Ալեքսանդր Մակեդոնացի

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ալեքսանդր Մեծ
Ալեքսանդր Մակեդոնացի
Ἀλέξανδρος ὁ Μέγας
ԾՆՎ. մ.թ.ա. 356 թ. հուլիսի 21
Պելլայում, Հին Մակեդոնիա
ՄԱՀ. 323 թ. hունիսի 10 Բաբելոնում
Bust Alexander BM 1857.jpg
Մակեդոնիայի թագավոր
Եգիպտոսի փարավոն
Ասիայի տիրակալ
տարեթիվ թագավորության ժամանակաշրջան
մ.թ.ա. 336 թ. - 323 թ.
նախորդ հայր, Փիլիպոս II
Արգեադների դինաստիա
հաջորդ Ալեքսանդր IV Մակեդոնացի,
զավակը Ռոքսանայից
Փիլիպոս III Արիդեոս
հայր Փիլիպոս II Մակեդոնացի
մայր Օլիմպիադա

Ալեքսանդր III Մակեդոնացի (մ.թ.ա. 20 հուլիսի 356 թ. - 10 հունիսի 323 թ.), արևմտյան պատմագրության մեջ հայտնի է որպես Ալեքսանդր Մեծ (անվան ստուգաբանական նշանակություն՝ հին հուն.՝ ἀλέξω (alexo) բառը նշանակում է «պաշտպանել, օգնել», հին հուն.՝ ἀνήρ (andr) ՝ «մարդ») (դասական հայերեն աղբյուրներում՝ Աղեքսանդր Մակեդոնացի), Մակեդոնիայի արքա (մ.թ.ա. 336թ-ից), զորավար։ Արգեադների հարստության ներկայացուցիչ։ Ծնվել է Մակեդոնիայի մայրաքաղաք Պելլայում, ժառանգել է գահը 20 տարեկան հասակում։ Ստեղծել է հին աշխարհի ամենամեծ կայսրություններից մեկը, որը ձգվում էր Հոնիական ծովից մինչև Հիմալայներ։ Ալեքսանդրը ճանաչված է որպես մարդկության պատմության մեջ ամենամեծ զորավարներից մեկը։ Նա հաղթանակել է մասնակցած բոլոր ճակատամարտերում՝ չնայած որ միշտ առճակատվել է քանակապես գերազանցող թշնամու դեմ։

Ալեքսանդրը թագադրվել է որպես Մակեդոնիայի թագավոր իր հոր՝ Փիլիպոս II Մակեդոնացու սպանությունից հետո։ Ժառանգել է կայացած պետություն և հզոր բանակ, որի շնորհիվ նրան հաջողվել է իրականացնել ռազմական և քաղաքական պատվախնդիր ծրագրեր։ Մ. թ. ա. 334 թ. Ալեքսանդրը ներխուժել է Առաջավոր Ասիա, որը Պարսկական տերության մասն էր կազմում, և սկիզբ է դրել իր հաղթական, 10 տարի տևած Արևելյան արշավանքին։ Ալեքսանդրի տարած հաղթանակների արդյունքում Պարսկաստանի տերությունը ջախջախվել է։ Նա գահընկեց է արել Պարսկաստանի արքա Դարեհ III Աքեմենյանին և հռչակվել Ասիայի տիրակալ։ Համակվելով ամբողջ աշխարհին տիրանալու գաղափարով և «Համաշխարհային օվկիանոսին» հասնելու երազանքով՝ Ալեքսանդրը մ.թ.ա. 326 թ. մուտք է գործել Հնդկաստան, գրավել Պենջաբը։ Սակայն իր հյուծված ու դժգոհ զորքի պահանջով դադարեցրել առաջխաղացումը ու վերադարձել Պարսկաստան։

Ալեքսանդրն իր մահկանացուն է կնքել Բաբելոնում մ.թ.ա. 323 թ.՝ անավարտ թողնելով ծրագրավորված արևմտյան ու հարավային ռազմարշավները։ Ալեքսանդրի մահվանը հետևել են պատերազմներ նրա զորավարների, զինակիցների ու ընտանիքի անդամների միջև, որի արդյունքում կայսրությունը տրոհվել է 3 մասի։ Նորաստեղծ պետությունները գլխավորել են նրա կենդանի մնացած գեներալները՝ դիադոքոսները։

Ալեքսանդր Մակեդոնացին թողել է հարուստ ժառանգություն։ Իր իշխանությունն ամրապնդելու համար հիմնել է մոտ 70 քաղաք–գաղութներ, որոնց մեծ մասը կրում էր «ալեքսանդրիա» անունը։ Նրա ռազմական ու տնտեսական նվաճումների շնորհիվ ստեղծվել է նոր տիպի համախշարհային կայսրություն, որտեղ արևմտյան ու արևելյան քաղաքակրթությունները միաձուլվեցին հելլենիստական մշակույթիի ներքո։ Չնայած նրա կայսրության կարճատև գոյատևմանը՝ Ալեքսանդր Մակեդոնացու ջանքերի շնորհիվ հելլենիստական մշակույթի տարածումը դարձավ անդառնալի, և այն հետագայում Եվրոպայի ու Առաջավոր Ասիայի քաղաքակրթությունների հիմքը հանդիսացավ։ Ալեքսանդր Մակեդոնացու ներդրումը համաշխարհային ռազմագիտության մեջ համարվում է անգերազանցելի և մինչ այժմ կիրառական նշանակություն ունի։

Բովանդակություն

Պատմագրություն[խմբագրել]

Ալեքսանդրի մասին գույություն ունեցող հարուստ պատմագրությունը հիմնված է չորս հիմնական սկզբնաղբյուրների վրա։ Դրանք են հին աշխարհի պատմիչներ Դիոդորոս Սիկիլիացու [1] (մ.թ.ա. առաջին դար), հույն Արիանոսի [2] (մ.թ. երկրորդ դար), հռոմեացի Քվինտուս Կուրցիուս Ռուֆուսի [3] (մ.թ. առաջին դար) և հույն Պլուտարքոսի [4] (մ.թ. առաջին դար) աշխատանքները, որոնք, իրենց հերթին, օգտագործել էին Ալեքսանդրի ժամանակակից պատմագիրների ու զինակիցների մեզ չհասած բնագրերն ու վկայությունները։

Ալեքսանդրի սերումը։ Փիլիպոս II ժառանգությունը[խմբագրել]

Մ. թ. ա. 4-րդ դարի սկզբներին Մակեդոնիա թագավորությունը (գտնվում էր այժմյան Հունաստան ու Մակեդոնիա պետությունների տարածքներում) իրենից ներկայացնում էր լեռնային անասնապահական գավառ։

Հունաստանն ու Մակեդոնիան մ.թ.ա. 336 թ.

Ալեքսանդր Մակեդոնացու հոր՝ Փիլիպոս Երկրորդ (մ. թ. ա. 382 -336 թ. թ.) թագավորի ջանքերի շնորհիվ այն թևակոխեց ռազմական, քաղաքական ու տնտեսական աննախադեպ վերելքի ժամանակաշրջան։ Ռազմարվեստի բնագավառում Փիլիպոսը կատարեց բանակի արմատական ձևափոխում։ Նա ընդօրինակեց այդ ժամանակվա ամենազարգացած պետությունների, Հունաստանի ու Պարսկաստանի, ռազմագիտությունները, ու հարմարեցրեց այն Մակեդոնիայի պայմանների համար։ Ծանր հեծելազորի կորիզն էին կազմում հեթայրները, արքայի ազնվական «մտերիմ ընկերները»։ Նրանք օգտագործում էին հատուկ խոշոր նժույգներ, զինված էին նիզակներով ու սուսերով, պաշտպանված վահաններով, սաղավարտներով ու զրահով։ Հեթայրները հմտորեն տիրապետում էին հեծարվեստին, և թշնամական հեծելազորը գրեթե երբեք չէր դիմակայում նրանց գրոհին։ Հետևակազորի կազմում Փիլիպոսը զարգացրել էր հայտնի մակեդոնական փաղանգը։ Այն սովորաբար կազմված էր 16 x 16 զորաշարքից, պաշտպանված վահաններով ու սաղավարտներով և զինված երկար նիզակներով՝ սարիսաներով։

Փիլիպոսի կատարած ռազմական բարելավումները պսակվեցին փայլուն հաղթանակներով, հատկապես՝ հույն-մակեդոնական պատերազմների ժամանակ։ Զինվորական հաջողություններից բացի, Փիլիպոսը ցուցադրեց նաև քաղաքական գործչի ակնառու տաղանդ։ Ալեքսանդրի մայրը, թագուհի Օլիմպիադան, Փիլիպոս II-ի չորրորդ կինը, ծագումով Էպեյրոսի (ներկայիս Ալբանիա) արքայադուստրն էր։

Ալեքսանդրի մանկությունն ու կրթությունը[խմբագրել]

Ալեքսանդր Մակեդոնացու կիսանդրին (ստեղծված՝ մ.թ.ա. 330 թ., քանդակագործ՝ Լիսիպոս, գտնվելու վայրը՝Լուվր/Փարիզ, կրկնապատկեր)։ Ալեքսանդրի ի կենդանվույն մեզ հասած միակ պատկերը։ Ալեքսանդրը միայն Լիսիպոսին էր իրեն պատկերելու պատվին արժանացնում

Վաղ մանկության հասակում Ալեքսանդրը թողնված էր մոր խնամքին։ Հավանական է, որ խանդոտ ու կրոնական զմայլանքի հակված Օլիմպիադան տրամադրում էր որդուն հոր դեմ, որի հետևանքով Ալեքսանդրի մեջ երկակի վերաբերմունք էր ձևավորվել Փիլիպոսի նկատմամբ։ Երեխան մի կողմից հիանում էր հոր սխրանքներով, մյուս կողմից՝ խանդ ու նույնիսկ թշնամանք տածում նրա ռազմական հաջողությունների հանդեպ։

Ալեքսանդրը՝ որպես արքայազն, ստացել էր լավագույն ազնվական կրթություն։ Տասներեք տարեկան հասակում նրա ուսուցման համար հրավիրվել էր երիտասարդ ուսուցիչ, ծագումով հույն Արիստոտելը, որը հետագայում դարձել է աշխարhահռչակ գիտնական, փիլիսոփա ու մանկավարժ։ Ստացած կրթությունը Ալեքսանդրի մեջ զարգացրել էր նուրբ ճաշակ ու հետաքրքրասիրություն, ձևավորել իրեն արվեստագետներով ու գիտնականներով շրջապատելու սովորություն։ Ալեքսանդրը Հին Հունաստանի բանաստեղծ Հոմերոսի կրքոտ երկրպագուն էր. իր ողջ կյանքի ընթացքում իրեն նմանեցնում էր «Իլիական» պոեմի առասպելական դյուցազներին։

Պատմաբանները ենթադրում են, որ հենց այդ շրջանում, Արիստոտելի ազդեցության տակ, Ալեքսանդրը ծանոթացել ու ոգեշնչվել էր պանհելլենիզմի գաղափարով։ Բանն այն է, որ այդ դարաշրջանում Հունաստանը (Հելլադան), հելլենիզմի փայլուն մշակույթի արարիչն ու կրողը, տրոհված էր առանձին մանր ու անկախ ժողովրդավարական քաղաք-պետությունների (պոլիսների), որոնք գտնվում էին միմյանց նկատմամբ անհաշտ խռովքի մեջ ու, հետևաբար, ապրում էին ծանր քաղաքական ու տնտեսական ճգնաժամ։ Վերելք ապրող հարևան Մակեդոնիայի համար այդ վիճակը պոլիսների վրա հսկողություն հաստատելու բացառիկ հնարավորություն էր ընձեռել։ Ալեքսանդրին ոգեշնչող պանհելլենիզմի գաղափարը ենթադրում էր հունական մշակութային ներուժի ու մակեդոնական ռազմական հզորության միավորում, ինչը կնպաստեր հելլենիզմի տարածմանն ու արմատավորմանը հեռավոր «բարբարոսական երկրներում»։

Ալեքսանդրի ռազմական դաստիարակությունը կայացել էր մանկության ու պատանեկության տարիներին, Փիլիպոսի փորձառու զինակիցների հսկողության ներքո։ Ալեքսանդրի դասընկերները՝ մակեդոնական բարձրաստիճան տոհմերի զավակները, հետագայում կազմեցին նրա մոտիկ շրջապատը։ Ալեքսանդրի ռազմական ընդունակությունները առաջին անգամ դրսևորվեցին 18 տարեկանում, երբ արքայազնի ղեկավարած ծանր հեծելազորի հաջողակ գրոհը վճռորոշեց հունամակեդոնական պատերազմի ամենանշանավոր, Քերոնեայի ճակատամարտի, ավարտը։

Հոր ու որդու հակադրությունը։ Արևելյան արշավի պատրաստությունը[խմբագրել]

Փիլիպոսի ու Ալեքսանդրի ամենակոշտ ընդհարումը տեղի ունեցավ մ.թ.ա. 336 թ., երբ, անտեսելով Օլիմպիադայի ու Ալեքսանդրի դժկամությունը, թագավորն ամուսնացավ մի ազնվատոհմիկ կնոջ հետ։ Ընտանեկան ու քաղաքական լուրջ հետևանքներով հղի այդ իրավիճակը հանգուցալուծեց Փիլիպոսի սպանությունը։ Այն տեղի ունեցավ հրապարակավ, մակեդոնական հինավուրց մայրաքաղաք Էգայում (Վերգինայում), շքահանդեսի ժամանակ։ Մարդասպանը փախուստի դիմեց, բայց վրա հասած Փիլիպոսի թիկնապահները դանակահարեցին նրան։ Ըստ պաշտոնական վարկածի մարդասպանը, ոմն սպա, կատարել էր հանցանքը անձնական վիրավորանքի ու խելագարության հողի վրա։ Սակայն, մինչ այժմ պատմաբանները տարակարծիք են իրական դավադիրների ինքնության վերաբերյալ։ Գոյություն ունեն ևս երկու վարկած։ Առաջինը՝ Օլիմպիադայի (ու, ենթադրաբար, Ալեքսանդրի) մասնակցությունը. Փիլիպոսի նորածին զավակը լիիրավ հավակնորդ ու լուրջ մրցակից կարող էր հանդիսանալ Ալեքսանդրի թագաժառանգության հարցում։ Երկրորդը՝ դա Հելլենիստական աշխարհի վաղեմի թշնամու, Պարսկաստանի, գաղտնի մասնակցությունն է։

Հոր սպանությունից հետո տասնիննամյա Ալեքսանդրը զինվորական խորհրդի կողմից հռչակվում է Մակեդոնիայի թագավոր։ Նա մի քանի ամսում եռանդաբար վերջ է տալիս ներքին ընդդիմությանը, իրագործում հանգուցյալ Փիլիպոսի վաղեմի երազանքը՝ ավարտում Հունաստանի լիակատար հնազանդեցնումն և, որպես պանհելլենիստական առաջնորդ, սկսում է պատրաստվել Արևելյան արշավանքին՝ «բարբարոսական» Պարսկաստանը նվաճելու նպատակով։

Պարսկական տերությունը[խմբագրել]

Պարսկական տերությունն իր չափերով ու բնակչությամբ գերազանցում էր Մակեդոնիան ու Հունաստանը տասնյակ անգամ։ Մ.թ.ա. վեցերորդ դարում բազմաթիվ հինավուրց ու փառավոր պատմություն ունեցող պետություններ (Եգիպտոս, Բաբելոն, Հայք), ինչպես նաև զանազան ժողովուրդներ ու ցեղեր, զավթված եղան ռազմատենչ լեռնային ցեղի, պարսիկների, կողմից։ Նվաճած տարածքների վրա կազմավորվեց Պարսկական կայսրությունը, Աքեմենյանների դինաստիայի գլխավորությամբ (550 - 330 թ. մ. թ. ա.)։

Աքեմենյան տիրակալությունը

Վիթխարի պետական կառույցի կայունությունն ու կենսունակությունը ապահովում էր կիրառվող հանդուրժողականության քաղաքականությունը։ Երկրի պետական դավանանքն զրադաշտականությունն էր, որը պաշտում էր կրակի աստած Ահուրամազդային։ Սակայն, կայսրության կազմում գտնվող յուրաքանչյուր ժողովդրին թույլ էր տրվում դավանել իր կրոնը։ Պարսկական տերության կազմի մեջ մտնող յուրաքանչյուր ազգ համեմատաբար ինքնուրույն էր։ Երկիրը կառավարվում էր կուսակալությունների (սատրապությունների) միջոցով, որոնց ղեկավարները՝ կուսակալները անմիջապես ենթարկվում էին երկրի արքային։ Բազմաթիվ ցեղեր հարկեր էին մուծում արքայական գանձապետարանին, որի հարստությունների մասին հունական աշխարհում առասպելներ էին հյուսվում։ Երկրի խոշորագույն քաղաքների միջև ձգվում էր «արքայական մայրուղի», որի երկարությամբ գործում էին 111 իջևանատուն։ Աքեմենյան արքունիքում բնակվում էին անհամար քանակի կանայք, հարճեր, ծառաներ, խոհարարներ, ներքինիներ, գուշակներ, և այլն։ Պարսկական բանակում հատուկ դեր էին կատարում հեծելազորն ու ռազմակառքերը։ Պարսիկ հետևակազորի կորիզն էր կազմում գվարդիան, այսպես կոչված «տաս հազար անմահներ»։ Պատերազմի ժամանակ պարսից արքան զորակոչում էր հպատակ ցեղերից ու ժողովուրդներից կազմած աշխարհազոր բանակ։

Չնայած արտաքին փայլին ու պերճանքին, մ. թ. ա. չորրորդ դարի 30 - ական թվականներին առկա էին ակնհայտ նշաններ առ այն, որ Աքեմենյան վիթխարի տերությունը հետզհետե մտնում է իր անկման փուլը։ Պարսկաստանն ու Հունաստանը վաղեմի թշնամիներ էին, նրանց միջև մ. թ. ա. 499-449 թ. թ. տեղի էին ունեցել մի շարք ռազմական բախումներ և երկու պատերազմ (հույն-պարսկական պատերազմներ)։ Դա էր պատճառը, որ պարսից աշխարհում տեղի ունեցող խմորումները վաղուց արդեն գտնվում էին հույների ուշադրության կենտրոնում։ Հինգերորդ դարում դեպի Հունաստան կատարած պարսից արշավանքների համար վրեժխնդիր լինելու գաղափարը դարձել էր այդ ժամանակվա ամենաարդիական կարգախոսը։ Պարսից արքունիքը, զբաղված իր ներքին երկպառակչություններով, անհեռատես անհոգություն էր ցուցաբերում Ալեքսանդրի ակնհայտ ռազմական պատրաստությունների նկատմամբ։

Այդ ժամանակ Պարսկաստանի տիրակալն էր «արքայից արքա» Դարեհ III Աքեմենյանը (մ. թ. ա. 380 – 330 թ. թ.)։ Չհանդիսանալով Աքեմենյանների ուղղակի թագաժառանգ, նա բռնի ուժի ու խարդավանքների միջոցով բազմել էր պարսկական գահին։ Մինչ այդ նա հյուսիսային սահմանային տարածքի, Արմենիայի (Հայքի), կուսակալն էր։

Արևելյան արշավի մեկնարկումը։ Գրանիկոսի ճակատամարտը[խմբագրել]

Մ. թ. ա. 334 թ. Ալեքսանդրը, գլխավորելով իր շուրջ 50,000-ոց բանակը, նավերով կտրեց Հելլեսպոնտոս նեղուցը (ներկայիս Դարդանելը) և ոտք դրեց Պարսկական տերությանը պատկանող Առաջավոր Ասիայի հողին։ Երկու կողմերն սկսեցին պատրաստվել բախմանը։ Պարսիկները ստեղծեցին միավորված ռազմախորհուրդ, որին անդամակցում էին տեղական կուսակալենրը։ Խորհուրդը գլխավորում էր Մեմնոնը, Առաջավոր Ասիայում բնակվող հույն ազնվական, որը պարսկական բանակում ծառայելիս դրսևորել էր իրեն որպես փայլուն զորավար։ Նրա տրամադրության տակ էր շուրջ 60,000-ոց բանակ, հիմնականում կազմած հույն վարձկաններից։ Մեմնոնը առաջարկեց Ալեքսանդրի դեմ կիրառել «այրած հողի» մարտավարություն, ինչը ենթադրում էր ժամանակավոր նահանջ դեպի երկրի խորքը և զուգակցվում էր սեփական ենթակառույցների ու պահեստավայրերի ոչնչացմամբ։ Հետագան ցույց տվեց, որ այդպիսի մարտավարությունը կարող էր հանդիսանալ ամենագործուն միջոցը Ալեքսանդրի առաջընթացը կասեցնելու համար։ Սակայն, պարսիկ հրամանատարները, թերագնահատելով Ալեքսանդրի կարողությունները, տապալեցին Մեմնոնի առաջարկը։

Ալեքսանդրի առաջին հաղթական ճակատամարտը պարսիկների դեմ տեղի ունեցավ Գրանիկոս գետի ափին, առասպելական Տրոյաի ավերակների հարևանությամբ։

Գրանիկոսի հաղթանակից հետո Ալեքսանդրը խորանում է Առաջավոր (Փոքր) Ասիա։ Այդ պահին նրա համար հրամայական էր դարձել պարսկական նավատորմի մեկասուսացումը իր Միջերկրածովյա նավահանգիստներից։ Մ.թ.ա. 334թ. Ալեքսանդր Մակեդոնացու բանակը գրավում է Փոքր Ասիայի մի շարք ափամերձ քաղաքներ, որոնք, իրենց հերթին, ձգտում էին թոթափել պարսկական լուծը, և ինքնավարություն պարգևում նրանց։ Դարեհի տաղանդաշատ զորավարը, Գրանիկոսում պարտված Մեմնոնը, փորձում է դիմադրություն կազմակերպել, սակայն միջոցառումների ամենաթեժ պահին հանկարծամահ լինում։ Դարեհը ստիպված է լինում անձամբ գլխավորել պարսկական բանակն ու հայտարարում է պետական զորահավաք։

Մինչ Ալեքսանդրը, հնազանդեցնելով Փոքր Ասիայի քաղաքները և, կտրելով Կիլիկիայի տարածքը, շարժվում էր դեպի Սիրիա, Դարեհը, գլխավորելով իր զորքը, դուրս եկավ Միջագետքից (հունարեն՝ Մեսոպոտամիա) և ուղղվեց հունամակեդոնական զորքին ընդառաջ։

Իսոսի ճակատամարտը։ Սիրիայի նվաճումը։ Տյուրոսի առումը[խմբագրել]

Իսոսի, ներկայիս Սիրիայի, տարածքում տեղի ունեցավ Ալեքսանդրի ու Դարեհի երկրորդ ճակատամարտը, որը պատմության մեջ հայտնի է որպես Իսոսի ճակատամարտ։

Ալեքսանդր Մակեդոնացու պատկերը Իսոսի ճակատամարտում։ Պոմպեյի խճանկարից

Այն ավարտվեց մակեդոնացիների փայլուն հաղթանակով և կանխորոշեց պարսկական տերության անկումը։ Իսոսի ճակատամարտի ելքը վճռորոշեց ոչ այնքան մակեդոնական բանակի ռազմունակությունը, որքան հակառակորդ զորավարների անձնական հատկանիշները։ Դարեհը չցուցաբերեց տոկունություն ու ռազմադաշտից փախուստի դիմեց, թողնելով թշնամու ձեռքերում իր զորքն, ինչպես նաև սայլաճամբարում գտնվող կանանոցը։ Իսոսի ճակատամարտը չդարձավ բեկումնային, բայց այն ազդարարեց Աքեմենյան Պարսկաստանի փլուզման սկիզբը։

Մ.թ.ա. 332 թ. Ալեքսանդրը մտավ Սիրիա։ Դամասկոսում նա ստանում է առաջին նամակը Դարեհից, որում արքայից արքան, դիմելով Ալեքսանդրի գթասրտությանը, խնդրում է վերադարձնել գերված կանանոցը և սկսել բարեկամության ու դաշինքի բանակցություններ։ Ալեքսանդրը մերժում է Դարեհի բոլոր առաջարկությունները։ Դամասկոսում նա տիրանում է Դարեհի գանձարանին։ Այդ քաղաքում Ալեքսանդրին ներկայացնում են հափշտակված գեղեցկուհի Բարսինային, պարտված Մեմնոնի այրուն, որը դառնում է Ալեքսանդրի կյանքի ուղեկիցը (մինչ նրա պսակադրությունը Ռոքսանայի հետ)։

Ալեքսանդրի հաջորդ թիրախը դառնում է Փյունիկիան (ներկայիս Լիբանանը), և նրա հիմնական քաղաքը՝ Տյուրոս նավահանգիստը, որը Միջերկրական ծովում պարսկական նավատորմի հիմնական հենակետն էր։

Տյուրոսի պաշարումը

Տյուրոսը՝ դա մայրցամաքից 1.5 կիլոմետր հեռավորության վրա գտնվող անառիկ ամրոց էր շրջապատած վիթխարի պատերով։ Սակայն, այդ հանգամանքը բնավ խոչնդոտ չէր Ալեքսանդրի համար։ Նա սկսում է ծովի միջով դեպի կղզի ձգվող արհեստական պատնեշի կառուցում։ Տյուրոսի բնակիչները յոթ ամսվա ընթացքում գործադրում էին կատաղի հերոսական ճիգեր թշնամուն դիմակայելու համար։ Վերջ ի վերջո, մակեդոնացիներին հաջողվում է ամրոցի պատերում ճեղք բացել լաստանավերի վրա տեղադրված պաշարողական մեքենաների օգնությամբ։ Տյուրոսի գրավմանը հաջորդում է նրա բնակիչների ջարդը։

Ալեքսանդր Մակեդոնացին Եգիպտոսում[խմբագրել]

Տյուրոսի նվաճումից հետո Ալեքսանդրը շարժվում է դեպի Պարսկական տերության ամենահարուստ կուսակալությունը՝ Եգիպտոս։ Այն, Ալեքսանդրի համոզմամբ, ապագայում իդեալական տնտեսական խաղակից կհանդիսանար հելլենիստական աշխարհի համար։ Բացի այդ, իմացասեր Ալեքսանդրի համար հինավուրց Եգիպտոսի առեղծվածային կրոնը, մշակույթը, ծեսերն ու ճարտարապետությունը կրում էին հատուկ հոգևոր նշանակություն։ Եգիպտոսի քրմերը, իրենց կողմից, նույնպես հակված էին Ալեքսանդրի միջոցով դաշինք հաստատել քաղաքակիրթ հելլենիստական աշխարհի հետ։ Նրանք սիրալիր ընդունեցին Ալեքսանդրին, ծանոթացրին երկրի հետ, ճանապարհորդություն կազմակերպեցին դեպի բուրգերն ու սրբավայրերը։ Եգիպտոսում Ալեքսանդրը հռչակվում է փարավոն։ Սակայն, Ալեքսանդրի համար ամենանշանակալիցն է դառնում այն, որ քրմերը հռչակում են իր աստվածային ծագման հայտնությունը։ Ինքնաստվածացման արարողությունից հետո Ալեքսանդրի մեջ ուժեղանում են անհանդուրժողականության ու գրգռականության նշանները։ Նրա առօրյայի մեջ են մտնում սրբազան տարազների հագնելն ու ճակատը զարդարելը Ամոն-Ռա աստվածի եղջյուրներով. դա է պատճառն, որ արևելյան ավանդույթը անվանեց նրան «Իսկանդեր Երկեղջյուր»։

Նեղոսի գետաբերանում Ալեքսանդրը հիմնեց իր առաջին քաղաքը՝ Ալեքսանդրիան, Եգիպտոսի ապագա փառքն ու պարծանքը։ Հենց Եգիպտոսում Ալեքսանդրը ձևավորում է իր նորովի ստեղծվող պետության գաղափարը՝ որպես հելլենիզմի սկզբունքներով ամրապնդված բարեկամ ժողովուրդների համագործակցություն։

Գավգամելայի ճակատամարտը[խմբագրել]

Եգիպտոսից Ալեքսանդրը շարժվում է դեպի արևելք, ակնկալելով, որ հիմնական բախումը Դարեհի հետ տեղի կունենա երկրի խորքում։ Սկսվում է Ալեքսանդրի 4 ամսյա տաժանակիր արշավը Միջագետքի ամառվա կիզիչ տափաստանով։ Երբ զորքը հասնում է Տիգրիս գետի ափերին, Ալեքսանդրը տեղեկանում է, որ Դարեհի ահռելի զորքը գտնվում է առջևում։

Երրորդ, վճռորոշ ճակատամարտը Ալեքսանդրի ու Դարեհի միջև տեղի է ունեցել 331 թ. հոկտեմբերի 1-ին, Գավգամելայի հարթավայրում (այժմ՝ քաղաք Էրբիլ, Իրաք)։ Դարեհ III-ը ճակատամարտի ընթացքում վերստին փախուստի է դիմում՝ թողնելով իր զորքն առանց առաջնորդի։ Գավգամելայի ճակատամարտը ավարտվում է պարսկական բանակի կատարյալ ջախջախումով և Աքեմենյանների դինաստիաի կործանմամբ։

Բաբելոն։ Շոշ։ Պերսեպոլիս[խմբագրել]

Գավգամելայի հաղթանակից հետո Ալեքսանդրը մտնում է Աքեմենյան տերության ամենամեծ գանձը՝ պանծալի Բաբելոնը։ Քաղաքի բնակիչները խանդավառությամբ են ընդունում Ալեքսանդրին որպես ազատագրողի եկվոր պարսիկներից։

Ալեքսանդրի մուտքը Բաբելոն

Ալեքսանդրը Բաբելոնը դարձնում է իր մշտական նստավայրը։ Այնուհետև Ալեքսանդրն անարգել գրավում է Պարսկական կայսրության մայրաքաղաքներից մեկը՝ Շոշը, որտեղ նա իրեն հռչակում է «Ասիայի տիրակալ»։

Մայրաքաղաքի գանձապետարանից բռնագրավված ռազմաավարը հասնում էր 750,000 տաղանդի (մեկ տաղանդի քաշը կազմում էր 22 - 26 կիլոգրամ ոսկի կամ արծաթ), որի բեռնափոխադրման համար պահանջվել էր հսկայական քարավան։ Այնուհետև հերթը հասնում է Իրանին՝ պարսիկ ցեղերի բուն հայրենիքին։ Սաստիկ ձմռան պայմաններում նրանք փորձում են դիմադրել՝ փակելով նեղ լեռնացքները։ Բայց, վերջ ի վերջո, Իրանի դարպասները փլուզվում են մակեդոնացիների առջև, և Ալեքսանդրը մուտք է գործում Պերսեպոլիս (հունարեն՝ «պարսիկների քաղաք»), որը նա խնջույքի պահին ընկնելով հարբած շմոլքի մեջ, իսպառ հրկիզում է։

Պերսեպոլիսի ներկայիս փլատակները

Աքեմենյանների վերջը[խմբագրել]

Ալեքսանդրի նպատակն էր կենդանի գերել երբեմնի գերհզոր, իսկ այժմ՝ տիրազուրկ Դարեհին, որն իր զորակիցների հետ պատսպարվել էր Կասպից ծովի մերձակայքում։ Երբ նրանց տեղեկացրին, որ Ալեքսանդրի ռազմախումբը սրընթաց մոտենում է, Դարեհի բարոյալքված զինակիցները Բեսոս կուսակալի սադրանքով դանակահարեցին Դարեհին ու հանձնվեցին հաղթողի գթածությանը։ Ալեքսանդրը արքայից արքային պատշաճ հուղարկավորությամբ հողին հանձնեց, իսկ նրա դավաճան զինակիցներին անողորմ մահապատժի ենթարկեց։

Արևելյան արշավանքի շարունակումը։ Մերձավորների դավադրությունները[խմբագրել]

Ալեքսանդրը նվաճեց Պարսկաստանը, բայց կանգ առնելու միտք չուներ. այժմ նա բռնկված էր ամբողջ աշխարհին տիրանալու գաղափարով։

Մ. թ. ա. 330 թվականի աշնանը Ալեքսանդրը առաջին բախումն ունեցավ իր մակեդոնացի զինակիցների հետ։ Նրանց դժգոհության պատճառները մի քանիսն էին։ Հիմնականը՝ դա պատերազմի շարունակման փաստն էր։ Հոգնատանջ զորքը համարում էր իր առաքելությունը ավարտված, և Ալեքսանդրի զավթողական տենդը իրենց համար այլևս անհասկանալի էր։ Դժգոհության երկրորդ պատճառն էր Ալեքսանդրի ու նրա շրջապատի ցուցադրական ու լրբաբարո ապրելակերպը։ Երրորդ պատճառը՝ դա Ալեքսանդրի հետզհետե հեռացումն էր մակեդոնացիներից, ու երբեմնի ախոյաններին, պարսիկներին, իր մերձավոր շրջապատում ընդգրկելու ակնառու միտումներն էին։ Այս հարցում Ալեքսանդրը առաջնորդվում էր այն գիտակցմամբ, որ հենվելով միայն սակավաթիվ հունամակեդոնական զանգվածների վրա նա ի վիճակի չի լինի հնազանդության մեջ պահելու իր վիթխարի երկիրը։ Նրան անհրաժեշտ էր երկրի բնակչության, մասնավորապես, տեղական ազնվականության աջակցությունը, որը, չնայած Դարեհի տարած պարտությանը, երկրում դեռ ամուր դիրքեր էր զբաղեցնում։ Ելնելով դրանից, Ալեքսանդրը որդեգրել էր միակ ճիշտ քաղաքականությունը՝ ներկայացնել իրեն որպես Աքեմենյանների թագաժառանգ։ Իսկ, լինելով այդպիսին, նա պետք է ընդօրինակեր պարսկական արքունիքին բնորոշ ապրելակերպը։ Ազատամիտ հույների ու մակեդոնացիների համար, որոնք ընկալում էին արքային որպես առաջինը հավասարների մեջ, Ալեքսանդրի շրջապատում արմատավորված արևելյան շողոքորթությունն ու ստրկամտությունը անհանդուրժելի էին։ Ալեքսանդրը իրազեկ էր այդ տրամադրությունների մասին, բայց երբ ամենամտերիմների շրջապատում դավադրություն բացահայտվեց, նա առանց վարանման մահապատժի ենթարկեց իր մոտակա զինակիցների մի ամբողջ խումբ, որոնց թվում էր նաև իր հռչակավոր տարեց հրամանատար, Գավգամելայի հերոս, Պարմենիոնը։

Բակտրիայի ու Սողդիանայի հնազանդեցումը։ Ալեքսանդրի ամուսնությունը[խմբագրել]

Մ.թ.ա. 330 թ. դրությամբ Ալեքսանդրը նվաճել էր գրեթե ամբողջ Պարսկաստանը, բացառությամբ Բակտրիա ու Սողդիանա կուսակալությունների (այժմյա Թուրքմենստանի, Ուզբեկստանի, Տաջիկստանի ու հյուսիսային Աֆղանստանի տարածքներ)։ Արիական ծագում ունեցող ռազմատենչ բակտրիացի ու սողդիանացի ժողովուրդների ընդվզումն Ալեքսանդրի դեմ հայրենական պատերազմի վերածվեց։ Այն երկու տարով արգելակեց Ալեքսանդրի հետագա առաջխաղացումը և աննախադեպ կորուստների հանգեցրեց։ Այդ ժողովուրդներն իջնում էին իրենց լեռնային բերդերից ու, հարվածելով մակեդոնական ճամբարներին, կայծակնապես անհետանում էին։ Մի քանի անգամ մակեդոնացիք մազապուրծ եղան կատարյալ ջախջախումից, ու Ալեքսանդրը ստիպված եղավ շտապ կերպով ձևափոխել իր ռազմաոճը, հարմարեցնելով այն պարտիզանական պատերազմի պայմաններին։ Իսկ երբ բեմ դուրս եկավ քոչվոր սկյութական ցեղի առաջնորդ Սպիտամենը, հակամարտության ուժգնությունը հասավ իր գագաթնակետին։ Ալեքսանդրի կազմակերպած ջարդերն որոշ ժամանակով մեղմացրին վիճակը և մղեցին Սպիտամենի ջոկատները դեպի Սիրդարյաի տափաստաններ։ Սակայն, դա չբերեց երկարատև խաղաղություն. Սպիտամենի թռուցիկ ջոկատները գրավեցին Սամարկանդը, կոտորեցին այնտեղ տեղակայված մակեդոնական կայազորը և անհետացան Ալեքսանդրի մոտենալու պես։ Բայց, վերջ ի վերջո, մակեդոնացիների ռազմական վարժվածությունն ու ձիրքը իրենց գործն արեցին. Սպիտամենի ջոկատներում գտնվող մասագետ ցեղի զինվորները գլխատեցին իրենց առաջնորդին, իսկ նրա գլուխը, որպես հաշտության նշան, ուղարկեցին Ալեքսանդրին։

Առանձին պատմություն դարձավ ուղղաբերձ Սողդիանական ժայռի պաշարումը, որի գագաթին դիրքավորվել էր մարդաշատ տեղական մի ցեղ։ Պարտություն կրող ցեղի առաջնորդը այնչափ ցնցվեց մակեդոնացիների ռազմարվեստով, որ դադարեցրեց դիմադրությունը ու խնջույքի հավիրեց իր թշնամիներին։ Այնտեղ նա ներկայացրեց Ալեքսանդրին իր դստեր Ռոքսանային, որով վերջինս հրապուրվեց ու դարձրեց իր կինը։ Ամուսնությունը Ռոքսանայի հետ մեծ քաղաքական գործոն դարձավ, քանի որ այն թույլ տվեց Ալեքսանդրին վերջնականապես լուծել անհնազանդ Բակտրիայի ու Սողդիանայի խնդիրները։

Գաղութների հիմնադրում։ Հետագա արշավների նախագծում։ «Համաշխարհային օվկիանոս»[խմբագրել]

Իր ապագա կայսրության ենթակառուցվածքները զարգացնելու նպատակով Ալեքսանդրը հիմնեց մի շարք քաղաքներ, որոնց տվեց իր անունը։ Այդպիսվ հին աշխարհի քարտեզի վրա առաջացան մի շարք «ալեքսանդրիաներ»։

Ալեքսանդրը նախագծում էր իր արշավանքների երթուղիները ելնելով այդ դարաշրջանի աշխարհագրական պատկերացումներից։ Համաձայն դրանց, անընդհատ շարժվելով դեպի արևելք հնարավոր կլինի հասնել մայրցամաքի եզրին, որից հետո սփռված է «Համաշխարհային օվկիանոսը»։ Նվաճելով արևելյան այդ տիրույթները, Ալեքսանդրը պատրաստվում էր իր իշխանությունը տարածել դեպի արևմուտք (Ջիբրալթար), այնուհետև՝ հարավ ու հյուսիս, և, այդպիսով, զավթել ամբողջ աշխարհը։

«Համաշխարհային օվկիանոսին» հասնելու նպատակով Ալեքսանդրը համալրեց իր նավատորմը Փյունիկիայից տեղափոխված նավերով ու նավաստիներով։ Ծովակալ նշանակված Նեարքոսին կարգադրվեց ուսումնասիրել Հնդկաստանի գետերը, ինչպես նաև մշակել ծովային երթուղի Հնդկաստանի ու Հունաստանի միջև։ Ալեքսանդրը մտադրված էր մտնել Հնդկաստան, ընդ որում, ունենալով նվազագույն գիտելիքներ այդ երկրի աշխարհագրության ու կլիմայի մասին։

Ալեքսանդրը Հնդկաստանում։ Հյուդասպի ճակատամարտը։[խմբագրել]

Տեղեկանալով Հնդկաստանի հարստություններիթը մասին, Ալեքսանդրի զորքը մ.թ.ա. 327 թ. ամռանը հատում է հիմիկվա Աֆղանստանի ու Պակիստանի սահմանով անցնող Խայբերի լեռնանցքն ու ոտք է դնում Հնդստան թերակղզու հյուսիս-արևմուտքում գտնվող Փենջաբ նահանգի հողին։ Այդ տեղանքի քաղաքակրթությունը ձևավորվել էր “հնգագետքում”՝ Ինդոս գետի ու նրա չորս վտակների ավազանում։ Ալեքսանդրի տիրույթներին այժմ սահմանամերձ դարձած հնդկական պետությունների միջև տեղի ունեցող երկպառակությունները հեշտացրեցին Ալեքսանդրի բանակի ներխուժումը Հնդկաստան։

Հաղթահարելով լեռնային ցեղերի դիմադրությունը մակեդոնական բանակը անցավ Ինդոս գետը և մուտք գործեց Ալեքսանդրի հետ դաշինք կնքած Թաքսիլաի փոքր տերությունը։ Թաքսիլայի պետությունից դեպի արևելք, Հյուդասպ գետից (այժմ՝ Ջելամ, Ինդոսի հինգ վտակներից մեկը) այն կողմ, սկսվում էին նրա թշնամի թագավոր Պորոսի տիրույթները։ Մ.թ.ա. 326 թ. հունիսին Հյուդասպ գետի մոտ Ալեքսանդրի և Պորոսի զորքերի միջև տեղի ունեցած ճակատամարտում Պորոսը կատարյալ պարտություն կրեց և ստիպված էր հաշտություն խնդրել։ Ալեքսանդրը Պորոսին թողեց նրա թագավորությունը՝ իր հետ դաշնակցելու և գերագույն իշխանությունը ճանաչելու պայմանով։ Հյուդասպ գետի մոտ Ալեքսանդրը հիմնեց երկու քաղաք-ամրոցներ՝ Նիկեան (հաղթանակի քաղաք) և Բուկեփալիան (ի պատիվ իր Բուկեփալոս ձիու) և շարունակեց իր երթը դեպի արևելք։

Արևելյան արշավանքի ավարտը։ Վերադարձ Պարսկաստան։ Կայսրության շենացման ջանքերը[խմբագրել]

Ալեքսանդրի կայսրությունը: Վերադարձը ուղին

Փենջաբի ենթարկմանը հաջորդում է «Համաշխարհային օվկիանոսի» անհասանելիության գիտակցումը։ Երբ Ալեքսանդրը, այսուամենայնիվ, առաջ շարժվելու հրաման տվեց, նրա զորքը ըմբոստացավ ու կտրականապես հրաժարվեց շարունակել երթը։ Հիասթափված Ալեքսանդրը ստիպված եղավ հայտարարել Արևելյան արշավի ավարտը։ Հետադարձ ուղին սոսկալի տառապանքների ու կորուստների հանգեցրեց, քանի որ այն անցնում էր ջրազուրկ անապատներով ու անհայտ տեղանքներով, բնակեցված վայրագ թշնամական ցեղերով։

Վերադառնալով Պարսկաստան, Ալեքսանդրը շարունակում է զբաղվել իր կայսրության շենացման գործերով։ Նա կիրառում է ճկուն ու կոշտ քաղաքականություն, մի կողմից զսպելով իր սխրակից մակեդոնացիներին ու հույներին, մյուս կողմից՝ խրախուսելով ու քաջալերելով տեղական ազնվականությանն ու քրմերին։ Նա աստիճանաբար կատարում է մի շարք նորամուծություններ, ուղղված հելլենիստական ինստիտուտների ներդրմանը։

Կայսրության հպատակների մերձեցմանն էր ուղղված մասսայական ստիպողական պսակադրություն մակեդոնացի ու պարսիկ ժողովուրդների տաս հազար ներկայացուցիչների միջև (այսպես կոչված «Շոշի պսակադրություն»)։ Ալեքսանդրի մտահղացմամբ, այդ միությունների զավակները իր իդեալական կայսրության նոր մարդացեղի հիմնքը կդառնան։

Միևնույն ժամանակ, զբաղվելով քաղաքական ու տնտեսական հարցերով, Ալեքսանդրը հայտնաբերում է, որ իր բացակայության ժամանակ երկրում արմատավորվել են կոռուպցիան ու հափշտակումները, կառավարումը թերի է, տեղի են ունենում ազգամիջյան ընդհարումներ։

Ալեքսանդրի վախճանը։ Ալեքսանդրի ժառանգությունը[խմբագրել]

Դիադոքոսների պետությունները։ Ալեքսանդր Մակեդոնացու տրոհված կայսրությունը

Ալեքսանդրի կյանքի վերջին շրջանը լի էր բարոյապես կործանարար իրադարձություններով, անձնական կորուստներով, հիասթափություններով։ Նրա բնածին տաքարյունությունը, բացառիկ ինքնավստահությունն ու ավտորիտար հակումները, զուգակցված ռազմական նվաճումների խելահեղ կրքով և իր աստվածային ծագման ու անմահության վերաբերյալ անսասան հավատով, այն աստիճան քայքայեցին նրա առողջությունը, որ տեղաճարակ տենդի վարակը մեկ շաբաթվա ընթացքում դարձավ նրա հանկարծահաս վախճանի պատճառը։ Մ. թ. ա. 323 թ. հունիսի 10- ին, Բաբելոնում, Ալեքսանդրը իր մահկանացուն կնքեց 32 տարեկան հասակում։

Ոսկյա դագաղի մեջ ամփոփված Ալեքսանդրի մարմինը հափշտակվեց հրամանատարներից մեկի, Պտղոմեոսի, կողմից, գաղտնաբար տեղափոխվեց եգիպտական Ալեքսանդրիա, որտեղ այն մնաց 500 տարի՝ վերածվելով սրբավայրի։ Այնուհետև աճյունը անհայտացավ, ու մինչ այժմ Ալեքսանդրի շիրիմավայրը անհայտ է։

Ալեքսանդրի վախճանից հետո նրա զինակիցների ու ընտանիքի միջև սկսվեց ժառանգության ագահ բաժանում, որը տասնհինգ տարվա պատերազմի վերածվեց (դիադոքոսների պատերազմ

Այդ պատերազմներին զոհ գնացին Ալեքսանդրի անմիջական ժառանգորդները՝ նրա երկու որդիները, ինչպես նաև մայրն ու կանայք։

Ալեքսանդրի վիթխարի կայսրությունը, չունենալով ներքին կայունության տնտեսական հիմք, տրոհվեց երեք պետությունների. բուն Մակեդոնիա (Անտիգոն զորավարի գլխավորությամբ ու Պելլա մայրաքաղաքով ), Եգիպտոս (Պտղոմեոսներ դինաստիայի գլխավորությամբ ու Ալեքսանդրիա մայրաքաղաքով), և Միջին Ասիա (Սելևկոս զորավարի գլխավորությամբ ու Անտիոք մայրաքաղաքով)։ Ալեքսանդր Մակեդոնացու ռազմական ու քաղաքական նվաճումների շնորհիվ հելլենիստական մշակույթի տարածումը դարձավ անդառնալի, և այն հետագայում Եվրոպայի ու Առաջավոր Ասիայի քաղաքակրթությունների հիմքը հանդիսացավ։

Գրականության ցանկ[խմբագրել]

Սկզբնաղբյուրներ[խմբագրել]

  1. Диодор Сицилийский, Книга XVII с сайта проекта Perseus
  2. Арриан Флавий, Поход Александра. — М.: МИФ, 1993]
  3. Квинт Курций Руф, История Александра Македонского. — М.: Издательство МГУ, 1993]
  4. Плутарх, Александр, Сравнительные жизнеописания в двух томах, — М.: Издательство «Наука», 1994]

Աղբյուրներ[խմբագրել]

  • Հին Հունաստանի պատմություն, Երևան, 1982։
  • Под ред. Бокщанина М. История древнего мира. Рим и Греция. Москва.։ “Просвещение”, 430 с., 1982
  • М. Дандамаев. Политическая история Ахеменидской державы. Москва.։ “Наука”, 316 с.,1985
  • В. Дюрант. Жизнь Греции.Москва, “Крон-Пресс”, 703 с., 1997
  • Д. Фуллер. Военное искусство Александра Великого. Москва.։ "Центрополиграф", 350 с., 2003
  • Ф. Шахермайр. Александр Македонский. Москва.։ "Наука", 384 с., 1984
  • И. Шифман. Александр Македонский. Ленинград.։ "Наука", 207 с., 1988
  • Рита Арутюнян. http://ru.scribd.com/doc/113684627/Александр-Македонский

Այլ[խմբագրել]

  • Александрия. Роман об Александре по русской рукописи XV века. Подг. М. Н. Ботвинник, Я. С. Лурье, О. В. Творогов. — М.—Л.։ Наука, 1966. — 285 с.
  • Бертельс Е. Э. Роман об Александре. — М.—Л.։ Изд-во АН СССР, 1948. — 136 с.
  • Бойназаров Ф. А. Проблемы традиции и современности։ (Образ и личность Александра Македонского). — М.։ Наука, 1990. — 272 с. — 3 000 экз.
  • Гафуров Б. Г., Цибукидис Д. И. Александр Македонский и Восток. — М.։ Главная редакция восточной литературы изд-ва «Наука», 1980. — 456 с.
  • Грин П. Александр Македонский։ Царь четырех сторон света. — М.։ Центрполиграф, 2002. — 299 с.
  • Дройзен И. Г. История эллинизма. Т. 1. (любое издание).
  • Ковалёв С. И. Александр Македонский. — Л.։ Соцэкгиз, 1937. — 137 с.
  • Костюхин Е. А. Александр Македонский в литературной и фольклорной традиции. — М.։ Главная редакция восточной литературы изд-ва «Наука», 1972. — 190 с.
  • Маринович Л. П. Время Александра Македонского // Источниковедение Древней Греции. Эпоха эллинизма. — М.։ МГУ, 1982. — С. 22-65
  • Маринович Л. П. Греки и Александр Македонский։ К проблеме кризиса полиса. — М.։ Наука — Восточная литература, 1993. — 288 с.
  • Ртвеладзе Э. Александр Македонский в Бактрии и Согдиане. — Ташкент, 2002. — 180 с.
  • Фишер-Фабиан С. Александр Великий. Мечта о братстве народов. Смоленск։ Русчи, 1994. 416 с.։ ил.
  • Фор П. Александр Македонский. — М.։ Молодая гвардия, 2011. — 445 с.
  • Фор П. Повседневная жизнь армии Александра Македонского. — М.։ Молодая гвардия—Палимпсест, 2008. — 400 с.
  • Шахермайр Ф. Александр Македонский. — М.։ Наука, 1984. — 384 с.
  • Шифман И. Ш. Александр Македонский. — Л.։ Наука, 1988. — 208 с.
  • A Companion to Alexander Literature In The Middle Ages. Ed.։ D. Zuwiyya. — Leiden։ Brill, 2011. — 410 p.
  • Bosworth A. B. Alexander the Great. // Cambridge Ancient History. Vol. VI։ The Fourth century B.C. — Cambridge։ Cambridge University Press, 1994. — P. 791—875
  • Chugg A. The Sarcophagus of Alexander the Great? // Greece & Rome, Second Series, Vol. 49, No. 1 (Apr., 2002). — P. 8-26
  • Bosworth A. B. Conquest and Empire։ The Reign of Alexander the Great. — Cambridge։ Cambridge University Press, 1993. — 348 p.
  • Hamilton J. R. Alexander’s Early Life // Greece & Rome, 2nd Series. — 1965. — Vol. 12, No. 2 (October). — P. 117-124
  • Heckel W. The Conquests of Alexamder the Great. — Cambridge, 2008. — 240 p.
  • Nawotka K. Alexander the Great. — Cambridge, 2010. — 440 p.
  • O’Brien J. M. Alexander the Great։ The Invisible Enemy. — London—New York։ Routledge, 1992. — 336 p.
  • Stoneman R. Alexander the Great. — Routledge, 1997. — 122 p.
  • Thomas C. G. Alexander the Great in his World. — Blackwell, 2007. — 265 p.

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Wikiquote-logo-hy.svg
Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են