Մովսես Խորենացի

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Մովսես Խորենացի

Սուրբ Մովսես Խորենացին
Ծնունդ Հունվարի 13, 410
Վախճան 488
Եկեղեցի(ներ) Հայ Առաքելական եկեղեցի Հայ Առաքելական եկեղեցի
Պաշտամունքի վայր(եր) Հայաստան Հայաստան
Հիշատակության օր Սուրբ Թարգմանչաց տոն
Մովսես Խորենացի

Մովսես Խորենացի (մոտ 410 թ. - մոտ 490 թ.), Ոսկեդարի գրող-պատմիչ, մեկնիչ, բանաստեղծ, թարգմանիչ, իմաստասեր, աստվածաբան, համարվում է հայ միջնադարյան պատմագրության ամենակարկառուն դեմքը՝ Պատմահայրը։ Նրա «Պատմություն Հայոց» աշխատությունը միջնադարում եղել է ազգային ինքնաճանաչման, քաղաքական-հայրենասիրական դաստիարակության ուսումնական ձեռնարկ։ Հայ սերունդները ակնածանքով ու երախտագիտությամբ են հիշել Խորենացուն, մեծարել նրան «Պատմահայր», «Մեծն Մովսես», «Քերթողահայր», «Տիեզերահռչակյալ» և այլ պատվանուններով։

Կյանքը[խմբագրել]

Խորենացու մասին կենսագրական տեղեկությունները քիչ են։ Դրանց մեծ մասը հաղորդում է ինքը՝ հեղինակը, իր «Հայոց պատմության» մեջ պատահական կերպով։ Մովսես Խորենացին ծնվել է 5-րդ դարի սկզբին՝ մոտ 410-415 թթ, ենթադրաբար՝ Տարոն գավառի Խորնի կամ Խորոն գյուղում, մեկ այլ վարկածով՝ Սյունիքի Հաբանդ գավառի Խորեա (ն) գյուղում։ Ենթադրվում է, որ 15-16 տարեկան հասակում, այսինքն մոտ 427 թ, նա ուղարկվում է Վաղարշապատ։ Վաղարշապատի դպրոցում նա եղել է Մեսրոպ Մաշտոցի և Սահակ Պարթևի կրտսեր աշակերտներից։ Այստեղ նա ուսանում է 5-6 տարի՝ բացի հայերենից սովորելով նաև հունարեն և ասորերեն։ 431 թ հետո՝ հավանաբար 434-435 թթ ընթացքում, ուսուցիչները նրան այլ աշակերտների հետ ուղարկել են Եգիպտոսի Ալեքսանդրիա քաղաք՝ «իսկական ճեմարանում կատարելագործվելու»։ Ալեքսանդրիայում նա սովորել է օտար լեզուներ, հատկապես հունարեն, յուրացրել է փիլիսոփայություն, քերթողական արվեստ, երաժշտություն, ճարտասանություն, աստվածաբանություն, պատմություն։ Այստեղ մոտ 5-6 տարի ուսանելուց հետո Խորենացին և իր ընկերները բռնում են վերադարձի ուղին և ճանապարհվում դեպի Հունաստան։ Սակայն ծովային սաստիկ քամիները նրանց նավը քշում են դեպի Իտալիայի ափերը։ Օգտվելով առիթից՝ հայ երիտասարդներն այցելում են Հռոմի սրբավայրերը, այնուհետև մեկնում են Աթենք։ Ձմեռն այնտեղ անցկացնելուց հետո գարնանը գալիս են Հայաստան։ Նրանք տեղ են հասնում Սահակ Պարթևի և Մեսրոպ Մաշտոցի մահվանից, այսինքն 440 թ փետրվարից հետո։ Այս առիթով Խորենացին անկեղծ ու խոր հուզմունքով է արտահայտում իր ապրումները. «Նույնիսկ չհասա տեսնելու նրանց աչքերի փակվելը, լսելու նրանց վերջին խոսքն ու օրհնությունը»։

Չնայած իր նկատմամբ եղած հալածանքին և անտարբերությանը՝ Խորենացին եռանդուն կերպով զբաղվում է գրական աշխատանքով. կատարում է թարգմանություններ, գրում ինքնուրույն երկեր։ Զրույց է պահպանվել, թե ծերության տարիներին Պատմահայրը գնահատվել և արժանացել է մեծարանքի, ստացել է եպիսկոպոսական աստիճան։

Նա ապրում է զրկանքներով լի կյանք՝  վախճանվելով,  ենթադրաբար, 490-ական թվականների սկզբին հիվանդության ու աղքատության մեջ։ [1]

Աշխատություններ[խմբագրել]

Ծնվ. մոտ 410թ., գ. Խորնի կամ Խորոնք (Տուրուբերան նահանգի Տարոն գավառ):

Մահ. մոտ 490թ., միջնադարյան պատմագրության մեծագույն ներկայացուցիչ, քերական, մեկնիչ, բանաստեղծ, թարգմանիչ, իմաստասեր, աստվածաբան:

Ըստ ավանդական տեղեկությունների՝ Մամբրե Վերծանողի եղբայրը:

Աշակերտել է Մեսրոպ Մաշտոցին և Սահակ Ա Պարթևին, ուսումնառությունը շարունակել Ալեքսանդրիայի դպրոցում (մոտ 430-440), հմտացել քերթողական արվեստի, ճարտասանության, քերականագիտության մեջ, կատարելագործել հունարենի իմացությունը:

Ուսուցիչների մահից հետո վերադարձել է հայրենիք (մոտ 440), կատարել է թարգմանություններ, գրել երկեր:

ՄՈՎՍԵՍ ԽՈՐԵՆԱՑԻն Գյուտ Ա Արահեզացու կողմից նշանակվել է Բագրնանդի թեմակալ առաջնորդ:

ՄՈՎՍԵՍ ԽՈՐԵՆԱՑու գլուխգործոցը «Պատմութիւն Հայոց»-ն է՝ գրված իշխան Սահակ Բագրատունու պատվերով (մոտ 480-ին): Այն Հայոց պատմության ամբողջական շարադրման առաջին փորձն է. բաղկացած է երեք գրքից. 1-ինում տրված է հայ ժողովրդի ծննդաբանությունը, հայոց անվանադիր նախնի Հայկ Աղեղնավորի և նրա սերունդների պատմությունը, 2-րդը սկսվում է Ալեքսանդր Մակեդոնացու աշխարհակալության համառոտ հիշատակությամբ, ընդգրկում է Հայաստանում Արշակունյաց արքայատան հաստատման, հայ-հռոմեական պատերազմների, քրիստոնեության ընդունման և այլ անցքերի պատմությունը, 3-րդում զետեղված է Տրդատ Գ Մեծի հաջորդների, Պարսկաստանի ու Հռոմի միջև Հայաստանի բաժանման, Արշակունյաց անկման (428) պատմությունը:

ՄՈՎՍԵՍ ԽՈՐԵՆԱՑԻն տվել է հայ ժողովրդի հին պատմության այն պարբերացումը, որն, ըստ էության, ընկած է արդի հայագիտության ընդունած գիտության պարբերացման հիմքում:

Որդեգրելով «Առանց ժամանակագրության պատմությունն ստույգ չէ» սկզբունքը՝ հայ պատմագրության մեջ ներմուծել է համաժամանակյա ժամանակագրության գաղափարը՝ 2-րդ և 3-րդ գրքերը համալրելով ժամանակագրական կուռ ցանկով:

Պատմության մեջ ընդգրկվել են թե՛ Հայոց արքաների ու կաթողիկոսների և թե՛ Պարսկաստանի ու Հռոմի գահակալների իշխանության տարիները:

«Պատմութիւն Հայոց»-ը շուրջ 1400 տարի եղել է դասագիրք, միաժամանակ՝ օրինակ և չափանիշ միջնադարյան հայ բոլոր պատմագիրների համար:

Անգնահատելի են Հայաստանի ներքին կյանքի ու արտաքին հարաբերությունների, քաղաքական պատմության, տնտեսական, հասարակական ու պետական կառուցվածքի, հեթանոս, կրոնի տարբեր շերտերի, նաև հավաստի և արժեքավոր տեղեկությունները Հայաստանի մերձավոր ու հեռավոր երկրների պատմության վերաբերյալ:

ՄՈՎՍԵՍ ԽՈՐԵՆԱՑԻն օգտագործել է տարաբնույթ՝ օտար և հայկական (այդ թվում՝ նախամաշտոցյան) մատենագրական, վավերագրական, բանավոր, նյութական և այլ սկզբնաղբյուրներ:

Մատենագրական օտար սկզբնաղբյուրներից հիշատակվում են Աստվածաշունչը, Հոմերոսի (մ.թ.ա. XII - VII դդ. միջև), Հերոդոտոսի (մ.թ.ա. V դ.), Մանեթոնի (մ.թ.ա. Ill դ.), Հովսեփոս Փլավիոսի (մ.թ. I դ.), Հուլիոս Ափրիկանոսի (III դ.), Եվսեբիոս Կեսարացու (III դ.) և այլոց երկեր: Նախամաշտոցյան մատենագրական սկզբնաղբյուրներից օգտագործել է Մար Աբաս Կատինայի (մ.թ.ա. II դ.) մատյանը, «Մեհենական պատմությունները», որոնց հեղինակներն են Արամազդի տաճարի քուրմ Ողյումպը (I-II դդ.) և ասորական գրող (հավանաբար՝ ծագումով հայ) Բարդածան Եդեսացին (III դ.), ինչպես նաև «Հյուսումն պիտոյից» երկը, որի հեղինակին ՄՈՎՍԵՍ ԽՈՐԵՆԱՑԻն չի հիշատակում:

Մաշտոցատառ մատենագրական աղբյուրներն են Կորյունի, Ագաթանգեղոսի, Փավստոս Բուզանդի երկերը, վավերագրական սկզբնաղբյուրները՝ Գահնամակը և Հայաստանում եղած այլալեզու վիմագրությունները:

Բանավոր աղբյուրներն են ժողովրդական երգիչներից՝ գուսաններից գրառած հայ ժողովրդական բանահյուսության նմուշները՝ վիպասանների երգեր, թվելյաց երգեր, զրույցներ և այլն (օրինակ՝ «Արտաշես Ա Սաթենիկ», «Վահագնի երգը», «Տիգրան և Աժդահակ»), որոնք վկայում են «Սասնա ծռերից» շատ աոաջ հայկական էպոսի և վիպերգերի գոյությունը, պատմաավանդական բնույթի ստեղծագործությունները, նախարար, տոհ- (գործ. Հ. Ռուխկյանի) ծագմտև ու դրանց ականավոր ներկայացուցիչների շուրջ հյուսված ասքերը (Մամիկոնյան, Կամսարական տոհմերի ծագման մասին ավանդությունները ևն):

ՄՈՎՍԵՍ ԽՈՐԵՆԱՑու համար նյութական աղբյուր են ծառայել իր նկարագրած քաղաքները, բնակավայրերը, լեզվական աղբյուրներ՝ անձնանունները, տեղանունները, տոհմանունները, որոնք նա ստուգաբանել է ու մեկնաբանել՝ դրանց մեջ որոնելով պատմական իրադարձությունների արձագանքները:

Երկն առաջին անգամ հրատարակվել է Ամստերդամում (1695), առաջինը աշխարհաբար է թարգմանել ու հրատարակել Խորեն Ստեփանեն (ՍՊբ, 1889):

Աշխարհաբար նոր և գիտական թարգմանությունը Ա. Մալխասյանցինն է (1940):

«Պատմութիւն Հայոց»-ը դուրս է եկել ազգային պատմության շրջանակներից և դարձել համաշխարհային պատմագիտության մտքի նշանավոր կոթողներից:

Երկի բնագիրը լույս է տեսել 19, աշխարհաբարի վերածված՝ ավելի քան 10 անգամ, թարգմանվել է ռուսերեն (4 անգամ), ֆրանսերեն(4), լատիներեն (2), իտալերեն (2), գերմաներեն, հունգարերեն, անգլերեն, վրացերեն, պարսկերեն, արաբերեն, հատվածաբար՝ 20 այլ լեզուներով:

ՄՈՎՍԵՍ ԽՈՐԵՆԱՑու անձի ու գործի վերաբերյալ լույս է տեսել շուրջ 3 հզ. ուսումնասիրություն:

ՄՈՎՍԵՍ ԽՈՐԵՆԱՑու դավանաբանական աշխատությունները զգալիորեն նպաստել են հայ աստվածաբանության մտքի զարգացմանը:

Նշանակալի են «Պատմութիւն Սրբուհւոյն Աստուածածնի եւ պատկերի նորա», «Պատմութիւն Սրբոց Հռիփսիմեանց» Երկերը, «Ներբող ի Սուրբն Հռիփսիմէ», «Յաղագս Վարդավառին խորհրդոյ» (բանասիրության մեջ ավանդաբար անվանվել է «ճառ») ներբողները, ինչպես նաև փիլիսոփայական-դավանաբանական մի քանի երկասիրություններ:

Թարգմանություններից (հուն.) առավել արժեքավոր է Կեղծ Կալիսթենեսին վերագրվող «Պատմութիւն վարուց Աղեքսանդրին» երկը:

Վաղ շրջանի գործերից է համարվում «Գիրք պիտոյից»-ը (1796, 1993, ռուս, թրգմ.՝ 2000):

ՄՈՎՍԵՍ ԽՈՐԵՆԱՑուն է վերագրվում «Աշխարհացոց»-ի (1881) բնագիրը:

ՄՈՎՍԵՍ ԽՈՐԵՆԱՑԻն նաև նշանավոր երաժիշտ-բանւաստեղծ է և շարականագիր:

Առավելապես հայտնի են «Խորհուրդ մեծ և սքանչելի», «Ծագումն հրաշալի», «Ուրախացիր, սրբուհի» երգերը, որոնց բնորոշ են հանդիսավոր տոնական, քնար, ջերմ զգացմունքների արտահայտությունը և վիպերգ, շունչը:

ՄՈՎՍԵՍ ԽՈՐԵՆԱՑու անունով մեզ հասած երգասացություններում կան կցուրդ-ներ, ավետիսներ, մեծարժեք են Աստվածամորն ուղղված «Մեծացուսցէ» 161 կոչված (57) ձոներգերը:

ՄՈՎՍԵՍ ԽՈՐԵՆԱՑԻու անունով Երևանում և այլ քաղաքներում կոչվել են փողոցներ, բուհեր, կանգնեցվել են նրա արձանները (ԵՊՀ-ի և Մատենադարանի առջև):

1993-ին սահմանվել է ՀՀ Մովսես Խորենացու մեդալ:

Երկեր. Մատենագրութիւնք, 2-րդ հրտ., Վնտ., 1865: Պատմութիւն Սրբուհւոյն Աստուածածնի եւ պատկերի նորա (քննական բնագիրը՝ Թ. Տասնապետյանի), Անթիլիաս, 1994: Ներբող ի Սուրբն Հռիփսիմէ եւ Պատմութիւն Սրբոց Հռիփսիմեանց, Անթիլիաս, 1995 (քննական բնագիրը' Թ. Տասնապետյանի): Հայոց պատմություն, Ե., 1997: Աստուածաբանական երկեր, Ե., 2001:

Գրակ. Կոնիբեր Ֆ., Մովսէս Խորենացու ժամանակի մասին, ՀԱ, 1902: Հրանտ Արմեն, Պատմութիւն Խորէնւսցիի քննադատութեան, Երուսաղեմ, 1954: Աբեղյան Մ., Երկ., հ. 3, Ե., 1968: Սարգսյան Գ., Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմությունը », Ե., 1991: Թահմիգյան Ն., Մովսես Խորենացին և հայ հին ու վաղ միջնադարյան Երգարվեստը, «Էջմիածին», 1979, № 5-6: Հովհաննիսյան Պ., Մովսես Խորենացու մատենագիտությունը, Ե., 1991:

Գրականություն[խմբագրել]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Wikiquote-logo-hy.svg
Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմություն» երկի աշխարհաբար թարգմանության Ստեփան Մալխասյանի ներածություն (Մովսես Խորենացի, Հայոց պատմություն, Երևան, 1990, էջեր IX-XIII:)