Գերմաներեն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Infoboxforlang.png
Գերմաներեն
Deutsch, deutsche Sprache
Vereinfachte Ausgangsschrift.png
Գերմանական այբուբեն
Երկրներ
Պաշտոնական կարգավիճակ

Կազմակերպություններ

Լեզվակիրների ընդհանուր թիվը 98 մլն (որպես մայրենի լեզու)[2]
16[3]-20 մլն (որպես 2-րդ լեզու)[2]
Ռեյտինգ 10[4]
Դասակարգում
Կատեգորիա
Եվրասիայի լեզուներ

Հնդեվրոպական լեզվաընտանիք

Գերմանական ճյուղ
Արևմտագերմանական խումբ
Գրերի համակարգ Լատինական այբուբեն (Գերմանական այբուբեն)
Լեզվի կոդեր
ԳՕՍՏ 7.75–97 нем 481
ISO 639-1 de
ISO 639-2 ger (B); deu (T)
ISO/DIS 639-3 deu

     Մուգ նարնջագույն՝ մայրենի լեզու:      Բաց նարնջագույն՝ կարևոր լեզու է, «ազգային լեզու» և / կամ մշակութային լեզու:      Նարնջագույն քառակուսի՝ գերմաներեն խոսող փոքրամասնությունները:

Քարտեզ
գերմաներեն լեզվի քարտեզ:
գերմաներեն լեզվի քարտեզ:
Գերմաներեն լեզվի իմացությունը Եվրոպայում:Այն ունի մոտ 100 միլիոն խոսացողներ:
Գերմաներեն լեզվի իմացությունը Եվրոպայում:
Այն ունի մոտ 100 միլիոն խոսացողներ:

Գերմաներենը (Deutsch - /ˈdɔʏtʃ/, դոյչ) պատկանում է հնդեվրոպական լեզուների գերմանական ճյուղի արևմտագերմանական խմբին: Դրանով խոսում են գերմանալեզու տարածքներում՝ Գերմանիայում, Ավստրիայում, Շվեյցարիայում, Լիխթեյնշթայնում, Լյուքսեմբուրգում, Արևելյան Բելգիայում, Հարավային Թիրոլում, Էլզասում և Լոթրինգենում, ինչպես նաև Կենտրոնական Եվրոպայի փոքրամասնությունների մոտ և Եվրոպայից դուրս գտնվող մի շարք երկրներում: Գերմաներենը ազգային լեզու է համարվում աֆրիկյան Նամիբիա պետությունում: Նրա լեզվաբանական տարբերակներին են պատկանում մի կողմից՝ ստանդարտ գերմաներենը՝ որպես գրական լեզու, ինչը զարգացել է բարձր գերմաներենի բարբառների հիմքի վրա և նաև՝ որպես բարձր գերմաներեն, ստանդարտ գերմաներեն, գրավոր գերմաներեն կամ գերմանական գրականության լեզու է բնութագրվում, մյուս կողմից՝ գերմանական խոսվածքների բազմազանությունը, որը բարձր գերմանական և ստորին գերմանական խոսվածքների է բաժանվում: Գերմաներենը կարևոր տարածաշրջանային լեզու է և ամենաշատ գործածվող մայրենի լեզուն է Եվրոպական Միությունում և պատկանում է աշխարհի տասը կարևորագույն լեզուների շարքին: [5]

Սահմանում[խմբագրել]

Գերմաներեն տերմինի տակ այսօր հասկանում ենք միջին գերմաներենի բարբառների և բարձր գերմաներենի բարբառների հիմքի վրա զարգացած ստանդարտ գերմաներենը, ինչպես նաև մայրցամաքային արևմտագերմանական բարբառները, այս է պատճառը, որ գերմաներենին են պատկանում նաև պատմական հին բարձր գերմաներենը և միջին բարձր գերմաներենը, ինչպես նաև ավելի նոր առօրյա-խոսակցական և խառնալեզու տարբերակները:

«Գերմաներեն» տերմինը[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ գերմաներեն (ծագումնաբանություն)

«Գերմաներեն» բառը կազմավորվել է հին գերմանական thioda բառից („Volk“, ածական thiodisk, „diutschiu“): Այն նշանակում է մոտավորապես՝ «ժողովրդին պատկանող» և վերածվել է Միջին Եվրոպայի գերմանական ցեղերի անվանման: Այն տարածքը, որտեղ մի միասնական բարբառային համակարգ կազմող այդ լեզվական տարբերակները որպես „deutsch“ էին բնութագրվում, խոսվում էին, հետագայում հոգնակի թվով որպես „diutschiu lant“ և 15-րդ դարից՝ Գերմանիա էր անվանվում: Այսօր դրա փոխարեն գործածվում է գերմանալեզու տարածաշրջան անվանումը:

Գերմաներն բառի լատինական theodisce տարբերակին առաջին անգամ հանդիպում ենք պապական նվիրակ Գրեգոր ֆոն Օսթիալի 786թվականի եկեղեցական ժողովի զեկույցի մեջ: Երկու ժողովների մասին այդ զեկույցը, որոնք կայացել էին Անգլիայում, գրվել է ինչպես լատիներենով, այնպես էլ ժողովրդի լեզվով: Ամեն դեպքում մինչ օրս էլ պարզաբանված չէ՝ արդյո՞ք դրանով հենց Գերմանիայի (գերմանալեզու տարածաշրջանի) ժողովրդական լեզուն էր նշվում: Համեմատաբար պարզ է դառնում կապը «գերմանացիների երկիր» տերմինի հետ միայն երկու տարի անց:

Լատինական „theodiscus“ տերմինի («ժողովրդին պատկանող») հիմքում ընկած է արևմտաֆրանկական „theudisk“ բառը, սակայն այն համեմատվում է նաև գոթերեն „thiuda“, հին բարձր գերմաներեն „diot“ («ժողովուրդ»), իսլանդերեն „þjóð“ («ժողովուրդ») բառերի հետ:

Հին բարձր գերմաներեն ձևը՝ „diutisc“ սկսեց աստիճանաբար գործածվել միջին լատիներենի „theodiscus“ տերմինի փոխարեն: Միայն 1090թ. (Զիգբուրգ վանքի Աննոյի երգի մեջ) է „diutisc“ տերմինն օգտագործվում ժողովրդախոսակցական լեզվում:

„Diutschin sprechin, Diutschin liute in Diutischemi lande.“
(«Գերմաներեն խոսել, գերմանական երկրում գերմանացիներ:»)

Հին բարձր գերմաներենը իրենց որպես գերմանացի բնութագրող ցեղերից մեզ հասած լեզվի ամենահին գրավոր աղբյուրն է: Այն միասնական չէր, այլ բաղկացած էր մի շարք բարբառներից: Միայն 12-րդ դարի կեսերին է մերձհռենոսյան տարածքում զարգանում միջին բարձր գերմանական գեղարվեստական գրականության լեզուն, որը մեզ հանդիպում է դասական քաղաքային ասպետական գրականության մեջ: Պատմական աղբյուրներում 8-րդ դարի ավարտին գերմաներենի համար ավելի հաճախ գործածվում էր ‚lingua theodisca‘ տերմինը:

«Lingua theodisca»-ն գերմաներեն լեզուն էր, որն արտահայտում էր բնակչության միասնականությունը. Կարլ Մեծը այդ լեզուն հռչակեց պետական լեզու: Ամենամեծ բարիքը, որ Կարլ Մեծը գործեց գերմաներենի համար, «գերմաներեն» անվանման գործածումից զատ դրանով դրամահատման թույլատրությունն էր: Կարլին անհրաժեշտ էր իր կայսրությունում գործածվող գերմանական լեզուների մի միասնական անվանում, ինչպիսին գոյություն ուներ ռոմանական լեզուների դեպքում՝ lingua Romana (rustica):

Այբուբենը և գիրը[խմբագրել]

Գերմանական այբուբենի հիմքում ընկած է լատինական այբուբենը։ Կազմված է 26 տառ-նշաններից, որոնցից 6-ը ձայնավոր, 20-ը՝ բաղաձայն։

А а
/ա/
B b
/բե/
C c
/ցե/
D d
/դե/
E e
/է/
F f
/էֆ/
G g
/գե/
H h
/հե/
I i
/ի/
J j
/յոտ/
K k
/կա/
L l
/էլ/
M m
/ემ/
N n
/էն/
O o
/օ/
P p
/պե/
Q q
/քու/
R r
/էռ/
S s
/էս/
T t
/տե/
U u
/ու/
V v
/ֆաու/
W w
/վե/
X x
/իքս/
Y y
/օփսիլոն/
Z z
/ցետ/



Պատմությունը[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Գերմաներենի պատմություն

Բարձր գերմաներենի պատմությունը հաճախ բաժանվում է լեզվական չորս շրջափուլերի.

Գերմաներենը՝ որպես մայրենի լեզու[խմբագրել]

1990-ական թթ. սկզբից գերմաներենը որպես մայրենի լեզու գործածող մարդկանց քանակը աճում է[6] : Ազգագրությունը մայրենի լեզվով խոսողների համար նշում է ավելի քան 90 միլիոն թիվը: Այլ տվյալները նույնպես վկայում են 90 միլիոնի մասին, նույնիսկ՝ մինչև 105[7]: Ընդհանուր առմամբ նշվող 97 միլիոնի դեպքում էլ հիմքում ընկած է ներգաղթի փաստը դեպի Գերմանիա, Ավստրիա, Շվեյցարիա, ովքեր գերմաներենը որպես երկրորդ լեզու են գործածում և որոնց լեզվական իրադրության մասին պաշտոնական տվյալները բացակայում են: Եվրոպական Միության մասին զեկույցում վերջինիս նախկին սահմանների պարագայում (25 անդամ երկրները դեռևս առանց Ռումինիայի, Բուլղարիայի և Խորվաթիայի) 2005թ. երկու հարցման արդյունքում ներկայացվում է, որ գերմաներենը որպես մայրենի լեզու գործածում է ԵՄ տարածքի բնակչության 18 %-ը:

Գերմաներենը համաշխարհային կազմակերպություններում[խմբագրել]

Եվրոպական Միություն[խմբագրել]

Գերմաներենը ԵՄ-ի 24 լեզուներից մեկն է[8] և անգլերենի ու ֆրանսերենի հետ մեկտեղ՝ նաև ԵՄ աշխատանքային լեզու . Գերմաներենը ԵՄ-ում որպես մայրենի լեզու գործածվող ամենատարածված լեզուն է: Ամեն դեպքում՝ Եվրոպական Հանձնաժողովի աշխատակիցների միայն 20 տոկոսն է տիրապետում գերմաներենի գիտելիքների:[9]

Միացյալ ազգերի կազմակերպություն[խմբագրել]

ՄԱԿ-ում գերմաներենը աշխատանքային լեզու չէ: Այլ ոչ աշխատանքային լեզուներից գերմաներենը տարբերվում է նրանով, որ սկսած 1975 թ. ՄԱԿ-ի գերմանական թարգմանությունների ծառայությունը կարևոր փաստաթղթերի համար գերմանական տարբերակներ է ստեղծում:

Համաշխարհային կազմակերպություններ[խմբագրել]

Բացի ԵՄ-ից՝ միջացգային կազմակերպություններին, որոնք գերմաներենը իրենց պաշտոնական լեզու են դրարձրել, պատկանում են նաև՝

Լեզվի կառուցվածքը[խմբագրել]

Արտասանություն[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Գերմաներենի արտասանությունը


Այբուբենը[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Գերմաներենի այբուբենը


Ուղղագրությունը[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Գերմաներենի ուղղագրությունը


Քերականությունը[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Գերմաներենի քերականությունը
1rightarrow.png  Տես նաև քերականական տերմինները գերմաներենում 

Բառապաշարը[խմբագրել]

Ժառանգած, փոխառյալ և օտար բառեր[խմբագրել]

Ժառանգած բառերը այն բառույթներն են, որոնք հնագույն գերմանական բառապաշարի մի մասն են կազմել և որոնցից զարգացել է ժամանակակից գերմաներենը: Այս բառերի մի մեծ մասն էլ հին գերմաներենը ժառանգել էր հնդեվրոպական լեզուներից: Հին ժառանգած բառերի թվին են պատկանում՝ «zwei (երկու), Zaun(ցանկապատ), hundert (հարյուր), Liebe (սեր), Zahn (ատամ), Vieh(խոշոր եղջերավոր անասուն)»: Փոխառյալ և օտար բառերը չեն պատկանում հին գերմանական բառապաշարին այլ ներթափանցել են գերմաներեն այլ լեզուներից: Այս բառերի մեծամասնությունը սերում է այլ հնդեվրոպական լեզուներից: Ի հակադրություն փոխառյալ բառերի՝ պետք է նշել օտարաբանությունները, որոնք օտար են արտասանությամբ կամ գրելաձևով: Որպես փոխառության օրինակներ լատիներենից ծառայում են՝ «Fenster, Wein, Straße, Ziegel», իսկ Pfaffe, Kirche, Graf, Meter und Thron հին հունական ծագում ունեն: Գերմաներենը որոշ բառեր փոխառել է եբրայերենից, օրինակ՝ dufte ( טוֹב) oder Pleite ( פלטה):

Հին հունական ծագման օտարաբանություններ են՝ «Biologie, Theologie, Mathematik, Apotheke, Arktis, Historie, Chronometer, Demokratie» և «Arithmetik»: Իտալական ծագման օտարաբանություններ են «Bank, Bilanz» և «Melone», ֆրանսերենից՝ «Garderobe, Toilette» և «Pissoir»:

Գերմաներենում բոլոր փոխառություններն այսպես թե այնպես հնդեվրոպական ծագում ունեն: Այսպես, օրինակ «Bruch» և «Fraktur» բառերը ծագում են նույն հնդեվրոպական բառից: Այն դեպքում, որբ «Bruch-ը գերմանական ժառանգած բառ է, իսկ «Fraktur» (կամ «Fraktion», «Fragment»)՝ լատինական: Նույնն է բացատրությունը նաև «Joch» և հնդկերեն օտարաբանություն «Yoga» բառերի դեպքում:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. «Административно-процессуальный закон Германии: § 23 Amtssprache»։ http://bundesrecht.juris.de/vwvfg/__23.html։ Վերցված է 2014-05-08։ 
  2. 2,0 2,1 С учётом швейцарского диалекта — 97 млн. См.: Ethnologue (2009), SIL International; Lewis, M. Paul (ed.), 2009. Ethnologue: Languages of the World, Sixteenth edition. Dallas, Tex.: SIL International(անգլերեն)
  3. «Deutsch als Fremdsprache weltweit: Datenerhebung 2005»։ http://www.goethe.de/uun/pub/de18483.htm։ Վերցված է 2014-05-08։ 
  4. George Weber.։ «The World's 10 most influential Languages»։ http://www.andaman.org/BOOK/reprints/weber/rep-weber.htm։ Վերցված է 2014-05-08։ 
  5. George Weber: Top Languages: The World’s 10 Most Influential Languages. In: Language Today (Vol. 2, Dec 1997)
  6. Jacques Leclerc: Quebec 2001
  7. http://sprachkreis-deutsch.ch/2012/05/14/die-meistgesprochenen-sprachen-der-welt/
  8. Amtssprachen in der EU
  9. Ulrich Ammon: Europa spricht kein Deutsch. In: Die Welt, 25. Februar 2010

Գրականություն[խմբագրել]

Բառարաններ[խմբագրել]

Գերմաներենի բառապաշարի վերաբերյալ (հին, փոխառյալ և օտար բառեր) գրքեր[խմբագրել]

  • Harald Wiese: Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt. 2. Auflage. Logos Verlag, Berlin 2010, ISBN 978-3-8325-1601-7.

Լեզվի պատկանելիության վերաբերյալ.

  • Johannes Bechert /Wolfgang Wildgen: Einführung in die Sprachkontaktforschung. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1991.
  • Csaba Földes: Kontaktdeutsch. Zur Theorie eines Varietätentyps unter transkulturellen Bedingungen von Mehrsprachigkeit. Gunter Narr, Tübingen 2005.
  • Claudia Maria Riehl: Sprachkontaktforschung. Narr, Tübingen 2004

Պատմության վերաբերյալ.

  • Wolfgang Krischke: Was heißt hier Deutsch? – Kleine Geschichte der deutschen Sprache. C. H. Beck, München 2009, ISBN 978-3-406-59243-0. Allgemeinverständliche Darstellung.

Հղումներ[խմբագրել]

Commons-logo.svg
Wikiquote-logo-en.svg
Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են՝

Կաղապար:Wikiversity Կաղապար:Wikinews

Վիքիդարանի պատկերանիշը
Անգլերեն Վիքիդարանում կան նյութեր այս թեմայով՝
Գերմաներեն
Commons-logo.svg

Տես նաև[խմբագրել]