Օկտավիանոս Օգոստոս

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Օկտավիանոս Օգոստոս

Օկտավիանոս Օգոստոս կամ Օգոստոս Օկտավիանոս[1] (պաշտոնական անունը՝ Գայոս Հուլիոս Կեսար Օկտավիանոս Օգոստոս («Օգոստոս» լատիներեն է. նշանակում է «սրբազան», հետագայում ստացել է կայսրի տիտղոսի նշանակություն), լատ.՝ Gaius Iulius Caesar Octavianus, ծննդյան ժամանակ տրված անունը՝ Գայոս Օկտավիոս Թուրինուս, Gaius Octavius Thurinus; մ.թ.ա. 63 թ. սեպտեմբերի 23, Հռոմ - մ.թ.ա. 14թ. օգոստոսի 19, Նոլա), հռոմեական կայսր մ.թ.ա. 27 թ.՝ ։

Օկտավիանոսը Հուլիոս Կեսարի քրոջ թոռն է և, Կեսարի կտակի համաձայն, նրա որդեգիրն ու ժառանգորդը։ Հռոմեական զորավար Մարկոս Անտոնիոսի և Եգիպտոսի թագուհի Կլեոպատրայի նկատմամբ մ.թ.ա. 31 թ. Ակցիումի մոտ տարած հաղթանակով վերջ տվեց Կեսարի սպանությունից հետո սկսված քաղաքացիական պատերազմներին (մ.թ.ա. 43-31 թթ.)։

Կենսագրություն[խմբագրել]

Կեսարի սպանությունից հետո Օկտավիանոսը Մարկոս Անտոնիոսի և Մարկոս Լեպիդոսի հետ ստեղծել է Երկրորդ եռապետությունը (մ.թ,ա. 43 թ.) և պատժել Կեսարի հակառակորդներին։ Սակայն եռապետությունը երկար չի գոյատևել. Օկտավիանոսը մ.թ.ա. 36 թ-ին Լեպիդոսին զրկել է իշխանությունից և պատերազմ սկսել Անտոնիոսի դեմ։ Սենատը և քաղաքական գործիչ ու հռետոր Կիկերոնը պաշտպանել են Օկտավիանոսին։ Մ.թ.ա. 31 թ-ին Ակտիումի մոտ Անտոնիոսի ու Եգիպտոսի թագուհի Կլեոպատրա VII-ի դեմ Օկտավիանոսի տարած հաղթանակով ավարտվել են քաղաքացիական պատերազմները, և ամբողջ իշխանությունը կենտրոնացել է Օկտավիանոսի ձեռքում։

Օկտավիանոսի օրոք սահմանված կառավարման ձևը կոչվել է «վերականգնված հանրապետություն». հստակ սահմանազատվել են պետության ղեկավարի իրավունքներն ու պարտականությունները։ Հետագայում կառավարման այդ ձևը ստացել է պրինցիպատ անվանումը, այսինքն՝ սենատի պրինցեպսի (առաջին սենատոր) կառավարություն։

Մ.թ.ա. 12 թ-ից Օկտավիանոսը նաև գերագույն քուրմն էր։ Ծերակույտը նրան շնորհել է Օգոստոս տիտղոսը (հետագայում նրա ծննդյան ամիսը կոչվել է օգոստոս)։

Հրապարակել է ստրկատիրությունն ամրապնդող օրենքներ, ձգտել է պրովինցիաներում ձևավորել հռոմեական պետության պահպանմամբ շահագրգիռ խավ, հիմնել կայսերական գանձարան։

Կառավարման առաջին տարիներին մղել է նվաճողական պատերազմներ։ Նրա օրոք ավարտվել է Իսպանիայի նվաճումը, կազմվել են նոր պրովինցիաներ՝ Եգիպտոս (մ.թ.ա. 30 թ.), Մեզիա (մ.թ.ա. 15 թ.), Պաննոնիա (մ.թ.ա. 10 թ.), Գերմանիա (մ.թ.ա. 16 թ.), Դալմատիա (մ.թ. 6 թ.)։

Օգոստոսն իրեն շրջապատել է խելացի օգնականներով և խորհրդականներով, որոնց մեջ առանձնացել են Ագրիպպան և Մեկենասը. նրանցով է պայմանավորված հռոմեական գրականության և արվեստի ծաղկումը՝ ոսկեդարը (Վերգիլիոսի, Հորացիոսի, Օվիդիոսի, Տիտոս Լիվիոսի, Տիբուլլոսի, Պրոպերտիոսի և ուրիշների ստեղծագործության ժամանակաշրջանը)։

Օգոստոսը և Հայաստանը[խմբագրել]

Օգոստոսի արևելյան քաղաքականության մեջ կարևոր տեղ է ունեցել նաև Հայաստանը. գիտակցելով, որ չի կարող նվաճել, ձգտել է Հայաստանն իր ազդեցությանը ենթարկել դրածո գահակալների միջոցով, սակայն մինչև մ. թ. ա. I դարը հայոց թագավորները վարել են ինքնուրույն քաղաքականություն։

Կայսրության արևելքում, դեռևս Օգոստոսի կենդանության օրոք, կառուցվել են նրան և Հռոմին նվիրված տաճարներ, կանգնեցվել են արձաններ (ամենահայտնին Վատիկանի Կյարամոնտիի թանգարանում է)։ Ի թիվս այլ երկրների՝ Մեծ Հայքը ևս հայտնվեց նման կախյալ թագավորությունների շարքում: Առաջնորդվելով այս ուղեգծով՝ Հռոմը Հայաստանում գահ էր բարձրացնում Արտաշեսյան արքայատոհմի հետ հեռավոր արյունակցական կապ ունեցող անձանց, որոնց տրվում էին «Արտաշես» կամ «Տիգրան» դինաստիական անուններ, և որոնք հավատարմության երդում էին տալիս իրենց հովանավոր կայսրին:

Օգոստոսի հեռագնա ծրագրի համաձայն՝ Հայաստանի թագավոր է նշանակվել Ատրպատական-Մարաստանի արքա Արիոբարզանեսը, որը հավանաբար մայրական կողմից ուներ Արտաշեսյանծագում: Այդ քայլով Հռոմը, ընդդեմ իր մշտական ախոյան Պարթևստանի, Արևելքում ձեռք էր բերում Հայաստան-Ատրպատական միացյալ և ուժեղ թագավորություն: Սակայն Արիոբարզանեսի՝Հայաստանի թագավոր նշանակվելը տեղիք տվեց բուռն ապստամբական ելույթների, որոնք 2 թ.վերածվեցին հակահռոմեական հուժկու ապստամբության: Այն ճնշելու համար Հայաստան ժամանեց Գայոս Կեսարը: Հերոսական ու համառ դիմադրությամբ հատկապես աչքի ընկավ Արտագերս ամրոցը: Իսկ այն բանից հետո, երբ վերջապես հսկայական զոհերի գնով ամրոցը գրավվեց, և կողմերի միջև սկսվեցին բանակցություններ, բերդապահ Ադդոնը անսպասելիորեն դաշունահարեց Գայոս Կեսարին, իսկ ինքն էլ ինքնասպան եղավ:

Ճնշելով ապստամբությունը՝հռոմեացիները Հայաստանում թագավոր հռչակեցին Արիոբարզանեսին (2-4 թթ.): Բայց սրան վիճակված չէր երկար թագավորել: Քիչ անց նա դարձավ հայոց ավագանու կազմակերպած դավադրության զոհ: Օգոստոսի կամքով Հայաստանի թագավոր հռչակվեց Արիոբարզանեսի որդին՝Արտավազդ IV-ը (4-6 թթ.): Սա նույնպես զոհ գնաց դավադրության:

Այս անգամ դարձյալ Օգոստոսի հանձնարարությամբ Հայաստան ժամանեց հայկական գահի նրա նոր թեկնածուն՝ Հրեաստանի թագավորի թոռը՝ Տիգրան V-ը, որ իգական գծով Արտաշեսյան շառավիղ էր: Հայոց այս <<նոր թագավորը>>գահակալեց ընդամենը մի քանի ամիս և գահընկեց եղավ հայերի ապստամբության հետևանքով: Ընդդիմանալով Հռոմի կողմից Հայաստանում թագավոր նշանակվելու կարգին՝ հայերը գահ բարձրացրին Տիգրան IV-ի քրոջը՝ Էրատոյին (6-12 թթ.), իսկ այնուհետև՝ Պարթևստանի եոբեմնի թագավոր Վոնոն Արշակունուն (12-16 թթ.): Ինչպես Էրատոն, այնպես էլ Վոնոնը չճանաչվեցին Հռոմի կողմից:

Օգոստոս Օկտավիանոսի արձանը[խմբագրել]

Հունաստանի Սալոնիկ քաղաքի հնագիտության թանգարանի բազմաթիվ ու բազմաբնույթ նմուշների մեջ առանձնանում է Օկտավիանոս Օգոստոս կայսեր վեհաշուք արձանը:

Օգոստոս կայսեր կիսանդրին

Առաջին իսկ հայացքից արձանը դիտողին գրավում է իր ինքնատիպ կերտվածքով: Այն, ըստ ուսումնասիրողների վարկածի, կերտվել է Սալոնիկ քաղաքում Տիբերիոս կայսեր օրոք՝ Ք.հ. 14 – 37 թվականներին, քանի որ, ըստ հնագետների, կայսերական դասական շրջանի վառ նմուշ է: Արձանը հայտնաբերվել է 1939 թվականին Հունաստանի Սալոնիկ քաղաքի կենտրոնում, ներկայիս Դիիկիտիրիո թաղամասի Մուսխունիտի հրապարակում՝ Սալոնիկի՝ Հունաստանի Մակեդոնիա և Թրակիա նահանգների նախարարության շենքի հարևանությամբ: Օկտավիանոսի արձանը պատկերում է նրան արդեն գահակալության տարիներին:

Արձանի բարձրությունը 2 մետր է, կերտված է սպիտակ մարմարի երկու առանձին կտորներից (մարմնի վերին և ստորին հատվածները), գլուխը քանդակված է մարմարի առանձին կտորից, որի չափը 28,5 սմ է:

Մասնագետները պնդում են, որ տվյալ արձանը կայսեր ամենահայտնի բրոնզե արձանի կրկնօրինակն է, որը գտնվել է Հռոմի արվարձաններից մեկում՝ Պրիմա Պորտայի՝ Օկտավիանոսի կին Լիվիային պատկանող առանձնատանը. նշված արձանը այժմ պահպանվում է Վատիկանի թանգարանում: Սալոնիկում պահվող արձանը կանգնած է ողջ վեհությամբ, կիսամերկ: Օկտավիանոսի պատմուճանը, ուսերից ցած թափվելով, անցնում է ձախ ձեռքի վրայով՝ առաջացնելով նրբորեն կերտված ծալքեր, որոնք թաքցնում են մարմնի ստորին մասի մերկությունը: Աջ ձեռքում պատկերված է եղել նիզակ, ձախ ձեռքին՝ պատյանով սուր:

Արձանը, մարմնակերտման մանրամասների ճշգրիտ կատարողականությամբ, ռեալիստական ուղղության իսկական նմուշ է, և դա համապատասխանում է ժամանակի քաղաքական քարոզչությանը, երբ կայսեր բարձրագույն իշխանությունը դիտվում էր իբրև աստվածային և սրբացվում էր: Դիմագծերը պարզ են, բարձրացրած ձեռքը վկայում է ազդեցիկ հեղինակության մասին, իսկ առանձին տարրերը (պատմուճանը, նիզակն ու սուրը) ընդգծում են կայսեր առաքինի բնավորությունը, հմուտ առաջնորդ ռազմավարի կարողությունները: Արձանը պատկանում է Հունաստանի մշակույթի նախարարությանը և մշտապես ցուցադրվում է Սալոնիկի հնագիտության թանգարանում:

Աղբյուրներ[խմբագրել]

  1. Հովհաննես Բարսեղյան (2006)։ "Ավանդական և պատմական անձնանունների հայերեն տառադարձության մասին որոշում", Տերմինաբանական և ուղղագրական տեղեկատու։ Երևան: 9-րդ հրաշալիք, 56։ ISBN 99941-56-03-9։ 
Wikiquote-logo-en.svg
Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են՝