Շախմատ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Շախմատ
Շախմատային խաղաքարեր։ Ձախից դեպի աջ՝ սպիտակ արքա, սև նավակ, սև թագուհի, սպիտակ զինվոր, սև ձի և սպիտակ փիղ։
Խաղացողների թիվ 2
Տեղադրման ժամանակ Մոտ 1 րոպե
Պարտիայի տևողություն Սովորական խաղերը տևում են 10-ից 60 րոպեի, մրցություններին կարող են տևել 10 րոպեից (կայծակնային շախմատի դեպքում) մինչև 6 ժամ և ավել
Կանոնների բարդություն բարդ
Ռազմավարության
մակարդակ
բարձր
Պատահականությունների
ազդեցություն
Չկան
Անհրաժեշտ
ունակություններ
Տակտիկա և Ստրատեգիա

Շախմատ կամ Ճատրակ, երկու խաղացողի համար նախատեսված սեղանի խաղ, որը խաղում են հաջորդաբար բաց և մուգ գույնի 64 դաշտ ունեցող (8 x 8 վանդակ), քառակուսի խաղատախտակի վրա։ Աշխարհում ամենատարածված խաղերից մեկն է․ միլիոնավոր մարդիկ շախմատ են խաղում տանը, հասարակական վայրերում, շախմատային ակումբներում, համակարգիչներով, առցանց, նամակագրությամբ և մրցություններին։

Շախմատային պարտիայի (խաղի) սկզբում խաղացողներից յուրաքանչյուրը ունենում է 16 խաղաքար՝ մեկ արքա, մեկ թագուհի, երկու նավակ, երկու ձի, երկու փիղ, և ութ զինվոր։ Ընդամենը վեց տեսակ խաղաքարերից յուրաքանչյուրը քայլում է յուրովի։ Խաղաքարերը օգտագործվում են հակառակորդի խաղաքարերը հարվածելու և վերցնելու համար, խաղի նպատակն է «մատ անել» հակառակորդի արքային,[1] այն է, «հարվածի տակ վերցնել» հակառակորդի արքային, այնպես, որ հարվածից հնարավոր չլինի խուսափել։ Բացի մատից, խաղը հնարավոր է հաղթել, հակառակորդի ինքնակամ հանձնումով, ինչը սովորաբար պատահում է, երբ շատ խաղաքար է կորցվել կամ եթե մատը անխուսափելի է թվում։ Մի շարք իրավիճակներում խաղը կարող է ավարտվել նաև «ոչ-ոքի», երբ խաղացողներից ոչ մեկ չի հաղթում։ Տարբերում են խաղի 3 փուլ՝ սկզբնախաղ (երբեմն բացում), միջնախաղ և վերջնախաղ (երբեմն էնդշփիլ, գերմ.՝  Endspiel , թարգմանաբար՝ խաղի ավարտ)։

Առաջին անգամ, Շախմատի աշխարհի չեմպիոնի տիտղոսին արժանացել էր Վիլհելմ Ստեյնիցը, 1886 թվականին։ Ներկայիս Աշխարհի չեմպիոնն է Վիշվանաթան Անանդը։

Շախմատի աշխարհի առաջնությունից բացի անց են կացվում նաև Կանանց շախմատի աշխարհի առաջնություն, Պատանիների շախմատի աշխարհ առաջնություն, Մեծահասակների շախմատի աշխարհի առաջնություն, Նամակագրությամբ շախմատի աշխարհի առաջնություն, Շախմատի կայծակնային խաղի առաջնություն և Համակարգչային շախմատի աշխարհի առաջնություն։ Շախմատային օլիմպիադան տարբեր երկրներից թիմերի միջև ժողովրդականություն վայելող մրցություն է, մեկ այլ թիմային մրցություն է Շախմատի աշխարհի թիմային առաջնությունը։ Առցանց շախմատը սիրողական և պրոֆեսիոնալ մրցությունները հասանելի դարձրեց խաղացողների լայն շերտերին։ Շախմատը Միջազգային Օլիմպիական Կոմիտեի կողմից, պաշտոնապես ճանաչված մարզատեսակ է,[2] միջազգային շախմատային մրցությունները, անցկացվում են Շախմատի միջազգային ֆեդերացիայի կողմից։ Բացի դասական շախմատից, գոյություն ունեն շախմատի բազմաթիվ տարբերակներ, որոնք ունեն այլ կանոններ, խաղաքարեր և խաղատախտակներ։

20-րդ դարի երկրորդ կեսից, համակարգիչները ծրագրավորվում էին շախմատ խաղալու համար։ Գործընթացի շարունակական հաջողության շնորհիվ այժմ անգամ անձնական համակարգիչները և սմարթֆոնները կարող են խաղալ շախմատ շատ բարձր մակարդակի վրա։ Վերջին երկու տասնամյակում համակարգչային վերլուծությունը զգալի ավանդ է ունեցել շախմատային տեսության զարգացման գործում, հատկապես վերջնախաղի տեսության ոլորտում։ ԱյԲիԷմ ընկերության Դիփ Բլու գերհամակարգիչը առաջին մեքենան էր, որը հաղթեց գործող Շախմատի աշխարհի չեմպիոն Գարրի Կասպարովին 1997 թվականին։

Բովանդակություն

Պատմական ակնարկ[խմբագրել]

Ճատրակը ծագել է Հնդկաստանում երկու հազար տարուց ավելի առաջ։ Այն ժամանակ խաղը կոչվում էր չատուրանգա։ Իր խաղաքարերի զանազանությամբ և դասավորությամբ նա ձգտում էր պատկերել այն ժամանակվա հնդկական զորքի կազմն ու շարքը։

Ճատրակը, որ պարունակում էր շատ տեսակներ, Հնդկաստանից տարածվեց ամբողջ արևելյան և կենտրոնական Ասիայով, իսկ 5-րդ դարի վերջում կամ 6-րդ դարի սկզբում մուտք գործեց Պարսկաստան։ Այնտեղ մեծ ժողովրդականություն էր վայելում այդ խաղը, որտեղ «բանականությունը հաղթանակ է տանում», ինչպես ասվում էր հնագույն ձեռագրերից մեկում։ 7-րդ դարում Իրանական միապետության նվաճողներ արաբները ծանոթացան ճատրակին։ Արաբները զարգացրին և փոքր ինչ կատարելագործեցին խաղը։ Շախմատը իր առավելագույն զարգացմանը արաբների մոտ հասավ 9-10-րդ դարերում։ Ձեռագրերը վկայում են, որ արաբները հետաքրքրվում էին ոչ միայն գործնական խաղով, այլև շախմատային կոմպոզիցիայով և վերլուծությամբ։ [3] Խաղի հիմնական կանոնները ստեղծվել են Վերածննդի դարաշրջանում, թեպետև նրանց լիակատար միատեսակությունը սահմանվել է միայն 19-րդ դարում։

Անվանում[խմբագրել]

Հայերենում պարսկերենից փոխառյալ կոչվել և պահպանվել է ճատրակ ձևը, որը այժմ օգտագործվում է արևմտահայերենում[3] և պարսկահայերի կողմից։ Շախմատ անունն առաջացել է պարսկերեն շահ - արքա, թագավոր և մատ - մահացավ բառերից։ Սկզբնապես Հնդկաստանում խաղը կոչվում էր չատուրանգա (չատուր - չորս և անգա - մաս կամ անդամ բառերից) և նշանակում՝ քառանդամ, չորքմասնյա, Պարսկաստանում այն վերանվանվեց շատրանգ, արաբները անվանեցին շատրանջ։

Արքա, թագուհի, փիղ, նավակ, ձի և զինվոր։

Կանոններ[խմբագրել]

Շախմատի միջազգային ֆեդերացիան պահպանում է շախմատի պաշտոնական կանոնները։ Բոլոր պաշտոնական շախմատային մրցաշարերի տեղեկությունների հետ մեկտեղ, կանոնները նկարագրված են ՖԻԴԵ-ի ձեռնարկում՝ Շախմատի օրենքների բաժնում։[4]

Կարգավիճակ[խմբագրել]

Շախմատը Միջազգային օլիմպիական կոմիտեյի (ՄՕԿ) կողմից պաշտոնապես ճանաչված է որպես մարզաձև,[2] իսկ 1999 թ.–ի հունիսին Շախմատի միջազգային ֆեդերացիա (ՖԻԴԵ) ճանաչվել է որպես Միջազգային մարզական ֆեդերացիա։[2][5][6][7]

Աղբյուրներ[խմբագրել]

  1. Մ. Ս. Իսպիրյան (1984)։ Մարզանունների բացատրական բառարան։ Երևան: «Հայաստան», էջ 108։ 
  2. 2,0 2,1 2,2 Recognized Sports of the International Olympic Committee Միջազգային օլիմպիական կոմիտե պաշտոնական կայք։ Վերցված է 2008-ի մայիսի 2։ (անգլերեն)
  3. 3,0 3,1 Շախմատային խաղի դասագիրք, Հայպետհրատ, Երևան, 1950
  4. «Laws of Chess (Շախմատի օրենքներ)» (անգլերեն)։ FIDE։ http://www.fide.com/component/handbook/?id=124&view=article։ Վերցված է փետրվարի 20 2011 թ։ 
  5. International Federation (IF) for chess. Միջազգային օլիմպիական կոմիտե պաշտոնական կայք։ Վերցված է 2008-ի մայիսի 2։ (անգլերեն)
  6. FIDE - Uniting the Chess World ՖԻԴԵի պաշտոնական կայք։ Վերցված է 2008-ի մայիսի։ (անգլերեն)
  7. ARISF Members ՄՕԿ ճանաչված Միջազգայաին մարզագական Ֆեդերացիաների միություն (Association of Recognized IOC International Sports Federation)։ Վերցված է 2008-ի մայիսի 2։ (անգլերեն)

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Wikiquote-logo-hy.svg
Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են՝