Եգիպտոս

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից


Եգիպտոսի Արաբական Հանրապետություն
جمهورية مصر العربية
Ջումհուրիյատ Մասր էլ-Արաբիյա
Եգիպտոսի դրոշ
Դրոշ
Եգիպտոսի զինանշանը
Զինանշան
Ազգային օրհներգ՝
Բիլադի, Բիլադի, Բիլադի
Եգիպտոսի դիրքը
Մայրաքաղաք Կահիրե
30°2′N, 31°13′E
Ամենամեծ քաղաք մայրաքաղաք
Պետական լեզուներ արաբերեն (Եգիպտական արաբերեն)
Կառավարում նախագահախորհրդարանական հանրապետություն
 -  Նախագահ Ադլի Մանսուր
 -  Վարչապետ Հազեմ ալ-Բեբլուի
Հաստատություն
 -  Առաջին հարստություն 3150 BCE 
 -  Անկախություն Մեծ Բրիտանիայից փետրվարի 28 1922 
 -  Հանրապետության հայտարարումը հունիսի 18 1953 
Տարածք
 -  Ընդհանուր 1,001,449 կմ² (30-րդ)
 -  Ջրային (%) 0.632
Բնակչություն
 -  2013 նախահաշիվը 85 294 388 
 -  2006 մարդահամարը 72,798,000[1] 
 -  Խտություն 84 /կմ² (126-րդ)
218 /մղոն²
ՀՆԱ (ԳՀ) 2013 գնահատում
 -  Ընդհանուր $559.843 միլլիարդ 
 -  Մեկ շնչի հաշվով $6,652 
Ջինի (2008) 30.8 (միջակ
ՄԶՀ (2013) Green Arrow Up Darker.svg 0.662 (միջակ) (112-րդ)
Դրամական միավոր Եգիպտական ֆունտ (EGP)
Ինտերնետ .eg
Հեռախոսային կոդ ++20

Եգիպտոս (արաբ․՝ مصر‎‎ Մըսր/Miṣr [misˤɾ], մասրի՝ مصر Մասր/Maṣr [ˈmɑsˤɾ]), պաշտոնական անվանումը՝ Եգիպտոսի Արաբական Հանրապետություն (արաբ․՝ جمهورية مصر العربية‎‎ Ջումհուրիյատ Մըսր ալ-Արաբիյա, մասրի՝ جمهورية مصر العربيةգումհուրիյատ Մասր ալ-Արապիյա), պետություն Hյուսիսային Աֆրիկայում և Սինայի թերակղզում՝ Ասիայում. համարվում է երկու մայրցամաքների պետություն։

Սահմանակից է Իսրայելին, Պաղեստինյան ինքնավարությանը (Գազայի հատված), Սուդանին և Լիբիային։ Հյուսիսում ափերը ողողվում են Միջերկրական, իսկ արևելքում՝ Կարմիր ծովերի ջրերով։ Երկո ծովերը իրար միացված են Սուեզի ջրանցքով։

Անվանումը[խմբագրել]

Եգիպտոս երկրի անվանումը անցել է եվրոպացիներին հին հունարենից (հին հուն.՝ Αἴγυπτος , այուգիպտոս, կամ էգիպտոս), որն էլ եգիպտերեն «Խի-Կու-Պտա» (բառացի «Կա Պտահի տուն»՝ Մեմֆիսի անվանումը) բառի փոխառումն է։ Հին Եգիպտոսում բնակիչները իրենց երկիրը ավանում էին Սև եկրի, իսկ իրենց Սև երկիր ժողովուրդ՝ Նեղոսի բարեբեր հովտի հողի գույնի պատճառով։ Հնագույն ժամանակներում եգիպտացիներին հարակից շրջանների՝ Արաբական թերակղզու, Մերձավոր Արևելքի և Միջագետքի ժողովուրդները անվանել են Եգիպտոսը Միսր, որը նշանակում է բնակավայր, քաղաք, քանի որ նրանց զարմացրել է Եգիպտոսում այդքան շատ բնակավայրերի ու քաղաքների առկայությունը։ Ժամանակակից եգիպտացիները նույնպես իրենց երկիրը անվանում են Միսր։

Պատմություն[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Հին Եգիպտոս
    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Եգիպտոսի պատմություն

Մ.թ.ա. IV—III հազարամյակների շեմին Նեղոսի վերին հոսանքի շրջանում առաջանում են մոտ քսան քաղաք-պետություններ, և նույնքան էլ ներքին հոսանքում, որոնք հետագայում միավորվում են երկու կառավարիչների իշխանության տակ։ Ներքին և Վերին Եգիպտոսների միջև պատերազմը ավարտվում է Վերին Եգիպտոսի արքայի հաղթանակով, որը դառնում է երկրի միակ կառավարիչը։ Այդպես առաջանում է փարավոնի կողմից կառավարվող հզոր պետություն՝ զարգացած բյուրոկրատական համակարգով։

Աշխարհագրական տվյալներ[խմբագրել]

Կորալային խութ Կարմիր ծովում
Անապատը Խուրգադայի մոտակայքում
    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Եգիպտոսի աշխարհագրություն

Եգիպտոսը արևմուտքում սահմանակից է Լիբիային, հարավում՝ Սուդանին, արևելքում՝ Իսրայելին և Պաղեստինյան ինքնավարությանը. Ունի նաև ծովային սահման Սաուդյան Արաբիայի և Հորդանանի հետ։

Հյուսիսում ողողվում է Միջերկրական, արևելքում՝ Կարմիր ծովի ջրերով։ Եգիպտոսին է պատկանում ամենամեծ արհեստական ջրանցքը՝ Սուեզի ջրանցքը, որը միացնում է Միջերկրական և Կարմիկր ծովերը, և հանդիսանում ամենակարճ ծովային ճանապարհը Ատլանտյան օվկիանոսից դեպի Հնդկական օվկիանոս։

Եգիպտոսի ամբողջ տարածքով՝ հարավից հյուսիս, հոսում է աշխարհի ամենխոշոր երկու գետերից մեկը՝ Նեղոսը։

Օգտակար հանածոները

Երկրի ընդերքը հարուստ է նավթի, բնական գազի, երկաթի հանքաքարի, ֆոսֆատների, կրաքարի, մանգանի, ցինկի, կապարի պաշարներով։

Ներքին ջրերը Նեղոս գետը համարվում է աշխարհի ամենաերկար գետերից մեկը (6671 կմ)։ Այդ գետն էլ դարձել է եգիպտական քաղաքակրթության հիմքը։ Եգիպտոսը անվանվել է նաև Նեղոսի պարգև։

Հողերը և բուսականությունը

Երկրի տարածքի 96 %-ը կազմում են անապատները, 4 %-ը մտնում է Նեղոսի հովտի մեջ։

Կենդանական աշխարհը

Եգիպտոսի ֆաունան՝ եղնիկ, աղվես, դաշտամուկ, բորենի, հիենա, գետաձի, կոկորդիլոս, մեծ քանակությամբ թռչուններ, միջատներ, մողեսներ և օձեր։

Կլիմա[խմբագրել]

Եգիպտոսը գտնվում է մեևձարևադարձային (հյուսիսային մասը) և արևադարձային (մեծ մասը) կլիմայական զոնաներում. գերակշռում է արևադարձային անապատային կլիման։ Եգիպտոսը հանդիսանում է Սահարա անապատի մասը։ Ամառը շատ շոգ է, տեղ-տեղ ջերմաստիճանը անգամ ստվերում հասնում է 50-ի, բայց գիշերային ժամերը հով են. ջերմաստիճանի օրական փոփոխությունը մեծ է, սեզոնայինը՝ավելի քիչ։ Ծովում ջերմաստիճանի օրական և սեզոնային փոփոխությունները ավելի փոր են։
Ձմեռները հով են, ջերմաստիճանը տատանվում է 20-25 °C-ի սահմաններում։ Գիշերները ցուրտ են, ջերմաստիճանը միջինում կազմում է 10 °C, բայց անապատներում հնարավոր են թույլ սառեցումներ (մինչև −5 °C)։

Պետական կարգը[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Եգիպտոսի պետական կարգ

Եգիպտոսը հանրապետություն է. Պետության ղեկավարը նախագահն է, որը միաժամանակ նաև զինված ուժերի գլխավոր հրամանատարը։ Կառավարության ղեկավարը վարչապետն է։ Գերագույն օրենսդիր մարմինը միապալատ Ազգային ժողովն է։ Խորհրդարանի ստորին պալատը՝ Ժողովրդական ժողովը (Մեջլիս Աշ-Շաաբ) կազմված է 518 պատգամավորներից, որից 508-ը ընտրվում են մեծամասնական ընտրակարգով, իսկ 10 պատգամավորները նշանակվում են նախագաի կողմից. Ժողովրդական ժողովում կան քվոտաներ աշխատավորների ո գյուղացիների, ինչպես նաև կանանց համար։ 2011 թ.-ի հունվարի 29-ին վերականգնվեց 1981 թ.-ին դե-ֆակտո վերացած փոխնախագահի պաշտոնը. նոր փոխնախագահ է նշանակվել Եգիպտոսի հետախուզության նախկին ղեկավար Օմար Սուլեյմանը[2]։ 2011 թ.-ի փետրվարի 11-ին նախագահ Մուբարաքը փոխանցեց իշխանությունը Գերագույն զինվորական խորհրդին։ 2012 թ.-ի հունիսի 21-ին Մուհամմեդ Մուրսին դարձավ Եգիպտոսի նախագահ։

Վերջին նախագահական ընտրությունները տեղի ունեցան մայիսի 23-ին ու 24-ին (1-ին փուլ) և հունիսի 16-ին ու 17-ին (2-րդ փուլ)։ Մուհամմեդ Մուրսին հաղթեց ընտրություններում, հավաքելով 51,73 % ձայն։ Խոշոր ընդդիմադիր հոսանքներ են Մուսուլման եղբայրներ (արգելված է. անդամները մասնակցում են, որպես անկախ թեկնածուներ) և Նոր Վաֆդ կուսակցությունները։

Տնտեսություն[խմբագրել]

Կահիրեի բիզնես կենտրոնը
Սուեզի ջրանցք. Նրա շահագործումից ստացված հասույթը 2011 թվականին կազմել է $5,22 մլրդ.


    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Եգիպտոսի տնտեսություն

Առավելություններ. Զարգացած տուրիստական ենթակառուցվածք։ Արտասահմանում աշխատող քաղաքացիների դրամային փոխանցումները։ Սուեզի ջրանցքով բեռներ տեղափոխելու տուրքեր։ Գյուղատնտեսական արտադրանք, հատկապես բամբակ (բամբակի համաշխարհային արտադրության մեջ Եգիպտոսի բաժինը կազմում է 3 %)։ Թեթև արդյունաբերություն։

'Թույլ կողմեր. Կախվածությունը ներկրումից։ Ահաբակչության վտանգը բերել է տուրիզմից ստացվող շահույթի ժամանակավոր անկման։ 2009 թվականին տուրիզմից ստացվող շահույթը կրկին իջել է ճգնաժամի պատճառով։

ՀՆԱ-ն մեկ շնչի հաշվով 2008 թ.-ին կազմել է 5,4 հազար դոլլար (աշխարհում 135-րդ տեղը)։ Գյուղատնտեսության ճյուղում զբաղված է բնակչության 32 %-ը, արդյունաբերության՝ 17 %, սպասարկման ոլորտում՝51 %-ը։ Գործազրկություն՝8,4 % (2008 թ.), աղքատության շեմից այն կողմ՝ բնակչության 20 %-ը։

Լեռնաարդյունաբերությունը զարգացած է Կարմիր ծովի ափին՝ նավթի, գազի, ֆոսֆատների արդյունահանում, Նեղոսի հովտում՝ երկաթի հանքաքարի, Նեղոսի դելտայում՝ կերակրի աղի։

Գյուղատնտեսության մեջ աճեցվում են բամբակ, բրինձ, եգիպտացորեն, հացահատիկային և լոբազգի բույսեր, մրգեր, բանջարեղեն. կա նաև անասնապահություն։

Արտաքին առևտուրը[խմբագրել]

Արտահանումը 2008 թվականին՝ 29,9 մլրդ. դոլլար՝ նավթ և նավթամթերք, բամբակ, տեքստիլ արտադրանք։

Հիմնական գնորդներ՝ Իտալիա - 10,3 %, ԱՄՆ - 7,7 %, Իսպանիա - 6,7 %, Սաուդյան Արաբիա - 5 %.

Ներկրումը 2008 թվականին՝ 56,6 մյրդ. դոլլար՝ արդյունաբերական արտադրանք, պարեն, քիմիական արտադրանք, անտառանյութ, վառելիք։

Հիմնական ներկրողները՝ ԱՄՆ - 10,6 %, Չինաստան - 10,2 %, Իտալիա - 7,5 %, Գերմանիա - 7 %, Սաուդյան Արաբիա - 6 %.

Վարչական բաժանում[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Եգիպտոսի վարչական բաժանում

Եգիպտոսի Արաբական Հանրապետությունը բաժանված է 29 մուհաֆազի (արաբ․՝ محافظة‎‎ muḥāfaẓä)։

2008 թվականին ստեղծվեցին Հելուանի և հոկտեմբերի 6-ի մուհաֆազները։ 2009 թվականին ստեղծվեց Լուքսոր մուհաֆազը։

Մուհաֆազները բաժանվում են վարչական կենտրոնների կամ շրջանների (մարքազներ) և քաղաքների։ Մարքազները իրենց հերթին բաժանվում են նահիաների (շրջաններ)։

Բնակչությունը[խմբագրել]

Եգիպտոսի դեմոգրաֆիական կորը
    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Եգիպտոսի բնակչություն
  • Բնակչության թիվը՝ 80,5 մլն (2010 թ.-ի հուլիս, 16-րդ տեղը աշխարհում)։
  • Տարեկան աճը՝ 2 % (պտղաբերությունը՝ 3 ծնունդ)։
  • Կյանքի միջին տևողությունը՝69,8 տարի տղամարդիկ, 75,1 կանայք։
  • Ազգային կազմը՝ արաբներ՝ 98 %, նաև՝ նուբիացիներ, բեջա, բերբերներ և այլք։
  • Կրոնական կազմը՝ մահմեդականներ (հիմնականում սուննիներ)՝ 90 %, քրիստոնյաներ՝ ղպտիներ՝ 9 %, այլ քրիստոնյաներ՝ 1 %.[3][4][5]
  • Գրագիտությունը՝83 % տղամարդիկ, 59 % կանայք (2005 թ. գնահատականներով)։
  • Քաղաքային բնակչությունը՝43 % (2008 թ.)։
Եգիպտոսի բնակչության խտությունը (մարդ/քկմ2)

Եգիպտոսը Մերձավոր Արևելքի ամենաշատ բնակեցված երկիրն է, և բնկաչությամբ երկրորդ երկիրը Աֆրիկայում. բնակաչությունը կազմում է 80,5 միլլիոն մարդ՝ 2010 թվականի տվյալներով[6]։ Բնակչությունը արագ աճել է 1970 – 2010 թվականներին՝ պայմանավորված բժշկության նվաճումների և գյուղատնտեսության արտադրողականության բարձրացման՝[7] այսպես կոչված Կանաչ հեղափոխության հետ[8]։ Նապոլեոնի արշավանքի ժամանակ Եգիպտոսի բնակչությունը ընդամենը 3 միլլիոն էր[9]։ 1939 թվականին Եգիպտոսի բնակչությունը կազմում էր 16,5 միլլիոն մարդ[10]։ Բնակչությունը հիմանանում կենտրոնացած է Նեղոսի երկայնքով և դելտայում (մասնավորապես՝ Կահիրեում և Ալեքսանդրիայում), ինչպես նաև Սուեզի ջրանցքի մոտակայքում։ Բնակչության մոտ 90 % դավանում է իսլամ, մնացածները՝ քրիստոնեություն, մասնավորապես՝ Ղպտի ուղղափառ եկեղեցի[11]։ Բացի կրոնական պատկանելությունից եգիպտացիները բաժանվում են նաև խոշոր քաղաքային կենտրոններում ապրողների և ֆելլահների՝ գյուղական տեղանքում ապրող ֆերմերների։

Մշակույթը[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Եգիպտոսի մշակույթ

Եգիպտոսի մայրաքաղաք Կահիրեն արաբական կինոարտադրության և ժամանակակից արաբական երաժշտության կենտրոն է։

Եգիպտագիտություն[խմբագրել]

Կահիրեի թանգարան համարվում է աշխարհում ամենամեծ հին եգիպտական մշակույթի իրերի պահոցը:
    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Եգիպտագիտություն


Եգիպտոսը այն վայրերից է, որոնք մեծ հետաքրքրություն են ներկայացնում գիտնականների մոտ։ Գոյություն ունի գիտություն, որը զբաղվում է Հին Եգիպտոսի մշակույթի, լեզվի և գիտության ուսումնասիրությամբ՝ եգիպտագիտությունը։ Եգիպտագիտության հիմնադրումը համարվում է Ժան-Ֆրանսուա Շամպոլյոնի կողմից 1822 թվականի սեպտեմբերի 14-ի հրապարակումը՝ «Նամակ պ-ն Դասյեին», որտեղ նա ճիշտ և հստակ ներկայացնում է հին եգիպտական հիերոգլիֆային գիր համակարգը։ Դրա մասին զեկուցում Շամպոլյոնը կատարեց 1822 թվականի սեպտեմբերի 22-ին Փարիզի Գրերի ակադեմիայում։

Հայտնի եգիպտագետներ՝

Կրոն[խմբագրել]

Մզկիթ (Ասուան, Եգիպտոս)

Բնակչության հիմանական մասը խոսում է արաբերենով և դավանում է սուննի իսլամ, կան նաև ղպտի քրիստոնյաներ[3][12][13][14][4][15]։

Քրիստոնեությունը Եգիպտոսում ծագել է Ալեքսանդրիայում, և այնտեղից տարածվել ողջ երկրում

Տուրիզմ[խմբագրել]

Ծովափ Նաամա Բեյ ծոցում, Շարմ-էշ-Շեյխ

Տուրիզմը Եգիպտոսի եկամտի հիմնական աղբյուրներից է։ Պետությունը աջակցում է այս ոլորտի զարգացմանը։ Կառուցվում և նորացվում են ծովափնյա հանգստի գոտիները՝ Շարմ-էշ Շեյխ, Հուրգադա և այլ քաղաքներում։

Եգիպտոսում գտնվում են տարբեր ժամանակաշրջանների և քաղաքակրթությունների հուշարձաններ՝ հին եգիպտական, քրիստոնեական (ղպտիական), միջնադարյան արաբական։ Առավել այցելվող տեսարժան վայրերն են՝

  • Միջնադարյան հուշարձաններ՝ իսլամական և հին Կահիրե։
Նուբար Փաշաի արձանը Ալեքսանդրիայում

Հայերը Եգիպտոսում[խմբագրել]

Եգիպտոսում հայերը հաստատվել են դեռևս մեր թվարկությունից շատ առաջ։ 1947-1948 թվականներին ավելի քան 3.5 հազար եգիպտահայեր ներգաղթել են Հայաստան։ Այժմ եգիպտոսում ապրում 6 հազար հայ, որոնք կենտրոնացած են Կահիրեյում և Ալեքսանդրիայում։ Նրանք միշտ էլ գնահատելի դեր են կատարել Եգիպտոսի քաղաքական, ռազմական, տնտեսական և մշակույթային կյանքւմ։ Եգիպտոսի համայնքի կյանքում նշանակալի ավանդ ունի Նուբարյան գերդաստանը (Նուբար փաշա Նուբարյան, Պողոս փաշա Նուբարյան)։Նուբար փաշա Նուբարյանը զբաղվել է Եգիպտոսի հայ գաղութի հարցերով, մշակելօրենսդրական բարեփոխումներ, նպաստել և դրամական միջոցեր է տրամադրել հայ պարբերականների հրատարակման, դպրոցների հիմնադրման համար, վարել բարձր պաշտոններ (Արտաքին գործերի նախարար, վարչապետ)։ Ալեքսանդրիայում կանգնեցված է Նուբար փաշայի արձանը (1904թ.) նրա անունով կոչվել ենփողոցներ Կահիրեյում և Ալեքսանդրիայում։ Պողոս փաշա Նուբարյանի նախաձեռնությամբ հիմնվել է հայկական բարեգործական ընդհանուր միություն (1906թ.) բացվել բազմաթիվ մշակույթային կենտրոններ, ֆինանսավորել է օտար երկրներից հայրենադարձող հայերի համար Երևանի մոտակայքում ավանի կառուցումը, որը նրա անունով է կոչվել Նուբարաշեն։ Հայասանյայց առաքելական եկեղեցու Եգիպտոսի թեմը կազմավորվել է 1825 թվականին (առաջնորդանիսի Կահիրեյի Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին է)։ Ներկայումս գործում են հայկական 6 եկեղեցի, ազգային 3 վարժարան, մշակույթային, բարեգոծական և մազական միություններ։

Տես նաև[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named pop1882-2006
  2. Lenta.ru: Мубарак назначил главу разведки вице-президентом
  3. 3,0 3,1 «Background Note: Egypt»։ United States Department of State Bureau of Near Eastern Affairs։ 10 November 2010։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-11-19-ին։ http://www.webcitation.org/6CI42qVKV։ Վերցված է 5 March 2011։ 
  4. 4,0 4,1 «Egypt from "Foreign and Commonwealth Office"»։ Foreign and Commonwealth Office -UK Ministry of Foreign Affairs։ 15 August 2008։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-11-19-ին։ http://www.webcitation.org/6CI40kVBk։ 
  5. (18 June 2009) Who are the Christians in the Middle East?։ Betty Jane Bailey։ ISBN 978-0-8028-1020-5։ 
  6. «CIA – The World Factbook»։ Cia.gov։ https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/eg.html։ Վերցված է 1 February 2011։ 
  7. «The limits of a Green Revolution?». BBC News. 29 March 2007. http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/6496585.stm։ Վերցված է 25 August 2010. 
  8. Posted 8 April 2000 by admin (8 April 2000)։ «Food First/Institute for Food and Development Policy»։ Foodfirst.org։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-11-19-ին։ http://www.webcitation.org/6CI41pnCz։ Վերցված է 25 August 2010։ 
  9. Egypt — Population, U.S. Library of Congress
  10. «Many histories deep: the personal landscape poets in Egypt, 1940-45». Roger Bowen (1995). p.207. ISBN 0-8386-3567-9
  11. «Egyptian people section from the World Factbook»։ World Fact Book։ https://www.ia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/eg.html#People։ Վերցված է 29 January 2007։ 
  12. «Egypt»։ State.gov։ 10 November 2010։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-11-19-ին։ http://www.webcitation.org/6CI42qVKV։ Վերցված է 3 November 2011։ (անգլերեն)
  13. «Mapping The Global Muslim Population» (PDF)։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-11-19-ին։ http://www.webcitation.org/6CI43kxnw։ Վերցված է 25 July 2011։ 
  14. «Egypt from "The World Factbook"»։ American Central Intelligence Agency (CIA)։ 4 September 2008։ https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/eg.html։ 
  15. «Egypt from "msn encarta"». Egypt from "msn encarta". Encarta. 30 September 2008. http://encarta.msn.com/encyclopedia_761557408_3/Egypt.html. (չաշխատող հղում)