թ. կնքված Նվարսակի հաշտության պայմանագրով: Հռոմի ու Սասանյան Իրանի նկրտումների դեմ ծանր պայքարը թուլացնում են Հայկական թագավորությունը, որի տարածքը 387 թ-ին բաժանվում է վերը նշված տերությունների միջև: Իսկ 428-ին Հայոց թագավորությունը լուծարվում է պարսից արքունիքի կողմից՝ վերածվելով մարզպանության: 6-րդ դարում պարսկա-բյուզանդական պատերազմների հետևանքով Հայաստանը 591թ. երկրորդ անգամ բաժանվում է այս անգամ արդեն Պարսկաստանի և Բյուզանդիայի միջև: 1604-1605թթ. Շահ Աբբաս Մեծի կողմից Իրանում արհեստները և գյուղատնտեսությունը զարգացնելու, երկիրը շենացնելու նպատակով բռնի կերպով Սպահան քաղաքի մերձակայք են տեղափոխվում Արարատյան դաշտավայրի, Վայքի և Նախիջևանի մոտ երեք հարյուր հազար հայեր: 19-րդ դարում հայերն ակտիվորեն ներգրավվում են նաև երկրի քաղաքական կյանքին, իսկ 1905-1911թթ.`սահմանադրական հեղափոխությանը: Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ թուրքական զորքերը ներխուժում են Ատրպատական, կողոպտում և կոտորում հայերին: Իրանի կառավարությունը արգելք է հանդիսանում թուրքերի կողմից Իրանի տարածքում ջարդեր կազմակերպելու դեմ: 1915թ. Հայոց ցեղասպանությունից փրկված հազարավոր հայեր ապաստան են գտնում Իրանում: Հայ-իրանական հարաբերությունները նոր փուլ են թևակոխում Հայաստանի առաջին հանրապետության անկախության հռչակումից հետ: Մինչ այդ` երկու ժողովուրդների մշակութային և տնտեսական հարաբերությունների զարգացման գործում կարևոր դերակատարություն է ունեցել Ատրպատականի հայոց թեմի առաջնորդ Ներսես արքեպիսկոպոս Մելիք-Թանգյանը, ով առաջին աշխարհամարտի տարիներին, հատկապես Օսմայան Թուրքիայի կողմից իրականացրած Հայոց ցեղասպանությունից տուժված հայությանն օգնություն ցուցաբերելու համար անգնահատելի գործունեություն է ծավալել: 1918թ. Մելիք-Թանգյանը նահանգապետ Մաքարեմ ալ-Մոլքի ընկերակցությամբ տեսակցություն է ունենում թագաժառանգ Վալիահդ Մոհամմադ Հասան Միրզայի հետ, ով հայտնում է, թե նպատակ ունի Հայաստան ուղարկել մի պատվիրակություն` Հայաստանի կառավարությանը հայտնելու Պարսկաստանի բարեկամական դիրքորոշումը: Շուտով թագաժառանգի կողմից նշանակվում է Հայաստան մեկնելիք պատվիրակության կազմը, որի մեջ ընդգրկվում են Մարանդի գավառապետ Վոսուղ Մամալեքը, Մակուի սարդարի ազգական Հաջի Խանը, Մելիք-Թանգյանի ներկայացուցիչ Կարապետ քահանա Մանուկյանը և Գրիգոր Աղաջանյանը: Հայաստան մեկնելիք պատվիրակության ապահովության համար նշանակվում է հարյուր ձիավոր` երկու "Շիրխորշիդ" դրոշակով: Երևան գնալու ճանապարհին պատվիրակությունը Դավալուում ջերմ ընդունելության է արժանանում հայկական զորքերի կողմից: Պարսկական պատվիրակության և Հայաստանի կառավարության անդամների հանդիպումը տեղի է ունենում “Օրիենտ” հյուրանոցում: Պատվիրակությանն ընդունում է վարչապետ Հովհաննես Քաջազնունին և արտաքին գործերի նախարար Ս.Տիգրանյանը: Պարսկական պատվիրակության ներկայացուցիչները, շնորհավորելով Հայաստանի անկախությունը, հույս են հայտնում, որ անկախության հռչակումից հետո ևս երկու ժողովուրդների ջերմ և բարեկամական հարաբերությունները կշարունակեն զարգանալ: Կողմերը, ի թիվ մի շարք այլ հարցերի, քննարկում են նաև երկու երկրների միջև դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատելու մասին հարցը: Նշենք, որ մինչև դիվանագիտական հարաբերությունների հաստատումը, երկու երկրները ակտիվ համագործակցություն էին ծավալում առևտրի ոլորտում, որից հետո, անհրաժեշտություն առաջացավ նաև դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատել: 1919թ. հունիսի 11-ին վարչապետ Ա. Խատիսյանը հեռագիր է ուղարկում Պարսկաստանի շահական կառավարության վարչապետ Վոսուղ Էդ Դոուլեին, որտեղ, մասնավորապես, նշում է. “Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը հայ և պարսիկ ժողովուրդների միջև գոյություն ունեցեող բարեկամական կապերն ամրապնդելու, ինչպես նաև գաղթականության, տրանսպորտի, երկաթգծի և մեր երկու երկրների կենսական շահերին վերաբերող այլ բազմաթիվ հարցերի լուծման համար, խնդրում է շահի կառավարության համաձայնությունը Հայաստանի հատուկ ներկայացուցչին Թեհրան ուղարկելու և վերոնշյալ հարցերը լուծելու նպատակով բանակցություններ սկսելու համար”: Շուրջ մեկ ամիս անց Երևանում Պարսկաստանի հյուպատոս Միրզա Ասադոլլահ Մահիոլմոլքը Ա. Խատիսյանին է հանձնում շահական կառավարության պատասխան նամակը, ուր, մասնավորապես, նշված էր. “Մենք ցանկանում ենք, որ պետությունը, որի գլուխ Դուք կանգնած եք շուտ ճանաչվեր Փարիզի կոնֆերանսի կողմից և երկու կառավարությունների միջև հաստատվեր բարիդրացիական հարաբերություններ: Պարսկաստանի կառավարությունը այսուհետ ևս ամեն ինչով կօգնի հայ ժողովրդին` ինչպես Խաղաղության կոնֆերանսում, այնպես էլ մյուս ոլորտներում”: Հայաստանի կառավարությունն օգոստոսի 1-ին Թեհրան է ուղարկում մի նոր հեռագիր, որտեղ, մասնավորապես, նշվում էր. “Ի պատասխան Պարսկաստանի կառավարության բարյացակամ դիրքորոշմանը, Հայաստանի կառավարությունը Նորին կայսերական մեծության շահի կառավարությանը կից լիազոր ներկայացուցիչ է ուղարկում իշխան Արղությանին և նրան տալիս է մանդատ` լուծելու բոլոր այն հարցերը, որոնք վերաբերում են Հայաստանին”: Այսպիսով Թեհրանում Հայաստանի առաջին հանրապետության դեսպան Հովսեփ Արղությանը 1919թ. դեկտեմբերին ուղևորվում է Պարսկաստան: Ճանապարհին նրան մեծ ջերմությամբ և խանդավառությամբ են ընդունում Էնզելիի, Ռաշթի, Ղազվինի հայ համայնքը: Թեհրան հասնելուց հետո Հովսեփ Արղությանն անմիջապես անցնում է աշխատանքի: 1920թ. հունվարի 5-ին նրան այցելում է Պարսկաստանի արտաքին գործերի նախարարության ներկայացուցիչը և բարի գալուստ մաղթում նորանշանակ դեսպանին: Հունվարի 6-ին նա հանդիպում է փոխարտգործնախարար Էթելա օլ Մոլքին, իսկ հունվարի 9-ին` վարչապետ Վոսուղ Էդ Դոուլեի հետ: Հունվարի 14-ին հայկական պատվիրակությունը երկկողմ ֆինանսական, առևտրային և երկաթուղային հարցերի շուրջ բանակցություններ է վարում Պարսկաստանի ֆինանսների նախարարի հետ: Հունվարի 16-ին Հայաստանի դեսպանություն է այցելում Պարսկաստանի ԱԳՆ արարողակարգի ղեկավար Ջալալ օլ Մոլքը` հայտնելով թագաժառանգի հետ հանդիպման մասին: Թագավոր Ահմեդ Ալի շահը գտնվում էր Եվրոպայում, ուստի վերջինիս փոխարինում է թագաժառանգը: Հայաստանի դեսպան Հ.Արղությանը դեսպանության խորհրդական Ք. Հարությունյանի, քարտուղար Ս. Առաքելյանի և Պարսկահայ խորհրդի նախագահ Ա. Թունյանի ուղեկցությամբ այցելում է “Գոլեսթան” պալատ, որի “Ադամանդյա” սրահում Հայաստանի դեսպանին դիմավորում է թագաժառանգ Վալիահդ Մոհամմադ Հասան Միրզան: Դեսպան Արղությանը, դիմելով թագաժառանգին, ներկայացնում է իր ուղերձը, որտեղ, մասնավորապես, նշվում էր. “Ձերդ կայսերական բարձրություն. Խորապես երջանիկ եմ, որ պատիվ ունեմ ներկայանալու Ձերդ կայսերական վեհափառությանը, որպես նոր ազատագրված Հայաստանի առաջին դեսպան: Տոգորված երախտագիտության զգացումներով առ Պարսկաստանի ներկա և նախկին իշխանությունները, ովքեր պատմական ժամանակներից ի վեր մինչ այսօր շարունակել են ցույց տալ իրենց բարեկամությունը և մանավանդ վերջին ժամանակներում իրենց հովանավորությունը առ հայ ժողովուրդ, թե նրա բախտավոր և թե դժբախտ օրերին: Իմ երկրի կառավարությունն ու հայ ժողովուրդն ինձ հանձնարարել են բարձրաձայն հայտարարել Նորին կայսերական վեհափառությանը, Պարսկաստանի կառավարության և նրա ժողովրդի առաջ իրենց անկեղծ շնորհակալության ջերմ զգացումներն ու անձնվեր բարեկամության անխախտ հավատքը”: Թագաժառանգն էլ իր հերթին ողջունում է Հայաստանի առաջին դեսպանի մուտքն իր երկիր և շեշտում է, որ պարսից շահերը հայերի հանդեպ սիրալիր վերաբերմունք են ունեցել և հույս հայտնել, որ հետագայում այդ կապն ավելի կամրապնդվի: Հայաստանի կառավարությունը դեսպան Արղությանի առջև հետևյալ առաջադրանքներն է դնում. •Պարսկաստանի հետ կնքել բարեկամության և առևտրական պայմանագիր: •Պարզել այն միջոցները, որոնք կնպաստեն երկու երկրների միջև առևտրական հարաբերությունների հաստատմանը: •Պարզել պարսկահայերի թիվը, պարսկահայությանը կապել Հայաստանի հետ և նրա տեխնիկական ուժերը ներգրավել Հայաստանի շինարարության գործին: •Ճշտել Պարսկաստանում և Միջագետքում գտնվող հայ գաղթականության թիվը, պարզել պայմաններն ու Հայաստանում վերաբնակեցնելու հարցը: •Կապեր հաստատել Հնդկաստանի և Միջագետքի հայերի հետ: Թեհրան ժամանելուց անմիջապես հետո Հ. Արղությանն իր ներկայացուցչությանը կից ստեղծում է հյուպատոսկան բաժին` հյուպատոսի պարտականությունները ժամանակավորապես դնելով խորհրդական Ս. Հարությունյանի վրա: Պատրաստվում են անձնագրեր, հյուպատոսկան գրքեր, տպագիր դիմումներ: 1920թ. հոկտեմբերին Արղությանն իրանական կառավարության համաձայնությամբ Թավրիզում հյուպատոս է նշանակում Մուշեղ Տեր-Զաքարյանին: 1920թ. նոյեմբերի 29-ին Հայաստանում խորհրդային կարգեր հաստատվելուց հետո նոր փուլ է սկսվում հայ-իրանական հարաբերություններում: ԽՍՀՄ կազմում ընդգրկված Խորհրդային Հայաստանը ևս շարունակում է Իրանի հետ զարգացնել Հայաստանի առաջին հանրապետության օրոք հաստատված առևտրատնտեսական և քաղաքական հարաբերությունները: Խորհդային Հայաստանն իր դիվանագիտական ներակայացուցչությունները ևս բացում է Թեհրանում և Թավրիզում: 1921թ. սեպտեմբերին ՀԿԿ կենտկոմի որոշմամբ` Թեհրանում ՀԽՍՀ լիազոր ներկայացուցիչ է նշանակվում Լևոն Սարգսյանը, իսկ Թավրիզում հյուպատոս է նշանակվում Եզեկել Երզնկյանը: 1921թ. նոյեմբերի 9-ին “Սահաբ Ղրան” պալատում Խորհրդային Հայաստանի դեսպան Լ.Սարգսյանն իր հավատարմագրերն է հանձնում Սուլթան Ահմադ շահին: Հայաստանի դեսպանին են ընդունում Իրանի վարչապետն ու արտաքին գործերի նախարարը: Լևոն Սարգսյանն Իրանի իշխանություններին է հանձնում ՀԽՍՀ կառավարության ղեկավար Ալեքսանդր Մյասնիկյանի գրավոր ուղերձը, որում վերջինս իր պատրաստակամությունն է հայտնում Պարսկաստանի հետ զարգացնել հարաբերությունները տարբեր ոլորտներում: Սակայն հարկ է նշել, որ 1922թ. Անդրֆեդերացիայի և ԽՍՀՄ կազմավորումից հետո Հայաստանը փաստացի զրկվում է անկախ արտաքին քաղաքականություն վարելու իրավունքից և այն իրականացնելու մենաշնորհը հանձնվում է Մոսկվային: Խորհրդային հանրապետությունների արտասահմանյան ներկայացուցչությունները փոխարինում են միասնական ներկայացուցչություններին: 1979թ. Իրանում տեղի ունեցավ իսլամական հեղափոխություն: Իսլամական հեղափոխությունը սկզբնավորեց 1978թ. հունվարի 8-ին ուսանողների անցկացրած բազմահազարանոց բողոքի ցույցը: Իրանի Իսլամական Հանրապետության հիմնադիր Էմամ Խոմեյնիի առաջնորդությամբ հասարակության տարբեր շերտերի կողմից անցկացրած բողոքի ցույցերն ավարտվեցին 1979թ. փետրվարի 11-ին` երկրում ազդարարելով շահական ռեժիմի տապալումն ու իսլամական համակարգի հաստատումը: Իսլամական հեղափոխությունից հետո զգալի փոփոխության ենթարկվեց Իրանի արտաքին քաղաքականության ռազմավարությունը: Ընդունված նոր սահմանադրության համաձայն` Իրանի հոգևոր առաջնորդի, ԶՈւ գերագույն հրամանատարի ուղղորդությամբ` արտաքին քաղաքականության ընդհանուր դրույթների իրագործումը վերապահվում է երկրի նախագահին և արտաքին գործերի նախարարությանը: Երկրի արտաքին քաղաքականության օրակարգում ընդգրկվեց “Ո՜չ Արևելք, ո՜չ Արևմուտք”, գերտերությունների ներկայությունն Իրանում բացառելու, ինչպես նաև հարևանների հետ համերաշխ ապրելու և բարիդրացիական հարաբերությունների քաղաքականություն վարելու ուղենիշը: 1991թ. սեպտեմբերին, Խորհրդային Միության փլուզումից հետո, երբ հռչակվեց Հայաստանի Հանրապետության անկախությունը, Իրանն առաջին երկիրն էր, որ նույն թվականի դեկտեմբերի 26-ին պաշտոնապես ճանաչում է Հայաստանի անկախությունը: 1992թ. փետրվարի 9-ին Թեհրանում Հայաստանի և Իրանի ԱԳ նախարարներ Րաֆֆի Հովհաննիսյանն ու Ալի Աքբար Վելայաթին ստորագրում են դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատելու մասին հռչակագիրը: 1992թ փետրվարի 28-ին առաջին պաշտոնական այցով Երևան է ժամանում ԻԻՀ արտգործնախարար Ալի Աքբար Վելայաթին: Այցի նպատակը միջազգային և տարածաշրջանային հարցերի շուրջ խորհրդակցություն անցկացնելն էր, որի ընթացքում իրանական կողմն իր պատրաստակամությունն է հայտնում Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության կարգավորման հարցում ստանձնել իր միջնորդական առաքելությունը: 1992թ. մայիսի 6-ին ԻԻՀ նախագահ Հաշեմի Ռաֆսանջանիի հրավերով Թեհրան է ժամանում ՀՀ առաջին նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանի գլխավորած պատվիրակությունը: Կողմերը, ի թիվս այլ հարցերի, բանակցում են նաև Լեռնային Ղարաբաղի համակարտության շուրջ: ԻԻՀ ԱԳ նախարար Վելայաթիի` Երևան կատարած այցից որոշ ժամանակ անց փոխարտգործնախարար Մահմուդ Վայեզին ժամանեց Արբեջան և Հայաստան, որտեղ նա փորձում էր կողմերին համոզել զինադադար հաստատելու հարցում համաձայնության գալ: 1992թ.մայիսի 8-ին ՀՀ նախագահ Լ. Տեր-Պետրոսյանը, Ադրբեջանի նախագահի պաշտոնակատար Յաղուբ Մամեդովը, ինչպես նաև միջնորդ երկրի` Իրանի, նախագահ Հ. Ռաֆսանջանին ԼՂ հակամարտության կարգավորման մասին ստորագրում են համատեղ հայտարարություն, համաձայն որի` Մահմուդ Վայեզին պետք է կրկին ժամաներ տարածաշրջան` Բաքու, Երևան և Ստեփանակերտ, զինադարն իրականացնելու համապատասխան մեխանիզմներ մշակելու համար: Հարկ է նշել, որ սույն հայտարարության ստորագրման օրը հայկական զինուժի կողմից ազատագրվեց Շուշին, որից հետո ընդհատվեց Իրանի միջնորդական առաքելությունը: Երկու երկրների միջև տեղի ունեցած բարձր մակարդակի փոխայցելություններից հետո կողմերը որոշում են կայացնում դեսպանություններ բացել միմյանց երկրներում: 1992թ. ապրիլին Երևանում բացվում է ԻԻՀ դեսպանությունը, իսկ դեկտեմբերին` Թեհրանում ՀՀ դեսպանությունը: Թեհրանում ՀՀ գործերի հավատարմատար է նշանակվում Վահան Բայբուրդյանը, և փոխադարձաբար Երևանում ԻԻՀ գործերի հավատարմատար` Բահման Ղասեմին: 1994թ. հայ-իրանական փոխհարաբերությունները բարձրացվում են դեսպանի մակարդակի և Համիդ Ռեզա Նիքքար Էսֆահանին նշանակվում է դեսպան, ում հետագայում փոխարինում են Մոհամմադ Ֆարհադ Քոլեյնին և Ալիռեզա Հաղիղիանը: Ներկայում ՀՀ-ում ԻԻՀ դեսպանն Ալի Սաղայիանն է: Վահան Բայբուրդյանը, ով մինչ այդ ՀՀ հավատարմատարն էր, դառնում է Իրանում Հայաստանի երրորդ Հանրապետության առաջին դեսպանը: Հետագա տարիներին վերջինիս փոխարինում են Գեղամ Ղարիբջանյանն ու Կարեն Նազարյանը: Ներկայում Թեհրանում ՀՀ դեսպանը Գրիգոր Առաքելյանն է: Իրանի և Հայաստանի միջև առևտրատնտեսական հարաբերությունները զարգացնելու նպատակով Արաքս գետի վրա կառուցվում է կամուրջ, որի շահագործումից հետո Իրանը Հայաստանի համար դառնում է Պարսից ծոցի երկրների բեռնափոխադրումների տարանցիկ ճանապարհ: Բեռնափոխադրումներն ավելանում են 3-4 անգամ: Հայաստանում ակտիվորեն սկսեցին գործել հայ-իրանական 200-ից ավելի ձեռնարկություններ: Տնտեսական փոխգործակցության շնորհիվ շուտով Իրանը Հայաստանի արտաքին առևտրի մեջ գրավում է առաջին տեղը: Երևանում բացվում է իրանական “Մելլաթ” բանկի մասնաճյուղը: Երկու երկրների միջև օդային կապն իրականցնում էին իրանական “Արիա Թուր”, “Քասփիան” և “Հայկական Ավիաուղիներ” ընկերությունները: 1995թ-ին երկու երկրների կառավարությունների միջև Իրան-Հայաստան գազամուղի, բարձրավոլտ էլեկտրահաղորդման գծի, Արաքս գետի վրա համատեղ հիդրոէլեկտրակայանի կառուցման վերաբերյալ կնքվում են համապատասխան համաձայնագրեր: 2001թ. դեկտեմբերի 25-27-ը եռօրյա այցով Իրան է այցելում ՀՀ երկրորդ նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանի գլխավորած պատվիրակությունը, ով հանդիպումներ է ունենում ԻԻՀ հոգևոր առաջնորդ Ալի Խամենեիի, նախագահ սեյյեդ Մոհամմադ Խաթամիի, ԱԳ նախարար Քամալ Խարազիի և պաշտպանության նախարար Ալի Շամխանիի հետ: 2004թ. սեպտեմբերի 8-9-ը ԻԻՀ նախագահ սեյյեդ Մոհամմադ Խաթամին պատասխան պաշտոնական այցով ժամանում է Երևան: Հայաստան կատարած այցի շրջանակներում Մ. Խաթամին այցելում է նաև Հայոց ցեղասպանության հուշահամալիր` հարգանքի տուրք մատուցելով ցեղասպանությանը զոհ գնացած անմեղ նահատակներին: Ընդհանրապես, նախագահների մակարդակով իրականացվող փոխայցելությունները վկայում էին երկկողմ հարաբերությունների դինամիկ զարգացման մասին: 2006 թ. հուլիսի 5-ին Ռ.Քոչարյանը աշխատանքային այցով մեկնում է Իրան, որտեղ հանդիպում է ԻԻՀ-ի նորընտիր նախագահ Մահմուդ Ահմադինեժադի հետ: 2007թ. մարտի 19-ին ՀՀ և ԻԻՀ նախագահների մասնակցությամբ տեղի է ունենում գազատարի բացման պաշտոնական արարողությունը, իսկ 2008թ. վերջին ավարտվում է Իրան-Հայաստան գազատարի երկրորդ հատվածի շինարարությունը: 2007 թ. հոկտեմբերին երկօրյա այցով Հայաստան է ժամանում ԻԻՀ նախագահ Մահմուդ Ահմադինեժադը: Երևանյան այցի ընթացքում Իրանի և Հայաստանի միջև փոխըմբռնման հուշագիր է ստորագրվում. կողմերը հանդես են գալիս համատեղ հայտարարությամբ: Իրանի նախագահին շնորհվում է Երևանի պետական համալսարանի պատվավոր դոկտորի կոչում: Հայ-իրանական հարաբերություններին նոր շունչ հաղորդեց 2009 թ-ի ապրիլի 13-ին ՀՀ Նախագահ Սերժ Սարգսյանի` Թեհրան կատարած պաշտոնական այցը, որի ընթացքում Հայաստանի նախագահը հանդիպումներ է ունենում ԻԻՀ հոգևոր առաջնորդ սեյյեդ Ալի Խամենեիի, նախագահ Մահմուդ Ահմադինեժադի,Մեջլիսի նախագահ Ալի Լարիջանիի և Ազգային անվտանգության բարձրագույն խորհրդի քարտուղար Ս.Ջալիլիի հետ: ՀՀ Նախագահը հատուկ ընդգծել էր, որ Իրանը բազմիցս է ապացուցել, որ վստահելի ու առանցքային կարևորություն ունեցող բարեկամ է Հայաստանի համար. Սերժ Սարգսյանի խոսքով` Հայաստանը դժվարին պահերին միշտ զգացել է Իրանի աջակցությունը, իսկ շրջափակման տարիներին հենց Իրանի տարածքով են մեր երկիր ներկրվել առաջին անհրաժեշտության ապրանքները: Նախագահ Սերժ Սարգսյանի աշխատանքային հաջորդ այցն Իրան տեղի ունեցավ 2011թ. մարտի 27-ին: Հանդիպման ընթացքում երկու երկրների նախագահները կարևորեցին հատկապես էներգետիկայի, տրանսպորտի, մշակույթի և մի շարք այլ բնագավառներում հաջողությամբ զարգացող փոխգործակցությունը, անդրադարձան նաև Իրան-Հայաստան երկաթգծի կառուցման ծրագրին: Թեհրան կատարած աշխատանքային այցի շրջանակներում Սերժ Սարգսյանը մասնակցեց նաև Նովրուզի տոնի կապակցությամբ կազմակերպված տոնակատարություններին: 2011թ. դեկտեմբերին պատասխան այցով Հայաստան ժամանեց ԻԻՀ նախագահ Մահմուդ Ահմադինեժադը: Այցի շրջանակներում ստորագրվեցին առևտրաշրջանառության ծավալների ավելացման, ենթակառուցվածքների զարգացման, տնտեսության, էներգետիկայի, տրանսպորտի, կապի, արդյունաբերության և ներդրումային ոլորտներին առնչվող համաձայնագրեր: Այնուհետև Հայաստանի և Իրանի նախագահները հանդես եկան համատեղ հայտարարությամբ` գոհունակություն հայտնելով Հայաստանի Հանրապետության և Իրանի Իսլամական Հանրապետության միջև բարձր մակարդակի հարաբերությունների կապակցությամբ, որոնք հիմնված են Հայաստանի և Իրանի ժողովուրդների բազմադարյա բարեկամության վրա, վերահաստատեցին իրենց վճռականությունը առավել զարգացնելու երկկողմ բարեկամական և փոխշահավետ հարաբերությունները: 2012թ. փետրվարի 9-ին լրացավ Իրանի և Հայաստանի դիվանագիտական հարաբերությունների հաստատման 20-ամյակը: Երկու երկրների քաղաքական, տնտեսական և մշակութային հարաբերությունները տարեց տարի զարգանում են, իրենց մեջ ներառելով նորանոր ծրագրեր: Ներկայում երկու երկրների կառավարությունների աշխատանքային օրակարգում են Ասիական զարգացման բանկի տրամադրած վարկով կառուցվելիք Իրան-Հայաստան ճանապարհային միջանցքի, երկաթգծի, նավթամուղի, Արաքս գետի վրա էլեկտրակայաններիի կառուցման նախագծերը, որոնց իրագործման վերաբերյալ ստորագրվել են համապատասխան համաձայնագրեր և ներկայում ընթանում են վերոնշյալ նախագծերի իրականացման նախապատրաստական աշխատանքներ: Իրանն ու Հայաստանն ակտիվորեն համագործակցում են նաև միջազգային կազմակերպություններում, երկու երկրների տեսակետները՝ տարածաշրջանի խնդիրների վերաբերյալ համընկնում են: Իրանի և Հայաստանի նախագահների միջև տեղի ունեցած հանդիպումների ժամանակ ընդգծվում է այն տեսակետը, համաձայն որի` բոլոր երկրները, այդ թվում Իրանը միջուկային էներգիայի խաղաղ օգտագործման իրավունք ունեն: Նշենք, որ ԼՂ հակամարտության կարգավորման գործում ընդգրկված առաջին միջնորդ երկիրը հանդիսացող Իրանը Հայաստանի, ԼՂՀ-ի և Ադրբեջանի միջև ստորագրված հրադադարից հետո ԼՂ հարցում վարել և վարում է հավասարակշռված քաղաքականություն, ինչը Հայաստանի իշխանությունների կողմից բարձր գնահատանքի է արժանանում: Հարկ է նշել, որ Իրանի և Հայաստանի հարաբերությունների զարգացման հիմքում ընկած է նաև իրանահայ համայնքի դերը, ում Իրանում տեղի ունեցած իսլամական հեղափխությունից հետո տրվել են բացառիկ իրավունքներ և հնարավորություններ: Իրանի կառավարության անմիջական հովանավորությամբ պահպանվում և վերանորոգվում են հայկական եկեղեցիներն ու պատմական հուշարձանները: Համաձայն երկրի սահմանադրության` իրանահայ համայնքն իր երկու պատգամավորներով ներկայացված է նաև ԻԻՀ Մեջլիսում: Աղբյուր՝ http://www.panorama.am/am/analytics/2012/02/13/armenia-iran/

Առևտրատնտեսական հարաբերություններ[խմբագրել]

Հայաստանն Իրանից ներկրում է կենդանիներ, սննդամթերք, հանքահումքային արտադրանք, մոլիբդեն, էլեկտրաէներգիա, քիմիկատներ, ավտոմեքենաներ, սարքավորումներ և արդյունաբերական ապրանքներ և արտահանվում է հանքահումքային արտադրանք, փայտ, սննդամթերք, էլեկտրաէներգիա։

2007թ. հոկտեմբեր ամսին տեղի ունեցավ ԻԻՀ Նախագահ Մահմուդ Ահմադինեժադի պաշտոնական այցը ՀՀ, որի ընթացքում քննարկվեցին երկկողմ հարաբերությունների օրակարգային մի շարք խնդիրներ, մասնավորապես՝ Իրան-Հայաստան գազատարի շինարարության շարունակումը, Իրան-Հայաստան երկաթուղու շինարարությունը, Հայաստան-Իրան բարձրավոլտ էլեկտրահաղորդման 3-րդ գծի և Իրան-Հայաստան նավթամթերքի խողովակաշարի կառուցումը: 2007թ. հոկտեմբերի 26-ին ՀՀ Նախագահի մասնակցությամբ տեղի ունեցավ Իրան-Հայաստան /Կապան-Մեղրի/ այլընտրանքային ճանապարհի բացման արարողությունը: Մեղրի - Կապան էապես ավելի էժան ինքնարժեք ունեցող նոր ճանապարհի երկարությունը 91կմ է: 2008թ. նոյեմբերի վերջին ավարտվեցին Իրան-Հայաստան գազատարի երկրորդ հատվածի շինարարարական աշխատանքները:

2010թ. հունվարի 27-ին Երևանում գումարվեց հայ-իրանական միջկառավարական համատեղ հանձնաժողովի 9-րդ նիստը, որի արդյունքում ստորագրվեց Փոխըմբռնման հուշագիր: Այդ հուշագրով պայմանավորվածություններ ձեռք բերվեցին առևտրատնտեսական, բանկային, տրանսպորտի և կապի, գյուղատնտեսության, առողջապահության և մյուս բնագավառներում: Ներկայումս հայ-իրանական միջկառավարական հանձնաժողովը լուրջ դերակատարություն ունի հայ-իրանական տնտեսական հարաբերություններում:[2]

Հայաստան-Իրան առևտրի ծավալները

Տարեթիվ արտահանում /հազ.ԱՄՆ դոլար/ ներմուծում /հազ. ԱՄՆ դոլար/ ընդհանուր ծավալ /հազ.ԱՄՆ դոլար/
2008թ. 25056,3 202991,2 228047,5
2009թ. 33025.9 162398.0 195423.9
2010թ. 84831.2 199884.7 284715.9
2011թ. 106254.2 217156.6 323410

Հայաստանի ազգային վիճակագրական ծառայության հրապարակած Հայաստանի արտաքին առևտրի ամփոփ ցուցանիշների համաձայն՝ 2014թ. Իրանի և Հայաստանի միջև ապրանքաշրջանառությունը կազմել է 293 միլիոն 620 հազար ԱՄՆ դոլար, որից 84 միլիոն 630 հազարը բաժին է ընկել Հայաստանից Իրան արտահանմանը, իսկ 208 միլիոն 990 հազարը՝ ներմուծմանը: Նշենք, որ 2013թ. Իրանի և Հայաստանի միջև առևտրաշրջանառությունը կազմել է 289 միլիոն 23 հազար ԱՄՆ դոլար, որից 94 միլիոն 955 հազարը բաժին է ընկել արտահանմանը, իսկ 194 միլիոն 68 հազարը՝ ներմուծմանը: Հայաստանը հիմնականում Իրան արտահանում է հետևյալ ապրանքատեսակաները՝ էլեկտրաէներգիա, մանր եղջերավոր կենդանիներ, թուղթ, մետաղի ջարդոն, մեխանիկական սարքավորումներ, բժշկության մեջ կիրառվող սարքավորումներ, սուրճ, հանքային ջուր և այլն: Իրանից Հայաստան են ներկրվում հետևյալ ապրանքատեսակները՝ գազ, բիտում, նավթ, նավթամթերք, տնտեսական ապրանքեր, պարարտանյութեր, ապակի, միրգ, բանջարեղեն և այլն: 2014 թվականը երկու երկրների համար էլ տնտեսական առումով անկայուն տարի էր: Հայաստանում նոր կառավարություն ձևավորվեց, իսկ Իրանը պատժամիջոցների մի մասի՝ չեղյալ հայտարարվելուց հետո կարողացավ փոքր-ինչ կայունացնել տնտեսությունը, վերակենդանացավ բանկային համակարգը, որոշակի կայունություն նկատվեց փոխարժեքի շուկայում: 2014թ. դեկտեմբերի 15-16-ը ԻԻՀ մայրաքաղաք Թեհրանում տեղի ունեցավ հայ-իրանական միջկառավարական համատեղ հանձնաժողովի 12-րդ նիստը, որին մասնակցելու նպատակով Թեհրան էր մեկնել ՀՀ էներգետիկայի և բնական պաշարաների նախարար Երվանդ Զախարյանի գլխավորած պատվիրակությունը: Նիստի օրակարգում ի թիվս այլ հարցերի, ընդգրկված էին Իրան-Հայաստան երկաթգծի կառուցման, Մեղրիի ՀԷԿ-ի շինարարության մասին պայմանագրի թարմացման, Հայաստանի հանքավայրերում համատեղ հետազոտություններ իրականացնելու և շահագործելու վերաբերյալ հարցեր: Հայ-իրանական միջկառավարական համատեղ հանձնաժողովի 13-րդ նիստը տեղի կունենա ս.թ. հոկտեմբերին՝ Երևանում: Հունվարի 2-ից Հայաստանն անդամակցեց Եվրասիական տնտեսական միությանը: Օրերս Երևան կատարած այցի ընթացքում ԻԻՀ ԱԳ նախարար Մոհամմադ Ջավադ Զարիֆը պաշտոնապես հայտարարեց, որ Իրանը պատրաստ է Հայաստանի հետ խորացնել իր առևտրատնտեսական հարաբերությունները ոչ միայն երկկողմ, այլ նաև ԵՏՄ-ի ձևաչափով: Բացի այդ՝ Իրան-ԵՏՄ սերտ համագործակցություն ծավալելու պատրաստակամության մասին հայտարարեցին ՌԴ-ում և Ադրբեջանում Իրանի դեսպանները: Իրանն ու Հայաստանը մեծ ներուժ ունեն առավել զարգացնելու տնտեսական հարաբերությունները, սակայն դա լիարժեքորեն չի օգտագործվում՝ կապված երկրներից որևէ մեկում ծագած այս կամ այն ֆինանսական խնդրի հետ: Երկու երկրների ղեկավարներն էլ բազմիցս հայտարարել են, որ առևտրաշրջանառության ցուցանիշները գոհացուցիչ չեն: Տնտեսական կապերն ընդլայնելու համար անհրաժեշտ քիչ թե շատ բարենպաստ միջավայրը կարծես թե ձևավորվել է, հետևաբար 2014թ. տեղի ունեցած դրական տեղաշարժերը և փոխադարձ այցերի ընթացքում ձեռք բերված պայմանավորվածությունները հաշվի առնելով՝ կարելի է ենթադրել, որ 2015թ. երկկողմ առևտրաշրջանառության ծավալները կապահովեն գոհացուցիչ արդյունքներ: http://www.panorama.am/am/region/2015/02/04/armenia-iran/

Տես նաև[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]