Գերմաներեն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Infoboxforlang.png
Գերմաներեն
Deutsch, deutsche Sprache
Vereinfachte Ausgangsschrift.png
Գերմանական այբուբեն
Երկրներ
Պաշտոնական կարգավիճակ

Կազմակերպություններ

Լեզվակիրների ընդհանուր թիվը 98 մլն (որպես մայրենի լեզու)[2]
16[3]-20 մլն (որպես 2-րդ լեզու)[2]
Ռեյտինգ 10[4]
Դասակարգում
Կատեգորիա
Եվրասիայի լեզուներ

Հնդեվրոպական լեզվաընտանիք

Գերմանական ճյուղ
Արևմտագերմանական խումբ
Գրերի համակարգ Լատինական այբուբեն (Գերմանական այբուբեն)
Լեզվի կոդեր
ԳՕՍՏ 7.75–97 нем 481
ISO 639-1 de
ISO 639-2 ger (B); deu (T)
ISO/DIS 639-3 deu

     Մուգ նարնջագույն՝ մայրենի լեզու:      Բաց նարնջագույն՝ կարևոր լեզու է, «ազգային լեզու» և / կամ մշակութային լեզու:      Նարնջագույն քառակուսի՝ գերմաներեն խոսող փոքրամասնությունները:

Քարտեզ
գերմաներեն լեզվի քարտեզ:
գերմաներեն լեզվի քարտեզ:
Գերմաներեն լեզվի իմացությունը Եվրոպայում:Այն ունի մոտ 100 միլիոն խոսացողներ:
Գերմաներեն լեզվի իմացությունը Եվրոպայում:
Այն ունի մոտ 100 միլիոն խոսացողներ:

Գերմաներենը (Deutsch - /ˈdɔʏtʃ/, դոյչ) պատկանում է հնդեվրոպական լեզուների գերմանական ճյուղի արևմտագերմանական խմբին։ Դրանով խոսում են գերմանալեզու տարածքներում՝ Գերմանիայում, Ավստրիայում, Շվեյցարիայում, Լիխթեյնշթայնում, Լյուքսեմբուրգում, Արևելյան Բելգիայում, Հարավային Թիրոլում, Էլզասում և Լոթրինգենում, ինչպես նաև Կենտրոնական Եվրոպայի փոքրամասնությունների մոտ և Եվրոպայից դուրս գտնվող մի շարք երկրներում։ Գերմաներենը ազգային լեզու է համարվում աֆրիկյան Նամիբիա պետությունում։ Նրա լեզվաբանական տարբերակներին են պատկանում մի կողմից՝ ստանդարտ գերմաներենը՝ որպես գրական լեզու, ինչը զարգացել է բարձր գերմաներենի բարբառների հիմքի վրա և նաև՝ որպես բարձր գերմաներեն, ստանդարտ գերմաներեն, գրավոր գերմաներեն կամ գերմանական գրականության լեզու է բնութագրվում, մյուս կողմից՝ գերմանական խոսվածքների բազմազանությունը, որը բարձր գերմանական և ստորին գերմանական խոսվածքների է բաժանվում։ Գերմաներենը կարևոր տարածաշրջանային լեզու է և ամենաշատ գործածվող մայրենի լեզուն է Եվրոպական Միությունում և պատկանում է աշխարհի տասը կարևորագույն լեզուների շարքին։[5]

Սահմանում[խմբագրել]

Գերմաներեն տերմինի տակ այսօր հասկանում ենք միջին գերմաներենի բարբառների և բարձր գերմաներենի բարբառների հիմքի վրա զարգացած ստանդարտ գերմաներենը, ինչպես նաև մայրցամաքային արևմտագերմանական բարբառները, այս է պատճառը, որ գերմաներենին են պատկանում նաև պատմական հին բարձր գերմաներենը և միջին բարձր գերմաներենը, ինչպես նաև ավելի նոր առօրյա-խոսակցական և խառնալեզու տարբերակները։

«Գերմաներեն» տերմինը[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ գերմաներեն (ծագումնաբանություն)

«Գերմաներեն» բառը կազմավորվել է հին գերմանական thioda բառից („Volk“, ածական thiodisk, „diutschiu“)։ Այն նշանակում է մոտավորապես՝ «ժողովրդին պատկանող» և վերածվել է Միջին Եվրոպայի գերմանական ցեղերի անվանման։ Այն տարածքը, որտեղ մի միասնական բարբառային համակարգ կազմող այդ լեզվական տարբերակները որպես „deutsch“ էին բնութագրվում, խոսվում էին, հետագայում հոգնակի թվով որպես „diutschiu lant“ և 15-րդ դարից՝ Գերմանիա էր անվանվում։ Այսօր դրա փոխարեն գործածվում է գերմանալեզու տարածաշրջան անվանումը։

Գերմաներն բառի լատինական theodisce տարբերակին առաջին անգամ հանդիպում ենք պապական նվիրակ Գրեգոր ֆոն Օսթիալի 786թվականի եկեղեցական ժողովի զեկույցի մեջ։ Երկու ժողովների մասին այդ զեկույցը, որոնք կայացել էին Անգլիայում, գրվել է ինչպես լատիներենով, այնպես էլ ժողովրդի լեզվով։ Ամեն դեպքում մինչ օրս էլ պարզաբանված չէ՝ արդյո՞ք դրանով հենց Գերմանիայի (գերմանալեզու տարածաշրջանի) ժողովրդական լեզուն էր նշվում։ Համեմատաբար պարզ է դառնում կապը «գերմանացիների երկիր» տերմինի հետ միայն երկու տարի անց։

Լատինական „theodiscus“ տերմինի («ժողովրդին պատկանող») հիմքում ընկած է արևմտաֆրանկական „theudisk“ բառը, սակայն այն համեմատվում է նաև գոթերեն „thiuda“, հին բարձր գերմաներեն „diot“ («ժողովուրդ»), իսլանդերեն „þjóð“ («ժողովուրդ») բառերի հետ։

Հին բարձր գերմաներեն ձևը՝ „diutisc“ սկսեց աստիճանաբար գործածվել միջին լատիներենի „theodiscus“ տերմինի փոխարեն։ Միայն 1090թ. (Զիգբուրգ վանքի Աննոյի երգի մեջ) է „diutisc“ տերմինն օգտագործվում ժողովրդախոսակցական լեզվում։

„Diutschin sprechin, Diutschin liute in Diutischemi lande.“
(«Գերմաներեն խոսել, գերմանական երկրում գերմանացիներ:»)

Հին բարձր գերմաներենը իրենց որպես գերմանացի բնութագրող ցեղերից մեզ հասած լեզվի ամենահին գրավոր աղբյուրն է։ Այն միասնական չէր, այլ բաղկացած էր մի շարք բարբառներից։ Միայն 12-րդ դարի կեսերին է մերձհռենոսյան տարածքում զարգանում միջին բարձր գերմանական գեղարվեստական գրականության լեզուն, որը մեզ հանդիպում է դասական քաղաքային ասպետական գրականության մեջ։ Պատմական աղբյուրներում 8-րդ դարի ավարտին գերմաներենի համար ավելի հաճախ գործածվում էր ‚lingua theodisca‘ տերմինը։

«Lingua theodisca»-ն գերմաներեն լեզուն էր, որն արտահայտում էր բնակչության միասնականությունը. Կարլ Մեծը այդ լեզուն հռչակեց պետական լեզու։ Ամենամեծ բարիքը, որ Կարլ Մեծը գործեց գերմաներենի համար, «գերմաներեն» անվանման գործածումից զատ դրանով դրամահատման թույլատրությունն էր։ Կարլին անհրաժեշտ էր իր կայսրությունում գործածվող գերմանական լեզուների մի միասնական անվանում, ինչպիսին գոյություն ուներ ռոմանական լեզուների դեպքում՝ lingua Romana (rustica)։

Այբուբենը և գիրը[խմբագրել]

Գերմանական այբուբենի հիմքում ընկած է լատինական այբուբենը։ Կազմված է 26 տառ-նշաններից, որոնցից 6-ը ձայնավոր, 20-ը՝ բաղաձայն։

А а
/ա/
B b
/բե/
C c
/ցե/
D d
/դե/
E e
/է/
F f
/էֆ/
G g
/գե/
H h
/հե/
I i
/ի/
J j
/յոտ/
K k
/կա/
L l
/էլ/
M m
/ემ/
N n
/էն/
O o
/օ/
P p
/պե/
Q q
/քու/
R r
/էռ/
S s
/էս/
T t
/տե/
U u
/ու/
V v
/ֆաու/
W w
/վե/
X x
/իքս/
Y y
/օփսիլոն/
Z z
/ցետ/

Պատմությունը[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Գերմաներենի պատմություն

Բարձր գերմաներենի պատմությունը հաճախ բաժանվում է լեզվական չորս շրջափուլերի.

Գերմաներենը՝ որպես մայրենի լեզու[խմբագրել]

1990-ական թթ. սկզբից գերմաներենը որպես մայրենի լեզու գործածող մարդկանց քանակը աճում է[6] ։ Ազգագրությունը մայրենի լեզվով խոսողների համար նշում է ավելի քան 90 միլիոն թիվը։ Այլ տվյալները նույնպես վկայում են 90 միլիոնի մասին, նույնիսկ՝ մինչև 105[7]։ Ընդհանուր առմամբ նշվող 97 միլիոնի դեպքում էլ հիմքում ընկած է ներգաղթի փաստը դեպի Գերմանիա, Ավստրիա, Շվեյցարիա, ովքեր գերմաներենը որպես երկրորդ լեզու են գործածում և որոնց լեզվական իրադրության մասին պաշտոնական տվյալները բացակայում են։ Եվրոպական Միության մասին զեկույցում վերջինիս նախկին սահմանների պարագայում (25 անդամ երկրները դեռևս առանց Ռումինիայի, Բուլղարիայի և Խորվաթիայի) 2005թ. երկու հարցման արդյունքում ներկայացվում է, որ գերմաներենը որպես մայրենի լեզու գործածում է ԵՄ տարածքի բնակչության 18 %-ը։

Գերմաներենը համաշխարհային կազմակերպություններում[խմբագրել]

Եվրոպական Միություն[խմբագրել]

Գերմաներենը ԵՄ-ի 24 լեզուներից մեկն է[8] և անգլերենի ու ֆրանսերենի հետ մեկտեղ՝ նաև ԵՄ աշխատանքային լեզու . Գերմաներենը ԵՄ-ում որպես մայրենի լեզու գործածվող ամենատարածված լեզուն է։ Ամեն դեպքում՝ Եվրոպական Հանձնաժողովի աշխատակիցների միայն 20 տոկոսն է տիրապետում գերմաներենի գիտելիքների։[9]

Միացյալ ազգերի կազմակերպություն[խմբագրել]

ՄԱԿ-ում գերմաներենը աշխատանքային լեզու չէ։ Այլ ոչ աշխատանքային լեզուներից գերմաներենը տարբերվում է նրանով, որ սկսած 1975 թ. ՄԱԿ-ի գերմանական թարգմանությունների ծառայությունը կարևոր փաստաթղթերի համար գերմանական տարբերակներ է ստեղծում։

Համաշխարհային կազմակերպություններ[խմբագրել]

Բացի ԵՄ-ից՝ միջացգային կազմակերպություններին, որոնք գերմաներենը իրենց պաշտոնական լեզու են դրարձրել, պատկանում են նաև՝

Լեզվի կառուցվածքը[խմբագրել]

Արտասանություն[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Գերմաներենի արտասանությունը


Այբուբենը[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Գերմաներենի այբուբենը


Ուղղագրությունը[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Գերմաներենի ուղղագրությունը


Քերականությունը[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Գերմաներենի քերականությունը
1rightarrow.png  Տե՛ս նաև քերականական տերմինները գերմաներենում 

Բառապաշարը[խմբագրել]

Ժառանգած, փոխառյալ և օտար բառեր[խմբագրել]

Ժառանգած բառերը այն բառույթներն են, որոնք հնագույն գերմանական բառապաշարի մի մասն են կազմել և որոնցից զարգացել է ժամանակակից գերմաներենը։ Այս բառերի մի մեծ մասն էլ հին գերմաներենը ժառանգել էր հնդեվրոպական լեզուներից։ Հին ժառանգած բառերի թվին են պատկանում՝ «zwei (երկու), Zaun(ցանկապատ), hundert (հարյուր), Liebe (սեր), Zahn (ատամ), Vieh(խոշոր եղջերավոր անասուն)»։ Փոխառյալ և օտար բառերը չեն պատկանում հին գերմանական բառապաշարին այլ ներթափանցել են գերմաներեն այլ լեզուներից։ Այս բառերի մեծամասնությունը սերում է այլ հնդեվրոպական լեզուներից։ Ի հակադրություն փոխառյալ բառերի՝ պետք է նշել օտարաբանությունները, որոնք օտար են արտասանությամբ կամ գրելաձևով։ Որպես փոխառության օրինակներ լատիներենից ծառայում են՝ «Fenster, Wein, Straße, Ziegel», իսկ Pfaffe, Kirche, Graf, Meter und Thron հին հունական ծագում ունեն։ Գերմաներենը որոշ բառեր փոխառել է եբրայերենից, օրինակ՝ dufte ( טוֹב) oder Pleite ( פלטה)։

Հին հունական ծագման օտարաբանություններ են՝ «Biologie, Theologie, Mathematik, Apotheke, Arktis, Historie, Chronometer, Demokratie» և «Arithmetik»։ Իտալական ծագման օտարաբանություններ են «Bank, Bilanz» և «Melone», ֆրանսերենից՝ «Garderobe, Toilette» և «Pissoir»։

Գերմաներենում բոլոր փոխառություններն այսպես թե այնպես հնդեվրոպական ծագում ունեն։ Այսպես, օրինակ «Bruch» և «Fraktur» բառերը ծագում են նույն հնդեվրոպական բառից։ Այն դեպքում, որբ «Bruch-ը գերմանական ժառանգած բառ է, իսկ «Fraktur» (կամ «Fraktion», «Fragment»)՝ լատինական։ Նույնն է բացատրությունը նաև «Joch» և հնդկերեն օտարաբանություն «Yoga» բառերի դեպքում։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. «Административно-процессуальный закон Германии: § 23 Amtssprache»։ http://bundesrecht.juris.de/vwvfg/__23.html։ Վերցված է 2014-05-08։ 
  2. 2,0 2,1 С учётом швейцарского диалекта — 97 млн. См.: Ethnologue (2009), SIL International; Lewis, M. Paul (ed.), 2009. Ethnologue: Languages of the World, Sixteenth edition. Dallas, Tex.: SIL International(անգլերեն)
  3. «Deutsch als Fremdsprache weltweit: Datenerhebung 2005»։ http://www.goethe.de/uun/pub/de18483.htm։ Վերցված է 2014-05-08։ 
  4. George Weber.։ «The World's 10 most influential Languages»։ http://www.andaman.org/BOOK/reprints/weber/rep-weber.htm։ Վերցված է 2014-05-08։ 
  5. George Weber: Top Languages: The World’s 10 Most Influential Languages. In: Language Today (Vol. 2, Dec 1997)
  6. Jacques Leclerc: Quebec 2001
  7. http://sprachkreis-deutsch.ch/2012/05/14/die-meistgesprochenen-sprachen-der-welt/
  8. Amtssprachen in der EU
  9. Ulrich Ammon: Europa spricht kein Deutsch. In: Die Welt, 25. Februar 2010

Գրականություն[խմբագրել]

Բառարաններ[խմբագրել]

Գերմաներենի բառապաշարի վերաբերյալ (հին, փոխառյալ և օտար բառեր) գրքեր[խմբագրել]

  • Harald Wiese։ Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt. 2. Auflage. Logos Verlag, Berlin 2010, ISBN 978-3-8325-1601-7.

Լեզվի պատկանելիության վերաբերյալ.

  • Johannes Bechert /Wolfgang Wildgen։ Einführung in die Sprachkontaktforschung. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1991.
  • Csaba Földes։ Kontaktdeutsch. Zur Theorie eines Varietätentyps unter transkulturellen Bedingungen von Mehrsprachigkeit. Gunter Narr, Tübingen 2005.
  • Claudia Maria Riehl։ Sprachkontaktforschung. Narr, Tübingen 2004

Պատմության վերաբերյալ.

  • Wolfgang Krischke։ Was heißt hier Deutsch? – Kleine Geschichte der deutschen Sprache. C. H. Beck, München 2009, ISBN 978-3-406-59243-0. Allgemeinverständliche Darstellung.

Հղումներ[խմբագրել]

Commons-logo.svg
Wikiquote-logo-hy.svg
Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են

Կաղապար:Wikiversity Կաղապար:Wikinews

Վիքիդարանի պատկերանիշը
Անգլերեն Վիքիդարանում կան նյութեր այս թեմայով՝
Գերմաներեն
Commons-logo.svg

Տես նաև[խմբագրել]