Ասիա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ասիա
Asia (orthographic projection).svg
Տարածք 44 579 000 կմ2
Բնակչություն 4 164 252 000
Բնակչ. խտություն 87 մարդ/կմ2
Երկրներ 48


Ասիա

Ասիան երկրագնդի ամենամեծ աշխարհամասն է, Եվրոպայի հետ կազմում է Եվրասիա մայրցամաքը։ Հիմնականում գտնվում է արևելյան և հյուսիսային գիսագնդում։ Այն զբաղեցնում է երկրագնդի 8.7%-ը և ցամաքի 30%-ը։ Ասիաում է բնակվում մոտ 4.3 միլիարդ մարդ որը աշխարհի բնակչության 60%-ն է, Ասիաի բնակչությունը աճում է բավականին արագ, օրինակ՝ 20-րդ դարի ընթացքում բնակչությունը քառապատկվել է։ Տարածքը մոտ 43 միլիոն կմ² է, իսկ կղզիների հետ միասին՝ 44 միլիոն 363 հազար կմ²։ Ափագծերի երկարությունը 62 հազար կմ է, ամենաբարձր կետը Ջոմոլունգմա (Էվերեստ) գագաթն է (8848 մ), ամենացածրը՝ Մեռյալ ծովի մակերևույթն է՝ - 405 մ։

Պատմություն[խմբագրել]

Ասիաում են եղել աշխարհի շատ վաղ քաղաքակրթություններ որոնք զարգանում էին խոշոր գետերի շուրջը

Դիրքը և սահմանները[խմբագրել]

Հիմնականում տեղակայված է Արևելյան կիսագնդում (բացառությամբ Չուկոտկայի թերակզու) և հասարակածից հյուսիս։ Եվրոպայի հետ սահմանը սովորաբար անցկացնում են Ուրալյան լեռների արևելյան ստորոտներով, Մուղոջարներով, Էմբա գետով, ապա Կասպից ծովով, Արաքս գետով, Սև և Մարմարա ծովերով, Բոսֆորի և Դարդանելի նեղուցներով։ Աֆրիկայի հետ Ասիան միացված է Սուեզի պարանոցով, Հյուսիսային Ամերիկայից առանձնացվում է Բերինգի նեղուցով։

Ասիայի աշխարհաքաղաքական սահմանը փոքր-ինչ տարբերվում է բնականից։ Այն անցկացնում են Արխանգելսկի մարզի, Կոմիի հանրապետության արևելյան սահմաններով, Սվերդլովսկի և Չելյաբինսկի մարզերի արևելյան սահմաններով, Ղազախստանով, իսկ այնուհետև հյուսիսային Կովկասի նախալեռներով մինչև Ազովի ծովը։

Աշխարհագրություն[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Ասիայի մակերևույթ

Ասիան ողողվում է Հյուսիսային Սառուցյալ, Հնդկական և Խաղաղ օվկիանոսներով, իսկ արևմուտքում Ատլանտյան օվկիանոսի ներմայրցամաքային ծովերով (Ազովի, Սև, Մարմարա, Էգեյան, Միջերկրական)։ Դրա հետ գոյություն ունի ներքին հոսքի լայն շրջաններ - Կասպից և Արալյան ծովերի ավազանները, Բալխաշ լիճը այլն։ Բայկալ լիճը քաղցրահամ ջրի պարունակության պաշարով առաջինն է աշխարհում, Բայկալում կենտրոնացված է քաղցրահամ ջրի համաշխարհային պաշարների 20%-ը (առանց սառցադաշտերի)։ Մեռյալ ծովը համարվում է ամենախորը աշխարհում իր տեկտոնական իջվածքով (-405մ)։ Ասիայի ափերը հիմնականում քիչ են կտրատված, առանձնանում են խոշոր թերակղզիները - Փոքր Ասիա, Արաբական, Հինդուստան, Կորեական, Կամչատկա, Չուկոտկա, Թայմիր և այլն։ Ասիայի ափերի մոտ խոշոր կղզիներ են - Մեծ Զոնդյան, Նովոսիբիրյան, Սախալին, Հյուսիսային Երկիր, Թայվան, Ֆիլիպիններ, Հայնան, Շրի-Լանկա, Ճապոնական և այլն, զբաղեցնելով ավելի քան 2 միլիոն կմ² սահման։ Ասիան հիմնականում բաղկացած է չորս հսկա հարթավայրերից - Արաբական, Հնդկական, Չինական, և Սիբիրյան։ Տարածքի 3/4 - ը զբաղեցնում են լեռները և սարահարթերը։ Արևելյան Ասիան ակտիվ հրաբխային տարածք է։ Ասիան հարուստ է տարբեր հանքանյութերով (հատկապես՝ վառելիքա - էներգետիկ)։ Ասիայում առկա են համարյա բոլոր տեսակի կլիմաները - Արկտիկականից՝ ծայր հյուսիսում, մինչև Հասարակածային՝ հարավ-արևելքում։ Արևելյան, Հարավային և Հարավ-Արևելյան Ասիայում կլիման մուսսոնային է։ Ասիայում է գտնվում երկրագնդի ամենախոնավ տեղը։ Դա Չերապունջա վայրն է Հիմալայներում։ Միաժամանակ գործող կլիմաներն են - Արևմտյան Սիբիրում՝ մայրցամաքային, Արևելյան Սիբիրում և Սարիարկում՝ խիստ մայրցամաքային, Կենտրոնական, Միջին և Արևմտյան Ասիայի տափաստաններում՝ կիսաանապատային և անապատային, որը բարեխառն ու մերձարևադարձային գոտիների կլիման է։ Հարավ-Արևմտյան Ասիայի կլիման արևադարձային անապատային է և ամենատաքն է Ասիայում։

Անվան ծագումնաբանությունը[խմբագրել]

Ըստ խեթական էպոսի Փոքր Ասիայի հյուսիս-արևմտյան մասում էր գտնվում Ասսուվա թագավորությունը։ Նրանց նկատմամբ խեթերի հաղթանակը հիշատակվում է Թուդխալիաս IV թագավորի գրություններում։ Հունական էպոսում այդ թագավորությունը անձնավորվում է Ասյա արքայի կերպարով։ Ասյա անունը հունական դիցաբանության մեջ կրում է Օկեանիդան՝ Պրոմեթևսի կինը, որից էլ, ըստ դիցաբանական ավանդույթների առաջացել է աշխարհամասի անվանումը։ Հերոդոտոսի ժամանակներում հույների մոտ արդեն ընդունված էր Ասիա անվանել ամբողջ աշխարհամասը։

Ֆիզիկա-աշխարհագրական բաժանումը[խմբագրել]

Ասիան ընդունված է բաժանել ֆիզիկա-աշխարհագրական հետևյալ շրջանների.

Ասիան զբաղեցնում է երկրագնդի ամբողջ ցամաքի մեկ երրորդ մասը: Նրա ափերը հյուսիսից ողողում են Հյուսիսային սառուցյալ, հարավից՝ Հնդկական, արևելքից՝ Խաղաղ օվկիանոսները, արևմուտքից՝ Ատլանտյան օվկիանոսի մաս կազմող Միջերկրական ծովը:

Ասիան ամենաբարձր աշխարհամասն է, նրա միջին բարձրությունը գրեթե 3 անգամ ավելի է, քան Եվրոպայինը: Այստեղ գերակշռում են լեռնաշղթաները և սարահարթերը, որոնք կազմում են տարածքի 3/4-ը: Կենտրոնական մասում գտնվում է Տիբեթի սարահարթը, որի հարավային եզրին բարձրանում են երկրագնդի ամենաբարձր լեռները՝ Հիմալայները (Ջոմոլունգմա կամ Էվերեստ գագաթի բարձրությունը 8848 մ է): Ասիայում է գտնվում երկրագնդի ամենացածր կետը՝ Մեռյալ ծովի ափին Գհոր իջվածքը (-405 մ):

Ասիայի ժամանակակից ռելիեֆը ձևավորվել է երկրաբանական երկարատև ժամանակաշրջանի ընթացքում: Առանձնացվում են նորագույն ծալքավորության երկու՝ Ալպ-Հիմալայան (Մեծ և Փոքր Կովկասի լեռներ, Հայկական, Փոքրասիական և Իրանական լեռնաշխարհներ, Զագրոսի, Կոպետդաղի, Էլբուրսի լեռներ, Հիմալայներ, Կարակորում) և Խաղաղօվկիանոսյան (Կորյակական, Կամչատկայի, Սախալինի և այլ լեռներ), և մեկ հին (Պամիր, Տյան-Շան, Ալթայի, Արևմտյան և Արևելյան Սայաններ, Մերձբայկալի ու Անդրբայկալի լեռներ) գոտիներ:

Ասիայի ռելիեֆին բնորոշ ձևերից են նաև սարահարթերը (Միջինսիբիրական, Արևելաչինական, Դեկանի, Արաբական) և դաշտավայրերը (Միջագետքի, Ինդոս-Գանգեսյան, Չինական Մեծ, Կուր-Արաքսյան, Կոլխիդայի, Թուրանի): Ասիայի կլիման չափազանց բազմազան է, որը պայմանավորված է հիմնականում տարածքի ընդարձակությամբ, հյուսիսից հարավ մեծ ձգվածությամբ, ռելիեֆի մեծ հակադրություններով: Հյուսիսային Ասիան աչքի է ընկնում արկտիկական և մերձարկտիկական կլիմայով:

Վերխոյանսկի և Օյմյակոնի շրջաններում է գտնվում Հյուսիսային կիսագնդի ամենացուրտ վայրը (-870C)՝ ցրտի բևեռը: Տարվա մեծ մասը Ասիայի հյուսիսը ծածկված է ձյունով, մոլեգնում են ձնահողմերը, փչում սառցաքամիները, տունդրայում բոցավառվում է բևեռափայլը: Դեպի հարավ աշխարհամասում հսկայական տարածություններ են զբաղեցնում թավախիտ ասեղնատերև անտառները՝ տայգան, որտեղ աճում են խեժափիճին, սիբիրյան եղևնին, մայրին: Այստեղ բնակվում են արջեր, գայլեր, աղվեսներ, ճյուղից ճյուղ են թռչկոտում արագաշարժ սկյուռները, ծառերի մեջ են թաքնվում գեղեցիկ սամույրները:

Կենտրոնական ասիական սարահարթը եզերող լեռներն Ասիայի հարավը փակում են հյուսիսային ցուրտ քամիներից: Հնդկական տաք օվկիանոսով ողողվող աշխարհամասի հարավային ափերին հավերժական ամառ է: Այստեղ շատ շոգ է, ամբողջ տարին առատ անձրևներ են տեղում, աճում են մշտադալար անտառներ՝ ջունգլիներ: Հիմալայներից դեպի հարավ գտնվում է երկրագնդի ամենաանձրևոտ (12000 մմ) վայրը՝ Չերապունջին: Տարվա ընթացքում այստեղ այնքան անձրև է տեղում, որ եթե թափված ամբողջ անձրևաջուրը հավաքենք մի տեղ, ապա այն ջրածածկ կանի քառահարկ շենքը: Ջունգլիներում բնակվում են փղեր, վագրեր, ռնգեղջյուրներ, կապիկներ, բազմաթիվ գեղեցիկ թռչուններ:

Մեծ տարածություններ են զբաղեցնում անապատներն ու կիսաանապատները (Գոբի, Տակլա-Մական, Կարակում, Կզըլկում, Թար, Ռուբ Էլ Խալի և այլն), որտեղ աճում են օշինդր, ուղտափուշ, սաքսաուլ: Կենդանիներից հանդիպում են այծքաղներ, ուղտ, կուլան, Պրժևալսկու ձի, մողեսներ և այլն: Ասիայում շատ են ջրառատ, խոշոր գետերը (Յանցզի, Հուանհե, Մեկոնգ, Ամուր, Լենա, Ենիսեյ, Ինդոս, Գանգես, Եփրատ, Տիգրիս, Արաքս): Այստեղ են գտնվում աշխարհի ամենամեծ՝ Կասպից, և ամենախոր՝ Բայկալ, լճերը: Ընդերքում հայտնաբերված են զանազան օգտակար հանածոների (հատկապես՝ նավթի, գազի, քարածխի, երկաթի, գունավոր մետաղների և թանկարժեք քարերի) խոշորագույն պաշարներ:

Արևելյան Ասիայի ափերը ողողող Խաղաղ օվկիանոսում կան բազմաթիվ հրաբխային կղզիներ, իսկ օվկիանոսի հատակին՝ մի քանի չափազանց խոր իջվածքներ (անդունդներ): Օրինակ՝ Մարիանյան իջվածքի ամենամեծ խորությունը 11 կմ-ից ավելի է, Ասիայի արևելյան ծովեզերքին և կղզիներում, ինչպես նաև Ալպ-Հիմալայան երկրագոգածալքային գոտում հաճախ տեղի են ունենում երկրաշարժեր և հրաբխային ժայթքումներ: Օվկիանոսում առաջանում են սարսափելի փոթորիկներ՝ թայֆուններ, որոնք հսկայական ալիքներ են բարձրացնում: Թայֆունները կատաղի արագությամբ սլանում են դեպի ցամաք՝ ճանապարհին կոծանելով ամեն ինչ և իրենց հետ բերելով տեղատարափ անձրևներ:

Արևմուտքում Ասիայի ափերը ողողում են Միջերկրական ծովի ջրերը: Նրա ափերին ամռանը շոգ է, ձմռանը՝ խոնավ ու տաք: Այստեղ աճում են արմավենիներ, նարնջի ու կիտրոնի ծառեր: Ասիայի հարավ-արևմուտքում Արաբական թերակղզու ափերն է ողողում Կարմիր ծովը: Բնական լանդշաֆտներն անխաթար պահելու, անհետացող բույսերն ու կենդանիները փրկելու համար Ասիայում ստեղծվել են բազմաթիվ պահպանվող տարածքներ, ազգային պարկեր ու արգելոցներ (Խազարիբագ, Ինդրապուրա, Սիխոտե-Ալինի, Ուսսուրական, Կզըլկումի, Կարակումի, «Սևան», «Դիլիջան» և այլն): Գիտնականները հնագիտական պեղումներով պարզել են, որ բանական մարդն այստեղ հայտնվել է առնվազն 400 հզ. տարի առաջ: Ասիայում են ձևավորվել մոնղոլոիդ ռասան, աշխարհի խոշոր լեզվաընտանիքներից վեցը, այդ թվում՝ ամենախոշորները՝ հնդեվրոպական և չին-տիբեթական լեզվաընտանիքները: Ասիան բազմազգ աշխարհամաս է. ազգերի և ազգությունների թիվն անցնում է 1000-ից: Առավել մեծաթիվ են չինացիները, հնդիկները, ճապոնացիները, ռուսները, պարսիկները, աֆղանները, տաջիկները և այլք: Ասիայում են ձևավորվել և աշխարհով մեկ տարածվել համաշխարհային 3 կրոնները՝ հինդուիզմը, քրիստոնեությունն ու մահմեդականությունը, առաջավորասիական և արևելյան քաղաքակրթությունները: Ամենավաղ քաղաքակրթություններն առաջացել են Միջագետքում, Ինդոս գետի ավազանում և Չինաստանում: Այստեղ են կառուցվել աշխարհի առաջին քաղաքները, գրվել առաջին օրենքները, ձևավորվել երկրագործությունը՝ ընտելացվել են մի շարք բույսեր և կենդանիներ:

Մեզ են հասել հնագույն ժամանակների մշակույթի այնպիսի աշխարհահռչակ գլուխգործոցներ, ինչպիսիք են Բաբելոնի, Պալմիրայի, Չինաստանի, Հնդկաստանի բազմաթիվ հեքիաթային տաճարները, պալատները, մզկիթները:


Ասիայի երկրները[խմբագրել]

Ներկա պահին Ասիայի տարածքում ամբողջությամբ կամ մասամբ գտնվում են 54 պետություն, որոնցից չորսը (Աբխազիա, Չինաստանի Հանրապետություն, Հյուսիսային Կիպրոսի Թուրքական Հանրապետություն, Հարավային Օսիա) մասամբ են ճանաչված։ Չճանաչված պետություններից է Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը։

Բնակչությունը[խմբագրել]

Ասիայի համար բնորոշ է բնակչության քանակի շատ բարձր միջին տարեկան աճը։ Այդ ցուցանիշով Ասիան զիջում է միայն Աֆրիկային։ Վերջին ժամանակներում, սակայն, աճի տեմպերը մի փոքր իջել են և կազմում են 1,3 %։ Ասիայում է ապրում երկրագնդի բնակչության 60 %-ը։ Չինաստանի ու Հնդկաստանի բնակչությունը միասին վերցված, կազմում են երկրագնդի բնակչության 40 %-ը։ 7 պետություն ունեն ավելի քան 100 միլիոն բնակչություն։

Ասիայում ապրում են մարդկության երեք գլխավոր ռասաները. մոնղոլոիդ (չինացիներ և այլ), եվրոպոիդ (Հյուսիսային և Արևմտյան Ասիայի ժողովուրդներ) և նեգրոիդ(Հարավային և Հարավ-Արևելյան Ասիայի մի քանի ժողովուրդներ)։ Բնակչության էթնիկական կազմը շատ բազմազան է։ Ասիայում առաջացել են շատ հնագույն քաղաքակրթությունները՝ չինական, հնդկական, տիբեթա-մոնղոլական, միջինասիական, բաբելոնյան և այլն։ Հարավային և Հարավ-Արևելյան Ասիայի հողագործութան համար բարենպաստ շրջանները հանդիսանում են մեծ թվով ժամանակակից ժողովուրդների ծագման վայրը։

Հիմնական տեղեկություններ[խմբագրել]

  • Մակերևույթը՝ 43475 հազար կմ² (կղզիների հետ)։
  • Կղզիների մակերևութը՝ 2001 հազար կմ²։
  • Միջին բարձրությունը ծովի մակարդակից՝ 960 մետր։
  • Ամենամեծ բարձրությունը ծովի մակարդակից՝ 8 848 մետր (Էվերեստ լեռ)։
  • Ամենափոքր բարձրությունը ծովի մակարդակից՝ - 405 մետր (Մեռյալ ծովի մակարդակից)։
  • Ամենահյուսիսային կետը՝ Չելյուսկին հրվանդան 77° 43'; 104° 18'։
  • Ամենահարավային կետը՝ Պիայ հրվանդան 1° 16'; 103° 30։
  • Ամենաարևմտյան կետը՝ Բաբա հրվանդան 39° 29'։ 26° 04'։
  • Ամենաարևելյան կետը՝ Դեժնովի հրվանդան 66° 05'։ 169° 40։

Ասիայի աշխարհագրական կենտրոնում գտնվող քաղաքները՝ Իրկուտսկ, Կիզիլ։