Շախմատ
| Շախմատ | |
|---|---|
|
|
| Խաղացողների թիվ | 2 |
| Տեղադրման ժամանակ | Մոտ 1 րոպե |
| Պարտիայի տևողություն | Սովորական խաղերը տևում են 10-ից 60 րոպեի, մրցություններին կարող են տևել 10 րոպեից (կայծակնային շախմատի դեպքում) մինչև 6 ժամ և ավել |
| Կանոնների բարդություն | բարդ |
| Ռազմավարության մակարդակ |
բարձր |
| Պատահականությունների ազդեցություն |
Չկան |
| Անհրաժեշտ ունակություններ |
Տակտիկա և Ստրատեգիա |
Շախմատ կամ Ճատրակ, երկու խաղացողի համար նախատեսված սեղանի խաղ, որը խաղում են հաջորդաբար բաց և մուգ գույնի 64 դաշտ ունեցող (8 x 8 վանդակ), քառակուսի խաղատախտակի վրա։ Աշխարհում ամենատարածված խաղերից մեկն է․ միլիոնավոր մարդիկ շախմատ են խաղում տանը, հասարակական վայրերում, շախմատային ակումբներում, համակարգիչներով, առցանց, նամակագրությամբ և մրցություններին։
Շախմատային պարտիայի (խաղի) սկզբում խաղացողներից յուրաքանչյուրը ունենում է 16 խաղաքար՝ մեկ արքա, մեկ թագուհի, երկու նավակ, երկու ձի, երկու փիղ, և ութ զինվոր։ Ընդամենը վեց տեսակ խաղաքարերից յուրաքանչյուրը քայլում է յուրովի։ Խաղաքարերը օգտագործվում են հակառակորդի խաղաքարերը հարվածելու և վերցնելու համար, խաղի նպատակն է «մատ անել» հակառակորդի արքային,[1] այն է, «հարվածի տակ վերցնել» հակառակորդի արքային, այնպես, որ հարվածից հնարավոր չլինի խուսափել։ Բացի մատից, խաղը հնարավոր է հաղթել, հակառակորդի ինքնակամ հանձնումով, ինչը սովորաբար պատահում է, երբ շատ խաղաքար է կորցվել կամ եթե մատը անխուսափելի է թվում։ Մի շարք իրավիճակներում խաղը կարող է ավարտվել նաև «ոչ-ոքի», երբ խաղացողներից ոչ մեկ չի հաղթում։ Տարբերում են խաղի 3 փուլ՝ սկզբնախաղ (երբեմն բացում), միջնախաղ և վերջնախաղ (երբեմն էնդշփիլ, գերմ.՝ Endspiel , թարգմանաբար՝ խաղի ավարտ)։
Առաջին անգամ, Շախմատի աշխարհի չեմպիոնի տիտղոսին արժանացել էր Վիլհելմ Ստեյնիցը, 1886 թվականին։ Ներկայիս Աշխարհի չեմպիոնն է Վիշվանաթան Անանդը։
Շախմատի աշխարհի առաջնությունից բացի անց են կացվում նաև Կանանց շախմատի աշխարհի առաջնություն, Պատանիների շախմատի աշխարհ առաջնություն, Մեծահասակների շախմատի աշխարհի առաջնություն, Նամակագրությամբ շախմատի աշխարհի առաջնություն, Շախմատի կայծակնային խաղի առաջնություն և Համակարգչային շախմատի աշխարհի առաջնություն։ Շախմատային օլիմպիադան տարբեր երկրներից թիմերի միջև ժողովրդականություն վայելող մրցություն է, մեկ այլ թիմային մրցություն է Շախմատի աշխարհի թիմային առաջնությունը։ Առցանց շախմատը սիրողական և պրոֆեսիոնալ մրցությունները հասանելի դարձրեց խաղացողների լայն շերտերին։ Շախմատը Միջազգային Օլիմպիական Կոմիտեի կողմից, պաշտոնապես ճանաչված մարզատեսակ է,[2] միջազգային շախմատային մրցությունները, անցկացվում են Շախմատի միջազգային ֆեդերացիայի կողմից։ Բացի դասական շախմատից, գոյություն ունեն շախմատի բազմաթիվ տարբերակներ, որոնք ունեն այլ կանոններ, խաղաքարեր և խաղատախտակներ։
20-րդ դարի երկրորդ կեսից, համակարգիչները ծրագրավորվում էին շախմատ խաղալու համար։ Գործընթացի շարունակական հաջողության շնորհիվ այժմ անգամ անձնական համակարգիչները և սմարթֆոնները կարող են խաղալ շախմատ շատ բարձր մակարդակի վրա։ Վերջին երկու տասնամյակում համակարգչային վերլուծությունը զգալի ավանդ է ունեցել շախմատային տեսության զարգացման գործում, հատկապես վերջնախաղի տեսության ոլորտում։ ԱյԲիԷմ ընկերության Դիփ Բլու գերհամակարգիչը առաջին մեքենան էր, որը հաղթեց գործող Շախմատի աշխարհի չեմպիոն Գարրի Կասպարովին 1997 թվականին։
Բովանդակություն |
Պատմական ակնարկ[խմբագրել]
Ճատրակը ծագել է Հնդկաստանում երկու հազար տարուց ավելի առաջ։ Այն ժամանակ խաղը կոչվում էր չատուրանգա։ Իր խաղաքարերի զանազանությամբ և դասավորությամբ նա ձգտում էր պատկերել այն ժամանակվա հնդկական զորքի կազմն ու շարքը։
Ճատրակը, որ պարունակում էր շատ տեսակներ, Հնդկաստանից տարածվեց ամբողջ արևելյան և կենտրոնական Ասիայով, իսկ 5-րդ դարի վերջում կամ 6-րդ դարի սկզբում մուտք գործեց Պարսկաստան։ Այնտեղ մեծ ժողովրդականություն էր վայելում այդ խաղը, որտեղ «բանականությունը հաղթանակ է տանում», ինչպես ասվում էր հնագույն ձեռագրերից մեկում։ 7-րդ դարում Իրանական միապետության նվաճողներ արաբները ծանոթացան ճատրակին։ Արաբները զարգացրին և փոքր ինչ կատարելագործեցին խաղը։ Շախմատը իր առավելագույն զարգացմանը արաբների մոտ հասավ 9-10-րդ դարերում։ Ձեռագրերը վկայում են, որ արաբները հետաքրքրվում էին ոչ միայն գործնական խաղով, այլև շախմատային կոմպոզիցիայով և վերլուծությամբ։ [3] Խաղի հիմնական կանոնները ստեղծվել են Վերածննդի դարաշրջանում, թեպետև նրանց լիակատար միատեսակությունը սահմանվել է միայն 19-րդ դարում։
Անվանում[խմբագրել]
Հայերենում պարսկերենից փոխառյալ կոչվել և պահպանվել է ճատրակ ձևը, որը այժմ օգտագործվում է արևմտահայերենում[3] և պարսկահայերի կողմից։ Շախմատ անունն առաջացել է պարսկերեն շահ - արքա, թագավոր և մատ - մահացավ բառերից։ Սկզբնապես Հնդկաստանում խաղը կոչվում էր չատուրանգա (չատուր - չորս և անգա - մաս կամ անդամ բառերից) և նշանակում՝ քառանդամ, չորքմասնյա, Պարսկաստանում այն վերանվանվեց շատրանգ, արաբները անվանեցին շատրանջ։
Կանոններ[խմբագրել]
Շախմատի միջազգային ֆեդերացիան պահպանում է շախմատի պաշտոնական կանոնները։ Բոլոր պաշտոնական շախմատային մրցաշարերի տեղեկությունների հետ մեկտեղ, կանոնները նկարագրված են ՖԻԴԵ-ի ձեռնարկում՝ Շախմատի օրենքների բաժնում։[4]
Կարգավիճակ[խմբագրել]
Շախմատը Միջազգային օլիմպիական կոմիտեյի (ՄՕԿ) կողմից պաշտոնապես ճանաչված է որպես մարզաձև,[2] իսկ 1999 թ.–ի հունիսին Շախմատի միջազգային ֆեդերացիա (ՖԻԴԵ) ճանաչվել է որպես Միջազգային մարզական ֆեդերացիա։[2][5][6][7]
Աղբյուրներ[խմբագրել]
- ↑ Մ. Ս. Իսպիրյան (1984)։ Մարզանունների բացատրական բառարան։ Երևան: «Հայաստան», էջ 108։
- ↑ 2,0 2,1 2,2 Recognized Sports of the International Olympic Committee Միջազգային օլիմպիական կոմիտե պաշտոնական կայք։ Վերցված է 2008-ի մայիսի 2։ (անգլերեն)
- ↑ 3,0 3,1 Շախմատային խաղի դասագիրք, Հայպետհրատ, Երևան, 1950
- ↑ «Laws of Chess (Շախմատի օրենքներ)» (անգլերեն)։ FIDE։ http://www.fide.com/component/handbook/?id=124&view=article։ Վերցված է փետրվարի 20 2011 թ։
- ↑ International Federation (IF) for chess. Միջազգային օլիմպիական կոմիտե պաշտոնական կայք։ Վերցված է 2008-ի մայիսի 2։ (անգլերեն)
- ↑ FIDE - Uniting the Chess World ՖԻԴԵի պաշտոնական կայք։ Վերցված է 2008-ի մայիսի։ (անգլերեն)
- ↑ ARISF Members ՄՕԿ ճանաչված Միջազգայաին մարզագական Ֆեդերացիաների միություն (Association of Recognized IOC International Sports Federation)։ Վերցված է 2008-ի մայիսի 2։ (անգլերեն)
Արտաքին հղումներ[խմբագրել]
- Շախմատի միջազգային ֆեդերացիայի (FIDE) պաշտոնական կայք
- Հայաստանի Շախմատի Ֆեդերացիա
- Հայաստանի շախմատի ակադեմիա
- Հայաստանի շախմատի դպրոց
- Շախմատային հայաստան
