Միապետություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ժամանակակից աշխարհի այն պետությունները, որտեղ գործում են միապետական կարգեր

Միապետություն պետության կառավարման համակարգ է, երբ իշխանության գլուխ կանգնած է մեկ անձնավորություն՝ միապետը։ Հաճախ միապետությունը ժառանգական է, հետևաբար տվյալ պետության իշխանությունը պատկանում է մեկ դինաստիայի։ Տարբերակվում են բացարձակ միապետական և սահմանադրական միապետական կարգեր։

Հին և Միջնադարյան Հայաստանում[խմբագրել]

Ըստ Մովսես Խորենացու հայոց առաջին միապետը եղել է Հայկյան տոհմից Պարույր Սկայորդին։ Հայոց միապետը կրել է արքա կամ արքայից-արքա տիտղոսը, որը շատ դեպքերում եղել է հավասարազոր հռոմեական կեսարին կամ կայսրին։ Հին Հայաստանի արքայատոհմերն են՝ Հայկազունիները, Երվանդունիները,Արտաշեսյանները, Արշակունիները, իսկ Միջնադարյան Հայաստանում՝ Բագրատունիները և Ռուբինյաններ-Հեթումյաններ-Լուսինյանները (Կիլիկիան Հայաստանում): Բացի այդ, հայոց պատմության տարբեր ժամանակահատվածներում եղել են նաև տեղական թագավորական տոհմեր, որոնցից են Առանշահիկները, Արծրունիները, Սյունիները, Կյուրիկյանները և այլը։

5-9դդ. պետականության բացակայության պայմաններում հայոց միապետի դերի որոշ մասը իրենց վրա էին վերցնում Հայոց Մարզպանը, Հայոց Իշխանը, Հայոց Իշխանաց իշխանը։ Հայոց միապետը (արքան) Հայաստանի միահեծան տիրակալն էր զորքերի գլխավոր հրամանատարը։ Նա էր նշանակում և հանում պաշտոնից պետական գործակալությունների ղեկավարներին, քրիստոնեության ընդունումից հետո միջամտում կաթողիկոսի ընտրություններին, հայտարարում պատերազմ, կնքում դաշինք օտար պետությունների և ցեղերի հետ։ Հայոց Միապետի իշխանությունը ժառանգական էր, սովորաբար իշխանությունն անցնում էր հորից ավագ որդուն։ Եթե չկար արու ժառանգ, ապա գահը կարող էր անցնել նաև տոհմի իգական ներկայացուցիչներին։

Ուշ միջնադարում հայոց միապետության կորստից հետո, միապետի որոշ ֆունկցիաներ իր վրա վերցրեց հայոց կաթողիկոսը։ Սակայն հայոց միապետի տիտղոսը՝ Հայոց Արքայի տիտղոսը Լուսինյաններից ժառանգաբար անցավ Իտալիայի Սավոյան Արքայատանը և պահպանվեց ընդհուպ մինչ մեր օրերը: