Օկտավիանոս Օգոստոս

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Օկտավիանոս Օգոստոս

Օկտավիանոս Օգոստոս կամ Օգոստոս Օկտավիանոս[1] (պաշտոնական անունը՝ Գայոս Հուլիոս Կեսար Օկտավիանոս Օգոստոս («Օգոստոս» լատիներեն է. նշանակում է «սրբազան», հետագայում ստացել է կայսրի տիտղոսի նշանակություն), լատ.՝ Gaius Iulius Caesar Octavianus, ծննդյան ժամանակ տրված անունը՝ Գայոս Օկտավիոս Թուրինուս, Gaius Octavius Thurinus; մ.թ.ա. 63 թ. սեպտեմբերի 23, Հռոմ - մ.թ.ա. 14թ. օգոստոսի 19, Նոլա), հռոմեական կայսր մ.թ.ա. 27 թ.՝ ։

Օկտավիանոսը Հուլիոս Կեսարի քրոջ թոռն է և, Կեսարի կտակի համաձայն, նրա որդեգիրն ու ժառանգորդը։ Հռոմեական զորավար Մարկոս Անտոնիոսի և Եգիպտոսի թագուհի Կլեոպատրայի նկատմամբ մ.թ.ա. 31 թ. Ակցիումի մոտ տարած հաղթանակով վերջ տվեց Կեսարի սպանությունից հետո սկսված քաղաքացիական պատերազմներին (մ.թ.ա. 43-31 թթ.)։

Կենսագրություն[խմբագրել]

Կեսարի սպանությունից հետո Օկտավիանոսը Մարկոս Անտոնիոսի և Մարկոս Լեպիդոսի հետ ստեղծել է Երկրորդ եռապետությունը (մ.թ,ա. 43 թ.) և պատժել Կեսարի հակառակորդներին։ Սակայն եռապետությունը երկար չի գոյատևել. Օկտավիանոսը մ.թ.ա. 36 թ-ին Լեպիդոսին զրկել է իշխանությունից և պատերազմ սկսել Անտոնիոսի դեմ։ Սենատը և քաղաքական գործիչ ու հռետոր Կիկերոնը պաշտպանել են Օկտավիանոսին։ Մ.թ.ա. 31 թ-ին Ակտիումի մոտ Անտոնիոսի ու Եգիպտոսի թագուհի Կլեոպատրա VII-ի դեմ Օկտավիանոսի տարած հաղթանակով ավարտվել են քաղաքացիական պատերազմները, և ամբողջ իշխանությունը կենտրոնացել է Օկտավիանոսի ձեռքում։

Օկտավիանոսի օրոք սահմանված կառավարման ձևը կոչվել է «վերականգնված հանրապետություն». հստակ սահմանազատվել են պետության ղեկավարի իրավունքներն ու պարտականությունները։ Հետագայում կառավարման այդ ձևը ստացել է պրինցիպատ անվանումը, այսինքն՝ սենատի պրինցեպսի (առաջին սենատոր) կառավարություն։

Մ.թ.ա. 12 թ-ից Օկտավիանոսը նաև գերագույն քուրմն էր։ Ծերակույտը նրան շնորհել է Օգոստոս տիտղոսը (հետագայում նրա ծննդյան ամիսը կոչվել է օգոստոս)։

Հրապարակել է ստրկատիրությունն ամրապնդող օրենքներ, ձգտել է պրովինցիաներում ձևավորել հռոմեական պետության պահպանմամբ շահագրգիռ խավ, հիմնել կայսերական գանձարան։

Կառավարման առաջին տարիներին մղել է նվաճողական պատերազմներ։ Նրա օրոք ավարտվել է Իսպանիայի նվաճումը, կազմվել են նոր պրովինցիաներ՝ Եգիպտոս (մ.թ.ա. 30 թ.), Մեզիա (մ.թ.ա. 15 թ.), Պաննոնիա (մ.թ.ա. 10 թ.), Գերմանիա (մ.թ.ա. 16 թ.), Դալմատիա (մ.թ. 6 թ.)։

Օգոստոսն իրեն շրջապատել է խելացի օգնականներով և խորհրդականներով, որոնց մեջ առանձնացել են Ագրիպպան և Մեկենասը. նրանցով է պայմանավորված հռոմեական գրականության և արվեստի ծաղկումը՝ ոսկեդարը (Վերգիլիոսի, Հորացիոսի, Օվիդիոսի, Տիտոս Լիվիոսի, Տիբուլլոսի, Պրոպերտիոսի և ուրիշների ստեղծագործության ժամանակաշրջանը)։

Օկտավիանոսը՝ Հուլիոս Կեսարի քրոջ թոռն ու ժառանգը, Կեսարի սպանությունից հետո մուտք գործեց հռոմեական քաղաքականություն։ Մ.թ.ա. 43 թ. քսան տարեկան հասակում նա դարձավ կոնսուլ և Երկրորդ Եռապետության անդամներից մեկը՝ Մարկոս Անտոնիոսի և Լեպիդոսի հետ միասին։ Մ.թ.ա. 36 թ. նրա նշանակվեց ժողովրդական տրիբուն, ինչը նրան օժտեց սենատում վետոյի և ժողովրդական ժողովը վարելու իրավունքով։ Եռապետությանը վերջ դրվեց մ.թ.ա. 32 թ., երբ Լեպիդոսն աքսորվեց, իսկ Անտոնիոսը, որը միավորվել էր իր սիրուհու՝ Պտղոամեական կայսրության թագուհի Կլեոպատրայի հետ, Ակտիումի ճակատամարտում (մ.թ.ա. 31 թ.) Օկտավիանոսի նավատորմի հրամանատարի Ագրիպպայի կողմից պարտություն կրելուց հետո՝ մ.թ.ա. 30 թ. ինքնասպանություն գործեց։ Դրան հաջորդեց Օկտավիանոսի կողմից Եգիպտոսի գրավումը։

Որպես Հռոմի միակ ղեկավար, Օկտավիանոսը կատարեց մի շարք բարեփոխումներ քաղաքական և ռազմական ոլորտներում։ Մ.թ.ա. 29 թ. նա յուրացրեց հռոմեական ցենզորի պաշտոնը, որը նրան օժտում էր Սենատի անդամներին սենատորների կազմից հանելու իրավունքով։ Սենատը շնորհեց նրան հատուկ «պրոկոնսուլար իմպերիում» կոչումը, որը նրան տալիս էր իշխանություն բոլոր պրոկոնսուլների և ռազմական գործիչների նկատմամբ։ Սակայն այդ բոլորն արդեն ուներ իր նախորդը՝ Հուլիոս Կեսարը, որպես դիկտատոր։ Սահմանային պրովինցիաները, որտեղ գտնվում էր լեգեոնների մեծ մասը, և որոնք շուտով վերածվեցին կայսերական պրովինցիաների, գտնվում էին Օկտավիանոսի իշխանության տակ։ Պրովինցիաները, որոնք համեմատաբար ապահով էին և խաղաղ, տրվեցին սենատորների՝ վերածվելով սենատորական պրովինցիաների։ Լեգեոնների թիվը նվազեցվեց՝ հասցվելով քսանութի։ Օկտավիանոսը ստեղծեց ինը գնդերից կազմված հատուկ զորամիավորում, որը ապահովելու էր խաղաղությունն Իտալիայում. դրանցից երեքը տեղակայվեցին Հռոմում։ Վերջիններս հետագայում կոչվեցին Պրետորական պահակախումբ։

Մ.թ.ա. 27 թ. Օկտավիանոսն առաջարկեց հանձնել իշխանությունը սենատին,որը սակայն մերժեց այդ առաջարկը։ Սենատն Օկտավիանոսին տվեց «Օգոստոս» (թարգմանվում է որպես «սրբազան) պատվավոր կոչումը, և վերցրեց «առաջին քաղաքացի» կոչումը։ Որպես Հուլիոս Կեսարի ժառանգ, Օկտավիանոսը՝ ժողովրդի մեջ առավել հայտնի «Օգոստոս» անվանն ավելացրեց «Կեսար» ընտանեկան անունը։ Սակայն արդեն Վեսպասիանոս կայսեր կառավարման ժամանակ, «Կեսար»-ը դադարեց ընտանիքի անուն լինելուց, վերածվելով կոչման՝ «կեսար», որից էլ առաջացել է «կայսր» տիտղոսը։

Օգոստոսը գրավեց Հիսպանիան, իսկ նրա զորավարները ընդարձակեցին Հռոմի տիրույթները Աֆրիկա պրովինցիայում և Փոքր Ասիայում։ Օգոստոսը դավադրաբար սպանեց Մեծ Հայքի Արտաշես Բ արքային, և հետագայում մի քանի տարով պահեց երկիրն իր իշխանության տակ։ Օգոստոսը փնտրում էր իր համար արժանի ժառանգ։ Որպես այդպիսին ի վերջո ընտրվեց իր երևելի զորավարներից մեկը, որը նաև իր խորթ զավակն էր՝ Տիբերիոսը, ով կարողացավ գրավել և կայսրությանը միացնել Պանոնիան, Դալմաթիան, և ժամանակավորապես Գերմանիան։ Մ.թ.ա. 6 թ. Օգոստոսը շնորհեց իր տրիբունյան իշխանությունները խորթ որդուն, իսկ շուտով ճանաչեց Տիբերիոսին իր ժառանգ։ 13 թ. Օգոստոսը Տիբերիոսին հանձնեց պրովինցիաները կառավարելու իրավունքը, դրանով Տիբերիոսին օժտելով համարժեք իշխանական լիազորություններով։ 14 թ. Օգոստոսը մահացավ յոթանասունհինգ տարեկան հասակում՝ կառավարելով երկիրը շուրջ քառասուն տարի։

Օգոստոսը և Հայաստանը[խմբագրել]

Օգոստոսի արևելյան քաղաքականության մեջ կարևոր տեղ է ունեցել նաև Հայաստանը. գիտակցելով, որ չի կարող նվաճել, ձգտել է Հայաստանն իր ազդեցությանը ենթարկել դրածո գահակալների միջոցով, սակայն մինչև մ. թ. ա. I դարը հայոց թագավորները վարել են ինքնուրույն քաղաքականություն։

Կայսրության արևելքում, դեռևս Օգոստոսի կենդանության օրոք, կառուցվել են նրան և Հռոմին նվիրված տաճարներ, կանգնեցվել են արձաններ (ամենահայտնին Վատիկանի Կյարամոնտիի թանգարանում է)։ Ի թիվս այլ երկրների՝ Մեծ Հայքը ևս հայտնվեց նման կախյալ թագավորությունների շարքում: Առաջնորդվելով այս ուղեգծով՝ Հռոմը Հայաստանում գահ էր բարձրացնում Արտաշեսյան արքայատոհմի հետ հեռավոր արյունակցական կապ ունեցող անձանց, որոնց տրվում էին «Արտաշես» կամ «Տիգրան» դինաստիական անուններ, և որոնք հավատարմության երդում էին տալիս իրենց հովանավոր կայսրին:

Օգոստոսի հեռագնա ծրագրի համաձայն՝ Հայաստանի թագավոր է նշանակվել Ատրպատական-Մարաստանի արքա Արիոբարզանեսը, որը հավանաբար մայրական կողմից ուներ Արտաշեսյանծագում: Այդ քայլով Հռոմը, ընդդեմ իր մշտական ախոյան Պարթևստանի, Արևելքում ձեռք էր բերում Հայաստան-Ատրպատական միացյալ և ուժեղ թագավորություն: Սակայն Արիոբարզանեսի՝Հայաստանի թագավոր նշանակվելը տեղիք տվեց բուռն ապստամբական ելույթների, որոնք 2 թ.վերածվեցին հակահռոմեական հուժկու ապստամբության: Այն ճնշելու համար Հայաստան ժամանեց Գայոս Կեսարը: Հերոսական ու համառ դիմադրությամբ հատկապես աչքի ընկավ Արտագերս ամրոցը: Իսկ այն բանից հետո, երբ վերջապես հսկայական զոհերի գնով ամրոցը գրավվեց, և կողմերի միջև սկսվեցին բանակցություններ, բերդապահ Ադդոնը անսպասելիորեն դաշունահարեց Գայոս Կեսարին, իսկ ինքն էլ ինքնասպան եղավ:

Ճնշելով ապստամբությունը՝հռոմեացիները Հայաստանում թագավոր հռչակեցին Արիոբարզանեսին (2-4 թթ.): Բայց սրան վիճակված չէր երկար թագավորել: Քիչ անց նա դարձավ հայոց ավագանու կազմակերպած դավադրության զոհ: Օգոստոսի կամքով Հայաստանի թագավոր հռչակվեց Արիոբարզանեսի որդին՝Արտավազդ IV-ը (4-6 թթ.): Սա նույնպես զոհ գնաց դավադրության:

Այս անգամ դարձյալ Օգոստոսի հանձնարարությամբ Հայաստան ժամանեց հայկական գահի նրա նոր թեկնածուն՝ Հրեաստանի թագավորի թոռը՝ Տիգրան V-ը, որ իգական գծով Արտաշեսյան շառավիղ էր: Հայոց այս <<նոր թագավորը>>գահակալեց ընդամենը մի քանի ամիս և գահընկեց եղավ հայերի ապստամբության հետևանքով: Ընդդիմանալով Հռոմի կողմից Հայաստանում թագավոր նշանակվելու կարգին՝ հայերը գահ բարձրացրին Տիգրան IV-ի քրոջը՝ Էրատոյին (6-12 թթ.), իսկ այնուհետև՝ Պարթևստանի եոբեմնի թագավոր Վոնոն Արշակունուն (12-16 թթ.): Ինչպես Էրատոն, այնպես էլ Վոնոնը չճանաչվեցին Հռոմի կողմից:

Օգոստոս Օկտավիանոսի արձանը[խմբագրել]

Հունաստանի Սալոնիկ քաղաքի հնագիտության թանգարանի բազմաթիվ ու բազմաբնույթ նմուշների մեջ առանձնանում է Օկտավիանոս Օգոստոս կայսեր վեհաշուք արձանը:

Օգոստոս կայսեր կիսանդրին

Առաջին իսկ հայացքից արձանը դիտողին գրավում է իր ինքնատիպ կերտվածքով: Այն, ըստ ուսումնասիրողների վարկածի, կերտվել է Սալոնիկ քաղաքում Տիբերիոս կայսեր օրոք՝ Ք.հ. 14 – 37 թվականներին, քանի որ, ըստ հնագետների, կայսերական դասական շրջանի վառ նմուշ է: Արձանը հայտնաբերվել է 1939 թվականին Հունաստանի Սալոնիկ քաղաքի կենտրոնում, ներկայիս Դիիկիտիրիո թաղամասի Մուսխունիտի հրապարակում՝ Սալոնիկի՝ Հունաստանի Մակեդոնիա և Թրակիա նահանգների նախարարության շենքի հարևանությամբ: Օկտավիանոսի արձանը պատկերում է նրան արդեն գահակալության տարիներին:

Արձանի բարձրությունը 2 մետր է, կերտված է սպիտակ մարմարի երկու առանձին կտորներից (մարմնի վերին և ստորին հատվածները), գլուխը քանդակված է մարմարի առանձին կտորից, որի չափը 28,5 սմ է:

Մասնագետները պնդում են, որ տվյալ արձանը կայսեր ամենահայտնի բրոնզե արձանի կրկնօրինակն է, որը գտնվել է Հռոմի արվարձաններից մեկում՝ Պրիմա Պորտայի՝ Օկտավիանոսի կին Լիվիային պատկանող առանձնատանը. նշված արձանը այժմ պահպանվում է Վատիկանի թանգարանում: Սալոնիկում պահվող արձանը կանգնած է ողջ վեհությամբ, կիսամերկ: Օկտավիանոսի պատմուճանը, ուսերից ցած թափվելով, անցնում է ձախ ձեռքի վրայով՝ առաջացնելով նրբորեն կերտված ծալքեր, որոնք թաքցնում են մարմնի ստորին մասի մերկությունը: Աջ ձեռքում պատկերված է եղել նիզակ, ձախ ձեռքին՝ պատյանով սուր:

Արձանը, մարմնակերտման մանրամասների ճշգրիտ կատարողականությամբ, ռեալիստական ուղղության իսկական նմուշ է, և դա համապատասխանում է ժամանակի քաղաքական քարոզչությանը, երբ կայսեր բարձրագույն իշխանությունը դիտվում էր իբրև աստվածային և սրբացվում էր: Դիմագծերը պարզ են, բարձրացրած ձեռքը վկայում է ազդեցիկ հեղինակության մասին, իսկ առանձին տարրերը (պատմուճանը, նիզակն ու սուրը) ընդգծում են կայսեր առաքինի բնավորությունը, հմուտ առաջնորդ ռազմավարի կարողությունները: Արձանը պատկանում է Հունաստանի մշակույթի նախարարությանը և մշտապես ցուցադրվում է Սալոնիկի հնագիտության թանգարանում:

Աղբյուրներ[խմբագրել]

  1. Հովհաննես Բարսեղյան (2006)։ "Ավանդական և պատմական անձնանունների հայերեն տառադարձության մասին որոշում", Տերմինաբանական և ուղղագրական տեղեկատու։ Երևան: 9-րդ հրաշալիք, 56։ ISBN 99941-56-03-9։ 
Wikiquote-logo-en.svg
Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են՝