Հարավաֆրիկյան Հանրապետություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից


Հարավաֆրիկյան Հանրապետություն
Republic of South Africa
Հարավաֆրիկյան Հանրապետության դրոշ Հարավաֆրիկյան Հանրապետության զինանշանը
Ազգային հիմն՝
!ke e: ǀxarra ǁke
Հարավաֆրիկյան Հանրապետության դիրքը
Մայրաքաղաք Քեյպթաուն (օրենսդրական)
Պրետորիա (վարչական)
Բլումֆոնթեյն (դատական)
219 090) 30°2′N, 31°13′E
Ամենամեծ քաղաք մայրաքաղաք
Պետական լեզու(ներ) աֆրիկաանս, անգլերեն, հարավնդեբելերեն, հարավսեթոյերեն, հյուսիսոթոյերեն, սվազի, ցոնգա, ցվանա, վենդա, հոսա, զուլու
Տարածք
 -  Ընդհանուր 1 219 090 կմ² 
 մղոն² 
Բնակչություն
 -  2008 մարդահամարը 48 700 000 
Դրամական միավոր Հարավաֆրիկյան ռենդ (EGP)
Ինտերնետ .za
Հեռախոսային կոդ +27

Հարավաֆրիկյան Հանրապետությունը (աֆր.՝  Republiek van Suid-Afrika,անգլ.՝ Republic of South Africa) երկիր է Հարավային Աֆրիկայում։ Այն բաժանում է Ատլանտյան և Հնդկական օվկիանոսները։ Մինչև Սուեզի ջրանցքի կառուցումը նրա ափերի մոտով, շրջանցելով Բարեհուսո և Ասեղի հրվանդանները, անցնում էր Եվրոպան Ասիային միացնող ծովային ուղին։Այստեղ եվրոպացիներից առաջինը իմնավորվեցին հոլանդացիները և իմնեցին իրենց գաղութները։ Հետագայում արտաքսելով ու ոչնչացնելով տեղաբնիկերին՝ բանտու, բուշմեն և այլ ցեղերին, ստեղծեցին սեփական պետություն։ Հոլանդացիների հետնորդները ստացան բուրեր անվանումը։ Ավելի ուշ այստեղ հայտնվեցին անլիացիները։ Նրանք պատերազմում հաղթելով բուրերինհռչակեցին Հարավաֆրիկյան Միություն անունով բրիտանական դոմինիոնը։ Երկրում պետական մակարդակով ուժեղացավ ռասիստական, այսպես կոչված ապարտեիդի քաղակականությունը։ Դա նշանամկում էր, որ ամբողջ քաղաքական իշխանությունը և տնտեսական կառավարումը կենտրոնանում էր բնակչության չնչին փոքրամասնություն կազմող եվրոպացի սպիտակամորթների ձեռքում։ Ուժեղանում էր ռասայական ու ազգային խտրականությունը, տեղացի սևամորթները բռնի ուժով վերաբնակեցվում էին երկրի խորքային շրջանները ՝այսպս կոչված <<բանտուստանները>>։ Երկարատև հակագաղութային պայքարի արդյունքում 1961 թվականին երկիրը դուրս եկավ Բրիտական համագործակցության կազմից, ձեռք բերեց լիակատար անկախություն և իրեն հռչակեց հանրապետություն։ Ավել ուշ, դարձյալ համառ պայքաի շնորհիվ, երբ իշխանությունն անցավ սևամորթներին, երկիրը կանգնեց ժողովրդավարական զարգացման ուղու վրա։ Վերջ դրվեց ապարտեիդին, նոր իշխանության գործունեության սկզբունքը դարձավ «աճ, զբաղվաություն, վերաբաշխում» կարգախոսը։


Զարգացման բնական նախադրյալները[խմբագրել]

Մակերևույթը հիմնականում սարահարթային է։ Արևելքում առանձնանում են միջին բարձրության Դրակոնյան, հարավում՝ հին, քայքայված Կապի լեռները։ Առափնյա շրջաններում տարածվում են դաշտվայրերը։

Կլիման[խմբագրել]

Արևադարձային է, ամբողջ տարին ջեմաստիճանները դրական են։ Որքան հեռանում ես ծովափից, անքան ջերմաստիճանները բարձրանում են, տեղումները պակասում, կլիման դառնում է ցամաքային։

Ջրագրական ցանցը[խմբագրել]

Ջրագրական ցանցը աղքատ է։ Երկիրն ունի երկու խոշոր գետ՝ Լիմպոպո և Օրանժի։ Մնացած գետերը սակավաջուր են, շոգ եղանակներին ցամաքում են։ Շնորհիվ տաք ու խոնավ կլիմայի Դրակոնյան լեռները անտառապատ են, ներքին շրջաններում տիրապետում են սավանները, իսկ արևմուտքում՝ կիսաանապատներն ու անապատները։ Շուրջտարյա տաք կլիման, ավազապատ ընդարձակ լողափերը, էկոլոգիապես մաքուր միջավայրը հրաշալի պայմաններ են սետծում հանգստի ու զբոսաշրջկության համար։ ՀԱՀ-ն շատ հարուստ է ոսկով,պլատինով ու ալմաստով, պղնձով, երկաթաքարով, քարածխով, ուրանով։ Ալմաստի, պլատինի, ոսկու պաշարներով աշխարհում գրավում է առաջին տեղը։

Բնակչությունը[խմբագրել]

Բնակչության 75%-ը սևամորթներ են, 14%-ը՝ սպիտակամորթներ(բուրեր և անգլիախոսներ), 11%-ը՝ մետիսներ ը հնդիկներ։ Բնակչությունը դավանում է քրիստոնեություն, տեղական կրոններ ևիսլամ։ Նոսր են բնակեցված երկրի հատկապես ներքին կիսաանապատային շրջանները։ Խտաբնակ են Քեյփթաուն, Պորտ Էլիզաբեթ, Յոհաննեսբուրգ քաղաքների ագլոմերացիաները և լեռնահանքային արդյունաբերության կենտրոնները։

Տնտեսությունը[խմբագրել]

ՀԱՀ-ն Աֆրիկայի ամենազարգացած ինդուստրիալ ագարարային երկիրն է։ Նրան բաժին է ընկնում Աֆրիկա մայրցամաքում արտադրվող ՀՆԱ-ի 29%-ը, արդյունաբերական արտադրանքի 40%-ը։ Թե´ արդյունահանող և թե´ վերամշակող արդյունաբերության հիմնական մասը կենտրոնացված է Յուհաննեսբուրգ-Պրետորիա հանգույցում և դրան հարող շրջաններում։ ՀԱՀ-ն ունի նաև զարգացած գյուղատնտեսություն։ Բարենպաստ կլիմայական պայմանները հնարավորություն են տալիս ամբողջ տարին զբաղվել երկրագործությամբ։ Նույն հողակտորից տարեկան ստանում են 2-3 անգամ բերք։ Գլխավոր մշակաբույսերն են եգիպտացորենը, շաքարեղեգը, ցորենը, կարտոֆիլը։ Զարգացած ճյուղ է անասնապահությունը։Ընդարձակ արոտավայրերում զբաղվում են ոչխարաբուծությամբ։

Տրանսպորտը[խմբագրել]

ՀԱՀ-ում տրանսպորտի առավել զարգացած ճյուղը երկաթուղայինն է։ Զարգացած է նաև ավտոմոբիլային տրանսպորտը։ Եվրոպաից դեպի Ասիա ու Ավստրալիատանող ծովային ճանապարհների վրա գտնվելը մեծացրել է ՀԱՀ-ի նավահանգիստների միջազգային տարանցիկ նշանակությոունը։ ՀԱՀ-ի խոշորագույն նավահանգիստներն են Քայփթաունը, Դուրբանը, Պրտը, Էլիզաբեթը։ ՀԱՀ-ն գտնվում է մայրցամաքային բանուկ օդային գծերի խաչմերուկում։ Ամենամեծ միջազգային օդանավակայանը Յոհաննեսբուրգինն է։

Արտաքին տնտեսական կապեր[խմբագրել]

ՀԱՀ-ի տնտեսական կյանքում վճռական դեր ունի արտաքին առևտուրը։Առտահանում է ոսկի, ալմաստ, պլատին, ուրան, քարածուխ, կաշի], բուրդ, տարբեր տեսակի մորթիներ։ Ներմուծում է նավթ և նավթամթերքներ, պարարտանյութներ. թուղթ, սննդամթերքի առանձին տեսակներ։ Արտահանման և ներմուծման գլխավոր գործընկերը Մեծ Բրիտանյան է։Ինտենսիվ առևտուր է կատարում նաև ԱՄՆ-ի, Գերմանիայի, Ճապոնյայի հետ։

Ներքին տարբերությունները[խմբագրել]

ՀԱՀ-ը բաժանվում է 4 տնտեսական շրջանների, որոնք իրարից տարբերվում են բնակլիմայական պայմաններով,ընդերքի հարստություններով և տնտեսության մասնագիտացմամբ։ Դրանք են՝ Կապի, Տրանսվալի, Օրանժի, Նատալի շրջանները։

Կապի շրջան[խմբագրել]

Կապի շրջանն ունի համեմատաբար մեղմ կլիմա, բերրի հողեր, հարուստ բուսածածկ։Արևմտյան ծովափից դեպի արևելք ցամաքի ներքին շրջաններում կլիման դառնում է ավելի շոգ ու չոր, տեղումները պակասում են։ Այստեղ տարածվում են ընդարձակ ավազապատ, ջրազուրկ հարթավայրերը։ Շրջանը հարուստ է ալմաստի հանքավայրերով, այստեղ գտնվում է «ալմաստի մայրաքաղաք» Քիմբերլին։ Կապի շրջանի ջրերը հարուստեն ձկնաշխարհով, որոնց բազայի վրա զարգացած է ձկնորսությունը և ձկան պահածոների արտադրությունը։Մերձծովյան գոտում լավագույն պայմաններ կան այգեգործության համար։ Շրջանի խոշորագոյն քաղաքը Քեյփթաունն է, որը հայտնի է մեքենաշինական, նավթաքիմիական, տեքստիլ արդյունաբերական ձեռնարկություններով։ Քեյփթաունից հարավ մինչև Բարեհուսո հրվանդան ծովափով ձգվում է առողջարանային նակավայրերի շարանը։

Քեյփթաունից և Օրանժի շրջաններ[խմբագրել]

Քեյփթաունից և Օրանժի շրջանների կլիման մեղմ է, տեղումները բավարար։Հարուստ խոտածածկ ունեցող արոտավայրերում զբաղվում են ոչխարաբուծությամբ, խոշոր եղջերավոր անասնաբուծությամբ, ծխախոտի, շաքարեղեգի, խաղողի, ցիտրուսների մշակությամբ։

Տրանսվալումի շրջան[խմբագրել]

Տրանսվալում է գտնվում «ոսկու մայրաքաղաքը»՝ Յոհաննեսբուրգը։ Այստեղ է նաև երկրի մայրաքաղաքը՝ Պրետորիան, որից ոչ հեռու գտնվում է ալմաստի խոշոր հանքավայրը։

Նատալի շրջան[խմբագրել]

Նատալը տարածքով ամենափոքր շրջանն է։ Ունի շատ մեղմ կլիմա։ Արևելյան ափին առատ են մթնոլորտային տեղումները, հատկապես ամառային ամիսներին։ Խոնավ ու տաք կլիմայական պայմանները հնարավորություն են տալիս մշակելու շաքարեղեգ, ծխախոտ։ Շատ են պտղատու այգիները։ Հարուստ խոտածածկի շնորհիվ զարգանում է ինտենսիվ անասնապահությունը։ Շրջանի խոշոր քաղաքը Դուրբանն է՝ երկրի ամենամեծ նավահանգիստը։ Այս քաղաքը գեղեցիկ է իր բարձրահարկերով, ճոխ հյուրանոցներով, ամբողջ տարին մշտականաչ այգիներով։

Աղբյուրներ[խմբագրել]

  • Ա.Ավագյան, Մ.Թորոսյան, Ա.Հովսեփյան, Մ.Մանասյան, Յու.Մուրադյան, Խ.Սարգսյան, Լ.Վալեսյան, «Աշխարհագրության 8-րդ դասարանի դասագիրք», 2008թ