Ասիա

Վիքիփեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Ասիա

Ասիան երկրագնդի ամենամեծ աշխարհամասն է, Եվրոպայի հետ կազմում է Եվրասիա մայրցամաքը: Տարածքը մոտ 43 միլիոն կմ² է, իսկ կղզիների հետ միասին` 44 միլիոն 363 հազար կմ²: Ափագծերի երկարությունը 62 հազար կմ է, ամենաբարձր կետը Ջոմոլունգմա (Էվերեստ) գագաթն է (8848 մ), ամենացածրը` Մեռյալ ծովի մակերևույթն է` - 405 մ:

[խմբագրել] Դիրքը և սահմանները

Հիմնականում տեղակայված է Արևելյան կիսագնդում (բացառությամբ Չուկոտկայի թերակզու) և հասարակածից հյուսիս: Եվրոպայի հետ սահմանը սովորաբար անցկացնում են Ուրալյան լեռների արևելյան ստորոտներով, Մուղոջարներով, Էմբա գետով, ապա Կասպից ծովով, Արաքս գետով, Սև և Մարմարա ծովերով, Բոսֆորի և Դարդանելի նեղուցներով: Աֆրիկայի հետ Ասիան միացված է Սուեզի պարանոցով, Հյուսիսային Ամերիկայից առանձնացվում է Բերինգի նեղուցով:

Ասիայի աշխարհաքաղաքական սահմանը փոքր-ինչ տարբերվում է բնականից: Այն անցկացնում են Արխանգելսկի մարզի, Կոմիի հանրապետության արևելյան սահմաններով, Սվերդլովսկի և Չելյաբինսկի մարզերի արևելյան սահմաններով, Ղազախստանով, իսկ այնուհետև հյուսիսային Կովկասի նախալեռներով մինչև Ազովի ծովը:

[խմբագրել] Աշխարհագրություն

Ասիան ողողվում է Հյուսիսային Սառուցյալ, Հնդկական և Խաղաղ օվկիոնոսներով, իսկ արևմուտքում Ատլանտյան օվկիանոսի ներմայրցամաքային ծովերով (Ազովի, Սև, Մարմարա, Էգեյան, Միջերկրական): Դրա հետ գոյություն ունի ներքին հոսքի լայն շրջաններ - Կասպից և Արալյան ծովերի ավազանները, Բալխաշ լիճը այլն: Բայկալ լիճը քաղցրահամ ջրի պարունակության պաշարով առաջինն է աշխարհում, Բայկալում կենտրոնացված է քաղցրահամ ջրի համաշխարհային պաշարների 20%-ը (առանց սառցադաշտերի): Մեռյալ ծովը համարվում է ամենախորը աշխարհում իր տեկտոնական իջվածքով (-405մ): Ասիայի ափերը հիմնականում քիչ են կտրատված, առանձնանում են խոշոր թերակղզիները - Փոքր Ասիա, Արաբական, Հինդուստան, Կորեական, Կամչատկա, Չուկոտկա, Թայմիր և այլն: Ասիայի ափերի մոտ խոշոր կղզիներ են - Մեծ Զոնդյան, Նովոսիբիրյան, Սախալին, Հյուսիսային Երկիր, Թայվան, Ֆիլիպիններ, Հայնան, Շրի-Լանկա, Ճապոնական և այլն, զբաղացնելով ավելի քան 2 միլիոն կմ² սահման: Ասիան հիմնականում բաղկացած է չորս հսկա հարթավայրերից - Արաբական, Հնդկական, Չինական, և Սիբիրյան: Տարածքի 3/4 - ը զբաղեցնում են լեռները և սարահարթերը: Արևելյան Ասիան ակտիվ հրաբխային տարածք է: Ասիան հարուստ է տարբեր հանքանյութերով (հատկապես` վառելիքա - էներգետիկ): Ասիայում առկա են համարյա բոլոր տեսակի կլիմաները - Արկտիկականից` ծայր հյուսիսում, մինչև Հասարակածային` հարավ-արևելքում: Արևելյան, Հարավային և Հարավ-Արևելյան Ասիայում կլիման մուսսոնային է: Ասիայում է գտնվում երկրագնդի ամենախոնավ տեղը: Դա Չերապունջա վայրն է Հիմալայներում: Միաժամանակ գործող կլիմաներն են - Արևմտյան Սիբիրում` մայրցամաքային, Արևելյան Սիբիրում և Սարիարկում` խիստ մայրցամաքային, Կենտրոնական, Միջին և Արևմտյան Ասիայի տափաստաններում` կիսաանապատային և անապատային, որը բարեխառն ու մերձարևադարձային գոտիների կլիման է: Հարավ-Արևմտյան Ասիայի կլիման արևադարձային անապատային է և ամենատաքն է Ասիայում:

[խմբագրել] Անվան ծագումնաբանությունը

Ըստ խեթական էպոսի Փոքր Ասիայի հյուսիս-արևմտյան մասում էր գտնվում Ասսուվա թագավորությունը: Նրանց նկատմամբ խեթերի հաղթանակը հիշատակվում է Թուդխալիաս IV թագավորի գրություններում: Հունական էպոսում այդ թագավորությունը անձնավորվում է Ասյա արքայի կերպարով: Ասյա անունը հունական դիցաբանության մեջ կրում է Օկեանիդան` Պրոմեթևսի կինը, որից էլ, ըստ դիցաբանական ավանդույթների առաջացել է աշխարհամասի անվանումը: Հերոդոտոսի ժամանակներում հույների մոտ արդեն ընդունված էր Ասիա անվանել ամբողջ աշխարհամասը:

[խմբագրել] Ֆիզիկա-աշխարհագրական բաժանումը

Ասիան ընդունված է բաժանել ֆիզիկա-աշխարհագրական հետևյալ շրջանների.

Արևմտյան Ասիա (Հարավային Կովկաս և Մերձասիական լեռնաշխարհ);
Հարավ-Արևմտյան Ասիա (Արաբական թերակղզի և Լևանտ);
Հարավային Ասիա (Հնդստան թերակղզին և Շրի- Լանկա կղզին և Մալդիվյան կղզախումբը);
Հարավ-Արևելյան Ասիա (Հնդկաչին թերակղզի, Մալայան կղզախումբ);
Արևելյան Ասիա (Կորեական թերակղզի, Ճապոնական կղզիներ, Չինաստանի արևելյան մասը);
Հյուսիսային Ասիա (Սիբիր և Եվրասիայի հյուսիս-արևելքը);
Միջին Ասիա (Պամիր, Տյան-Շան, Թուրանի իջվածքը):

[խմբագրել] Ասիայի երկրները

Ներկա պահին Ասիայի տարածքում ամբողջությամբ կամ մասամբ գտնվում են 54 պետություն, որոնցից չորսը (Աբխազիա, Չինաստանի Հանրապետություն, Հյուսիսային Կիպրոսի Թուրքական Հանրապետություն, Հարավային Օսիա) մասամբ են ճանաչված: Չճանաչված պետություններից է Լեոնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը:

[խմբագրել] Բնակչությունը

Ասիայի համար բնորոշ է բնակչության քանակի շատ բարձր միջին տարեկան աճը: Այդ ցուցանիշով Ասիան զիճուն է միայն Աֆրիկային: Վերջին ժամանակներում, սակայն, աճի տեմպերը մի փոքր իջել են և կազմում են 1,3 %: Ասիայում է ապրում երկրագնդի բնակչության 60 %-ը: Չինաստանի ու Հնդկաստանի բնակչությունը միասին վերցված, կազմում են երկրագնդի բնակչության 40 %-ը: 7 պետություն ունեն ավելի քան 100 միլիոն բնակչություն:

Ասիայում ապրում են մարդկության երեք գլխավոր ռասաները - մոնղոլոիդ (չինացիներ և այլ), եվրոպոիդ (Հյուսիսային և Արևմտյան Ասիայի ժողովուրդներ) և նեգրոիդ(Հարավային և Հարավ-Արևելյան Ասիայի մի քանի ժողովուրդներ): Բնակչության էթնիկական կազմը շատ բազմազան է: Ասիայում առաջացել են շատ հնագույն քաղաքակրթությունները` չինական, հնդկական, տիբեթա-մոնղոլական, միջինասիական, բաբելոնյան և այլն: Հարավային և Հարավ-Արևելյան Ասիայի հողագործութան համար բարենպաստ շրջանները հանդիսանում են մեծ թվով ժամանակակից ժողովուրդների ծագման վայրը:

[խմբագրել] Հիմնական տեղեկություններ

Մակերևույթը` 43475 հազար կմ² (կղզիների հետ): Կղզիների մակերևութը` 2001 հազար կմ²: Միջին բարձրությունը ծովի մակարդակից` 960 մետր: Ամենամեծ բարձրությունը ծովի մակարդակից` 8 848 մետր (Էվերեստ լեռ): Ամենափոքր բարձրությունը ծովի մակարդակից` - 405 մետր (Մեռյալ ծովի մակարդակից): Ամենահյուսիսային կետը` Չելյուսկին հրվանդան 77° 43'; 104° 18': Ամենահարավային կետը` Պիայ հրվանդան 1° 16'; 103° 30: Ամենաարևմտյան կետը` Բաբա հրվանդան 39° 29': 26° 04': Ամենաարևելյան կետը` Դեժնովի հրվանդան 66° 05': 169° 40: Ասիայի աշխարհագրական կենտրոնում գտնվող քաղաքները` Իրկուտսկ, Կիզիլ

Ասիա

Բովանդակություն

[խմբագրել] Դիրքը և սահմանները

[խմբագրել] Աշխարհագրություն

[խմբագրել] Անվան ծագումնաբանությունը

[խմբագրել] Ֆիզիկա-աշխարհագրական բաժանումը

[խմբագրել] Ասիայի երկրները

[խմբագրել] Բնակչությունը

[խմբագրել] Հիմնական տեղեկություններ

Անձնական գործիքներ

Անվանատարածքներ

Տարբերակներ

Դիտումները

Գործողություններ

Որոնել

Նավարկում

Մասնակցել

Գործիքներ

Այլ լեզուներով