Ճապոնիա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից


日本国
Ճապոնիա

Flag of Japan.svg
(Դրոշ)

Imperial Seal of Japan.svg
(Զինանշան)

Japan (orthographic projection).svg

Հիմնական տեղեկություններ
Պետական լեզու. Ճապոներեն
Քաղաքամայր. Տոկիո
Պետական կարգ. Սահմանադրական միապետություն
Կրոն. շինտո և բուդդիզմ
Մակերես. 377,944 կմ² (4,7% ջրային)
Ազգաբնակչություն. 127,103,388 (334,5/կմ²)
Պետական ատրիբուտներ
Արժույթ. Յեն (JPY)
Ժամային գոտի. (UTC+9)
Վեբ դոմեն | ISO | Հեռ. .jp | JP | 81
Japan-location-cia.gif
Ճապոնիայի տեղը
Japan sea map.png

Ճապոնիա[1] (ճապ.՝ 日本 Նիհոն), պաշտոնական անունը «Նիպպոն, Նիհոնկոքու» պետություն է Ասիայի խաղաղօվկիանոսյան ափերից դեպի արևելք գտնվող կղզիների վրա։ Հնուց ի վեր ճապոնացիներն իրենց երկրին ասում են Նիպպոն կամ Նիհոն, որը կազմված է 2 հիերոգլիֆային նշաններից՝ «արև» և «հիմք»։ Ճապոնական դրոշի վրայի կարմիր արևային սկավառակը և պետական զինանշանի կլոր ոսկեծաղիկը՝ քրիզանթեմը, նույնպես խորհրդանշում են ծագող արևը։

Ճապոնիան ժամանակակից աշխարհի հզորագույն երկրներից է։ Մյուսներից զգալիորեն տարբերվում է իր աշխարհագրական դիրքով, պատմական անցյալով, լեզվով, տնտեսական զարգացմամբ և բնութագրական այլ գծերով։
Իր տարածքով Ճապոնիան գերազանցում է եվրոպական տերություններից շատերին։

1970 թվականից սկսած Ճապոնիայի տնտեսությունն զբաղեցրել է աշխարհում 2-րդ տեղը, զիջելով Միացյալ Նահանգներին։ Այդ դիրքը հետագայում նա զիջեց Չինաստանին։ Արտահանման ծավալով չորրորդն է, ներմուծման ծավալով՝ վեցերորդը։ Ճապոնիան համարվում է աշխարհի խոշորագույն ֆինանսական կենտրոններից մեկը։

2005 - 2007 թվականներին Ճապոնիան ՄԱԿ անվտանգության խորհրդի ոչ մշտական անդամ է։

Ճապոնիան մտնում է Մեծ ութնյակի և ԱԽՏՀ անդամ երկրների մեջ, պարբերաբար ընտրվում է ՄԱԿանվտանգության Խորհրդի ոչ մշտական անդամ։

Ճապոնիան Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո պաշտոնապես հրաժարվեց պատերազմ հայտարարելու իր իրավունքից։ Ճապոնիան աշխարհի միակ երկիրն է, որի նկատմամբ կիրառվել է միջուկային զենք։

Պատմությունը[խմբագրել]

Ճապոնիան ունի շատ յուրօրինակ պատմություն, որն սկսվում է հնագույն ժամանակներից։ Ճապոնիայի պատմության վրա մեծապես ազդել է նրա աշխարհագրական մեկուսացվածությունը։ Միևնույն ժամանակ ճապոնական մշակույթի և գրերի վրա մեծ ազդեցություն է ունեցել կորեական և չինական մշակույթը։

Ժամանակագրություն[2][խմբագրել]


Մեյջի կայսրը (1868–1912)
  • մ.թ.ա.660 թ. – Ըստ առասպելի Ջիմուի կայսրության հիմնումը։
  • մ.թ. IV դար – Յամատո Տակերուի լեգենդար արկածները
  • V – VI դարեր – Յամատո ցեղերի պետության հիմնադրումն ու ճգնաժամը։
  • VI դարի կեսեր – Բուդդիզմի ներթափանցումը։
  • 604 թ. – Շյոտոկու – Թայշիի «17 հոդվածների օրենքը» դնում է բյուրոկրատական պետության հիմքը։
  • 607 թ. – Չինաստանում առաջին ճապոնական դեսպանությունը
  • VII – VIII դարեր – Վարչարարական միապետության հաստատումը
  • 712 – 720թթ. – Ճապոնիայի լեգենդար անցյալի «Կոջիկի» և «Նիհոն Շյոկի» տարեգրության կազմումը։
  • 752 թ. – Թոդայջի տաճարում իրականացվում է սինտոիզմն ու բուդդիզմը միավորող ծիսակատարություն։
  • VIII դար – Տարբեր դասերի ձևավորումը՝ արքունական ազնվականության, վանական հոգևորականության, գյուղացիության։ Այդ նույն ժամանակ է ձևավորվում նաև ռազմիկների միջին՝ սամուրայների (բուշի) դասը։
  • 784 թ. – Հիմնադրվում է Հեյան մայրաքաղաքը (հետագայում՝ Կիոտո
  • IX դ. – Հյուսիսի ժողովուրդների» ենթարկումը։
  • IX – X դարեր – Ֆուջիվարայի կլանը տիրանում է կայսերական արքունիքի գլխավոր պաշտոններին։
  • 901 թ. – Նրանց դիմակայող Սուգավարա – նո Միչիզանեի վռնդումը։
  • XI դարի վերջ – Նախկին կայսրերի պայքարը Ֆուջիվարայի խնամակալության դեմ։
  • XII դ. – Իշխանության պայքար Մինամոթոյի, Թայրայի և այլ ռազմական խմբերի միջև։
  • 1189 թ. – Թայրային հաղթած Յոշիցունեի ինքնասպանությունը։
  • 1192 թ. – Մինամոտո – նո Յորիթոմոն հիմնադրում է բակուֆու ռազմական ռեժիմը և դառնում է շյոգուն։
  • 1221 թ. – Իրենց իշխանությունը վերադարձնելու նախկին կայսրերի անհաջող փորձը։
  • 1274 – 1281թթ. – Պայքար մոնղոլների արշավանքների դեմ։
  • XIII դ. – Զեն բուդդիզմի տարածումը հիմնականում զինվորականության միջավայրում։
  • 1333 – 1336 թթ. – Կեմու դարաշրջանի կառավարությունը; կայսերական իշխանության վերականգնումը։
  • XIV դ. երկրորդ կես – Պատերազմներ կայսերական տան հյուսիսային և հարավային թևերի միջև։
  • XV դ. – Տնտեսական վերելք։ Բարերար Յոշիմասան կառուցում է «Արծաթե տաղավարը»։
  • 1467 – 1477 թթ. – Երկրի կենտրոնական մասում ֆեոդալական խմբերի միջև պատերազմները։
  • XV դարի վերջ – XVI դարի սկիզբ – Գյուղացիական ապստամբություններ; ծովային ասպատակություններ և ծավահենություն ովկիանոսի ընդարձակ տարածքներում։
  • 1543 թ. – Պորտուգալացիների հայտնվելը Ճապոնիայի ափերի մոտ; հրազենի տարածման սկիզբը։
  • 1549 թ. – Միսիոներ Ֆրանսիս Քսավյեյի ժամանումը Ճապոնիա; երեսուն տարի անց Ճապոնիայում հաշվվում էր 150 000 քրիստոնյա։
  • XVI դարի 2 – րդ կես – Թոյոտոմի Հիդեյոշին նորից ուժով միավորում է երկիրը, միջոցներ է ձեռնարկում գյուղացիներից զենքն առգրավելու համար («թրերի որսի» հրամանագիրը)։
  • 1603 թ. – Երկարատև պատերազմներից հետո իշխանության է գալիս Տոկուգավա Իեյասուն; նա հիմնադրում է Էդո (Տոկիո) մայրաքաղաքով շյոգունավարությունը։
  • XVII դ.1 – ին կես – Երկիրը մեկուսացնելու քաղաքականությունը; մուտքի և ելքի արգելքներ; քրիստոնեության արգելքը։ Հիմնական դոկտրին է դառնում նեոկոնֆուցիոնիզմը։
  • XVII դ.2 – րդ կես – Պատմական միտքը խոսում է կայսերական իշխանությունը վերականգնելու մասին։
  • 1701 թ. – 47 րյոնինների ինքնասպանությունը։
  • XVIII դ. կեսեր – Բրնձի գնի բարձրացումը; գյուղացիական ապստամբություններ։
  • XIX դ. 1 – ին կես – Գյուղացիական ելույթների թվի աճ։
  • 1853 թ. – Ծովակալ Փերիի (ԱՄՆ) ժամանումը։
  • 1858 թ. – Անիրավահավասար պայմանագրերի կնքումը։
  • 1868 թ. – Մեյջի ժամանակաշրջանի հեղափոխությունը; շյոգունների իշխանության վերացումը։
  • 1877 թ. – Շիմազու կլանի Սաիգյո Տակամորիի խռովությունը։
  • 1889 թ. – Մեյջիի սահմանադրության հրապարակումը; կայսերական իշխանությունն սկսում է արդիականացման և արևմտյան ուղղվածության քաղաքականությունը։
  • 1894 – 1895թթ. – Ճապոնա – չինական պատերազմը։ Ճապոնիայի հաղթանակը։ Շիմոնոսեկիի պայմանագիրը։
  • 1902 թ. – Անգլա – ճապոնական միության կնքումը։
  • 1904 – 1905թթ. – Ռուս – Ճապոնական պատերազմը։ Ճապոնիայի հաղթանակը։
  • 1914 թ. – Ճապոնիայի մուտքը առաջին համաշխարհային պատերազմ։
  • 1923 թ. – Վաշինգտոնի կոնֆերանսը։ Ճապոնական ռազմական նավատորմի սահմանափակումը։
  • XX դ. 30 – ականներ – Ճապոնիայի ռազմականացումը։
  • 1931 թ. – Մանջուրիայի գրավումը Ճապոնիայի կողմից և նրանից անկախ Մանչժոու–գո պետության ստեղծումը։
  • 1937 թ. – Չինաստան ներխուժումը։
  • 1941 թ. – Հարձակումը ամերիկյան Փիրլ – Հարբոր հենակայանի վրա։ Ճապոնիայի մտնելը պատերազմի մեջ։
  • 1945 թ. – Կամիկաձեների՝ մահապարտ օդաչուներով ինքնաթիռների օգտագործումը, որոնք վերադարձնում էին ինքնազոհողության բարոյախոսությունը։
  • 1945 թ. – Ճապոնիայի ատոմային ռմբակոծությունները։ Ճապոնիայի կապիտուլյացիան։
  • 1946 թ. – Հիրոհիտո կայսրը մերժում է իր աստվածային ծագման գաղափարը։
  • 1952 թ. – Սան – Ֆրանցիսկոյում Ճապոնիան կնքում է խաղաղության պայմանագիր երկրորդ համաշխարհային պատերազմի իր հակառակորդների հետ, բացառությամբ Խորհրդային Միության։
  • 1960 թ. և հետո – Գոշիստական և հակաամերիկյան ցույցեր։
  • 1970թ – Յուկիո Միշիմայի հարակիրին՝ նրան չէր հաջողվել վերականգնել կայսերական իշխանությունը։
  • 1970թ․ – ականներ – Ճապոնական արտահանության սլացիկ աճը։

Ճապոնացիների մասին առաջին գրավոր հիշատակումը եղել է մ.թ. I դարի չինական ժամանակագրության մեջ։ Երկար ժամանակ այլ ազգերից մեկուսացվածությունն իր ազդեցությունն է թողել Ճապոնիայի պատմության և մշակույթի վրա։
Մ.թ.ա. 500 թվից ներկայիս Ճապոնիայի տարածքում սկսվում է յայոյ ժամանակաշրջանը, որը համապատասխանում է ևրոպայի բրոնզե և երկաթե դարերին և որը տևեց մինչև մ.թ.250 թ.։ Յայոյ ժամանակաշրջանում է սկսվում ոռոգման եղանակով բրնձի մշակումը, բրուտագործությունը, մանածագործությունը, մետաղների (պղնձի, երկաթի և բրոնզի) մշակումը և պաշտպանված քաղաքային բնակավայրերի կառուցումը։ Այդ նորույթներն իրենց հետ բերում էին Չինաստանից և Կորեայից վերաբնակվածները։

250 թ. յայոյին փոխարինում է Կոֆուն ժամանակաշրջանը, որի ժամանակ Յամատո տարածքում առաջացավ ճապոնական պետություն։
Հաջորդը Ասուկա ժամանակաշրջանն էր, որն սկսվեց 538 թ.՝ տարածվեց կորեական Փեկչե պետությունից եկած բուդդիզմը, զարգացավ չինական տեսակի կենտրոնացված պետությունը, ստեղծվեց առաջին օրենսգիրքը և մայրցամաքի իմաստասիրական և մշակութային գաղափարների ազդեցության տակ ծաղկում ապրեց ճապոնական մշակույթը։
Ութերորդ դարում սկսված Նարա ժամանակաշրջանում ստեղծվեց խիստ կենտրոնացված ճապոնական պետությունը՝ ժամանակակից Նարա քաղաքի մոտ գտնվող Հեյջյո-քյո կայսերական մայրաքաղաքով։ Ճապոնական հանրության արագացված չինականացման հետ միասին այդ ժամանակաշրջանին բնորոշ են նաև առաջին պատմագրությունների ստեղծումն ու մշակույթի ծաղկումը։ 712 թ. ավարտվում է Կոջիկի, իսկ 720 թ.՝ Նիհոն Շյոկի սուրբ գրքերը։
784 թ. Կամու կայսրը մայրաքաղաքը տեղափոխեց Նագաոկա-քյո, սակայն, տասը տարի անց այն տեղափոխվեց Հեյան-քյո (այսօրվա Կիոտոն)։ Այդպես սկսվեց Հեյան ժամանակաշրջանը, որի ժամանակ ծաղկում ապրեց ճապոնական ազգային մշակույթը։ Կանա վանկային այբուբենի ստեղծումը թույլ տվեց չինարենի փոխարեն գրել ճապոներեն։
XII դարից Ճապոնիայում սկսեց կառավարել ֆեոդալական ռազմականացված իշխող դասը՝ սամուրայների գերատեսչությունը։ 1192 թ. Մինամոտո-նո Յորիթոմոն հաղթելով իր հետ մրցակցող Տայրա գերդաստանին, նշանակվեց շյոգուն, որով սկիզբ դրվեց Կամակուրա ժամանակաշրջանին։ Նրա մահից հետո՝ 1199թ. իրական իշխանությունն անցավ իր թողած Հոջյո գերդաստանին։ Կամակուրա շյոգունավարությունը 1274 և 1281թթ. հաջողությամբ ետ է մղում մոնղոլների ներխուժումը։ Այդ ժամանակվա պաշտոնական կրոն է դառնում զենը։ Մոնղոլներին հաղթելուց հետո ճապոնացի ռազմիկների միջև սկսվում են պառակտիչ պատերազմներ, որի արդյունքում Կամակուրայի ռեժիմն արագ անկում է ապրում։ 1318 թ. գահակալեց Գո Դայգո կայսրը և գլխավոր հրամանատար Աշիկագա Տակաուջիի աջակցությամբ ետ վերադարձրեց իշխանությունը, սակայն 1336 թ. կայսեր որդու հետ իշխանությունը չկիսած Աշիկագա Տակաուջին Կիոտոյում գահին նստեցրեց կայսր Կյոմիյոյին և 1338 թ. նրանից ստացավ շյոգունի տիտղոս։ Արդյունքում Ճապոնիայում ստացվեց երկու կայսր և երկու շյոգուն, որոնք կատաղի հակամարտության մեջ էին ընդհուպ մինչև 1392 թ.։ Աշիկագա շյոգունապետությունը չկարողացավ վերհսկել խոշոր դայմյո ֆեոդալներին, այդիսկ պատճառով 1467 թ. բռնկվեց քաղաքացիական պատերազմ, որով սկիզբ դրվեց խռովություններով հարուստ Սենգոկու ժամանակաշրջանին։
1543 թ. Ճապոնիայի ափերին հասան պորտուգալացի ծովագնացները, իսկ ավելի ուշ՝ ջիզվիտ միսիոներներն ու հոլանդացի վաճառականները։ Դրվեց Ճապոնիայի և Արևմուտքի միջև առևտրական և մշակութային փոխազդեցության սկիզբը։ ևրոպական տեխնալոգիաների և հրազենի օգնությամբ Օդա Նոբունագան հաղթեց մյուս դայմյոներին և համարյա կարողացավ միավորել երկիրը, սակայն սպանվեց 1582 թ.։ Նրա ժառանգորդը դարձավ Թոյոտոմի Հիդեյոշին, ով 1590 թ. ավարտին հասցրեց երկրի միավորման գործը։ Հիդեյոշին երկու անգամ գրավեց Կորեան, սակայն կորեական և չինական զորքերի հասցրած մի քանի պարտություններից հետո ճապոնացիները 1598 թ. նահանջեցին Կորեայից
Հիդեյոշիի մահից հետո Տոկուգավա Իեյաշուն ստացավ քաղաքական ազդեցություն և ռազմական աջակցություն՝ օգտագործելով Թոյոտոմի Հիդեյոշիի վրա ունեցած խնամակալության իրավունքը և 1603 թ. նշանակվելով շյոգուն։ Նա հիմնադրեց Տոկուգավայի շյոգունավարությունը և մայրաքաղաքը տեղափոխեց Էդո (այսօրվա Տոկիո)։ 1639 թ. շյոգունապետությունն սկսեց Ճապոնիայի ինքնամեկուսացման արտաքին քաղաքականությունը, որը տևեց երկուսուկես հարյուրամյակ։ Առաջացավ ազգային մշակութային կոկուգակու շարժումը։

ԱՄՆ հետ պայմանագրի ստորագրումից հետ, 1854 թվականին բացելով իր ծովային սահմանները, Ճապոնիայում կարգավորվում են սոցիալ-տնտեսական զարգացումները։ ։
1869 թ. քաղաքացիական պատերազմի արդյունքում վերացավ շյոգունավարությունը և ստեղծվեց կենտրոնացված պետություն՝ կայսեր ղեկավարությամբ։ Որպես հիմք, վերցնելով արևմտյան քաղաքական, դատաիրավական և ռազմական համակարգերը, Ճապոնիայի նախարարների աշխատակազմը ստեղծեց Գաղտնի խորհուրդ, նախապատրաստեց Մեյջիի սահմանադությունը և գումարեց խորհրդարան։ Վերափոխված Ճապոնական կայսրութունը դարձավ արդյունաբերացված համաշխարհային տերություն։ Հաղթանակներ տանելով չին-ճապոնական (1894-1895թթ.) և ռուս-ճապոնական (1904-1905թթ.) Ճապոնիան ապահովեց իր գերիշխանությունը Ճապոնական և Դեղին ծովերում և իրեն միացրեց Կորեան, Թայվանը և Սախալինի հարավը։
XX դարի սկզբին Տաշյոյի կարճ ժողովրդավարական ժամանակաշրջանին փոխարինեց ռազմականացման և էքսպանսիոնիզմի աճը։ Անտանտի կողմից մասնակցելով Առաջին աշխարհամարտին, Ճապոնիան ընդլայնեց իր քաղաքական ազդեցությունն ու տարածքը։

Նագասակիի ատոմային ռմբակոծությունը:

1930-ական թվականներին Ճապոնիան Չինաստանի հյուսիս-արևելյան օկուպացված մասում կառուցում է Ման-Չժոու-գո ծովային պետությունը։ 1936 թ. Ճապոնիան համաձայնագիր է ստորագրում նացիստական Գերմանիայի հետ, իսկ 1941 թ. միանում է Առանցքի երկրներին։ 1937 թ. Ճապոնիան ներխուժում է Չինաստանի մյուս տարածքներ ևս, սկսելով երկրորդ չին-ճապոնական պատերազմը (1937-1945թթ.), ինչից հետո ԱՄՆ-ը նրան ենթարկում է նավթային էմբարգոյի։ 1947 թ. դեկտեմբերի 7-ին Ճապոնիան հարձակվում է խաղաղօվկիանոսյան Փերլ Հարբոր ռազմակայանի վրա և պատերազմ է հայտարարում ԱՄՆ-ին և Մեծ Բրիտանիային, որի հետևանքով ԱՄՆ-ը նույնպես մտնում է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մեջ։ Ճապոնական կայսրությունը գրավում է Հոնկոնգը, Ֆիլիպիններն ու Մալայան թերակղզին, սակայն, 1942 թ. Կորալյան ծովում կրած պարտությունը զրկեց նրան ծովում ունեցած առավելությունից։ 1945 թ. օգոստոսի 6-ին և 9-ին ԱՄՆ ավիացիայի իրականացրած Հիրոշիմա և Նագասակի քաղաքների ատոմային ռմբակոծություններից հետո Ճապոնիան 1945 թ. սեպտեմբերի 2-ին ստորագրվեց կապիտուլյացիայի ակտը, որով ավարտվեց Երկրորդ աշխարհամարտը։
1947 թ. Ճապոնիան ընդունում է նոր խաղաղասիրական սահմանադրություն, որում շեշտը դրվում է լիբերալ դեմոկրատիայի վրա։ Դաշնակից երկրների կողմից Ճապոնիայի օկուպացումն ավարտվում է Սան-Ստեֆանոյի խաղաղության պայմանագրով, որն ուժի մեջ է մտնում 1952 թ., իսկ 1956 թ. Ճապոնիան մտնում է ՄԱԿ։ Ավելի ուշ Ճապոնիան հասնում է աննախադեպ տնտեսական աճի՝ տարեկան միջինը 10%, որը տևեց չորս տասնամյակ։ Կատարվում է ճապոնական տնտեսական հրաշքը։ 1991 թ. տնտեսական աճին փոխարինում է ճգնաժամը, որից երկիրը կարողանում է դուրս գալ միայն 2000 թ.

Բնակլիմայական պայմանները[խմբագրել]


Ճապոնիայի տեսքը արբանյակից:


Ճապոնական մակակները Ջիգոկուդանի ջերմ աղբյուրներում:

Ճապոնիան ծովային երկիր է, երկրի տարածքի 97%-ը գտնվում է Հոնսյու, Հոկայդո, Կյուսյու ու Սիկոկու կղզիների, իսկ փոքր մասն էլ՝ Րյուկյու, Օվկիանիա և այլ կղզեխմբերի վրա։ Ընդհանուր առմամբ, Ճապոնիան գտնվում է 6852 կղզիներից բաղկացած Ճապոնական կղզաշարի վրա։ Ճապոնիան դեռևս տարածքային չլուծված խնդիրներ ունի հարևան պետությունների հետ և, մասնավորապես՝ Ռուսաստանից պահանջում է 1945 թվականին ԽՍՀՄ գրաված չորս՝ Իտուրուպ, Կունաշիր, Շիկոտան և Հաբոմաի կղզիները։ Ճապոնիան գտնվում է խաղաղօվկիանոսյան գեոսինկլինային գոտում այսպես կոչված հրե օղակում, դրանով էլ պայմանավորված է երկրաշարժերի հաճախականությունը։ Առանձնապես մեծ ավերածություններ և մարդկային զոհեր են պատճառել 1903, 1923, 1994-թթ-ի երկրաշարժերը։

Ճապոնական կղզիների հյուսիսից հարավ գրեթե 3500 կմ ձգվածությունն անդրադառնում է երկրի կլիմայական պայմանների վրա։ Այն գերազանցապես մուսոնային է, հաճախակի են արևադարձային փոթորիկները՝ թայֆուններն ու ցունամիները, որոնք զգալի վնաս են պատճառում տնտեսությանը։ Ճապոնական կղզիների ամբողջ տարածքի գրեթե 3/4-ը զբաղեցնում են խիտ անտառներով ծածկված բարձրաբերձ երիտասարդ լեռները, որտեղ դեռ շարունակվել է լեռնակազմությունը։ Ամենաբարձր Ֆուջիյամա գործող հրաբուխն է, որը ճապոնացիների սրբազան լեռն է և նրա բարձրությունը կազմում է 3776 մ։
Ոչ մեծ դաշտավայրերը գտնվում են ափամերձ շրջաններում։ Ամենաընդարձակը Կոնտոյի դաշտավայրն է, որտեղ գտնվում է երկրի մայրաքաղաք Տոկիոն։ Ընդերքում կան օգտակար հանածոներ, սակայն դրանց պաշարները մեծ չեն։ Երկիրը համեմատաբար հարուստ է քարածխով, պղնձով, կան տիտանի, մանգանի, երկաթի, ուրանի, ծծմբի պաշարներ։ Գետերը հորդառատ են՝ սահանքներով ու ջրվեժներով հարուստ։ Խոշոր գետերն են՝ Սինանոն, Տոնեն, Քիսոն, Իսիկարին, լճերից՝ Բիվան։

Երկրի տարածքի 2/3-ը զբաղեցնում են անտառները։ Աճում են եղևնի, սոճի, նվենի, դափնի, ճապոնական նոճի։ Անտառների պահպանումը, բնական և արհեստական զբոսայգիների ստեղծումը, լանդշաֆտների բարելավումը ճապոնացիների կենցաղի անբաժանելի մասն են։ Երկրի տարածքի 13 տոկոսը հայտարարված է արգելոցային տարածք՝ Բանդայ, Ասահի, Նիկո, Տիբու, Սանգակու, Կրիսմա։ Մեծ ժողովրդականություն է վայելում Հոնսյու կղզու Նիկո ազգային զբոսայգին, որտեղ գտնվում է սրբազան Ֆուջիյաման։ Կա նույնիսկ մի այսպիսի ասացվածք. «Ով չի եղել Նիկոյում, նա չի կարող խոսել գեղեցիկի մասին»։

Բնակչութունը[խմբագրել]

Ճապոնիան զարգացած երկիր է, և այնտեղ շատ բարձր է բնակչության կենսամակարդակը։ Կյանքի տևողությունը Ճապոնիայում աշխարհում ամենաերկարներից է՝ 2009 թ. կյանքի սպասվող տևողությունը կազմել է 82.12 տարի։ Նորածինների մահացության մակարդակն աշխարհում ամենացածրերից մեկն է։
Բնակչության քանակով աշխարհում տասներորդն է՝ 127 միլիոն մարդ։ Մայրաքաղաք Տոկիոն իր մերձակա պրեֆեկտուրաներով հանդերձ ունի 30 միլիոնից ավել բնակչություն և համարվում է աշխարհի խոշորագույն քաղաքային ագլոմերացիան։
Երկրի բնակչության 99 տոկոսը ճապոնացիներ են. նրանք հազվադեպ են հեռանում իրենց հայրենիքից, այդ պատճառով էլ արտասահմանում ապրում է ճապոնացիների ընդամենը 1 տոկոսը։ Ճապոնացիները դավանում են միաժամանակ երկու կրոն՝ սինթոիզմ և բուդդայականություն։ Սինթոիզմին են հետևում հիմնական կրոնակենցաղային ծեսերի, բուդդայականությանը՝ հոգեհանգստի, թաղման ծիսակատարությունների ժամանակ։

Տնտեսությունը[խմբագրել]

Խոշոր քաղաքներում տասնյակ կիլոմետրերով ձգվում են ծովից նվաճված հողերի վրա կառուցված նավամատույցների, պահեստների, գործարանների ու ֆաբրիկաների շարքերը։ Տոկիոն մայրաքաղաք է դարձել 1869 թ-ին և ստացել իր ներկայիս անվանումը, որը նշանակում է արևելյան մայրաքաղաք։ Այն աշխարհի ամենագերբնակեցված քաղաքներից է և աչքի է ընկնում իր քաոսային կառույցներով։ Քաղաքին բնորոշ են երկնաքերները, ստորգետնյա բազմահարկ կառույցները և շենքերից բարձր, կամրջաձև ավտոմոբիլային ճեպընթաց մայրուղիները։ Բազմամիլիոն բնակչություն ունեն Տոկիո, Յոկոհամա, Օսակա, Նագոյա, Սապպորո, Կոբե, Կիոտո, Ֆուկուոկա, Կավասակի, Սաիտամա և այլ քաղաքներ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո ճապոնական արդյունաբերությունը, շնորհիվ ամերիկյան և արևմտաեվրոպական կապիտալ ներդրումների, բուռն վերելք ապրեց։ Այսօր Ճապոնիան աշխարհի երրորդ խոշոր արդյունաբերական տերությունն է ԱՄՆ-ից և Չինաստանից հետո, իսկ որոշ ճյուղերում նույնիսկ առաջ է նրանցից։ Մեծ համբավ ունեն ճապոնական նավերը, հատկապես՝ գերհզոր լցանավերը, էլեկտրոնիկան, ավտոմեքենաները, արհեստական գործվածքներն ու մետաքսը, ճենապակե իրերը, խաղալիքները։ Զարգացած է էլեկտրոնային և ռադիոտեխնիկական մեքենաշինությունը։ Ճապոնիային է պատկանում տեսաձայնագրիչների ու տեսախցիկների, հեռուստացույցների համաշխարհային արտադրության մեծ մասը, էլեկտրոնային հաշվիչ մեքենաների 1/10-ը։ Ավտոմեքենաշինությունը կենտրոնացած է «Տոյոտա», «Նիսան», «Միցուբիշի», «Հոնդա», մենատիրությունների ձեռքերում։

Գյուղատնտեսությունը[խմբագրել]

Գյուղատնտեսությունը տալիս է երկրի համախառն ներքին արդյունքի 1.7%-ը։ Գյուղատնտեսության գլխավոր ճյուղը բուսաբուծությունն է։ Երկրի տարածքի 11.64%-ը վարելահողեր են, 0.9%-ը՝ բազմամյա տնկարկներ։ Ոռոգովի հողատարածքները 2.6 մլն հա են։

Մշակովի հողերի կեսը բրնձի ցանքատարածություններ են։ Քիչ քանակությամբ մշակում են նաև ցորեն, գարի, եգիպտացորեն։ Տեխնիկական մշակաբույսերից են շաքարի ճակնդեղը, ծխախոտը, սոյան։ Մշակում են նաև թեյ։ Զարգացած է ծաղկաբուծությունը։

Անասնապահությունն ունի ընդարձակման միտում՝ կապված եվրոպական սովորույթների ներթափանցման հետ։ Ավելանում է մսի և կաթի օգտագործումը երիտասարդների շրջանում։[3]

Մշակույթը[խմբագրել]

Ճապոնիան հին ու զարգացած մշակույթի երկիր է. ուշագրավ են հին և ժամանակակից վարպետների արվեստը, բնապատկերային գեղանկարչությունը, ճենապակու արվեստը, ճարտարապետությունը, թատրոնը, տիկնիկային թատրոնը։ Հայտնի է հատկապես Կաբուկի թատրոնը, որն սկիզբ է առել թափառաշրջիկ երգիչների ու պարողների կատարումներից և մինչև օրս էլ տարածված է ժողովրդի մեջ։ Ճապոնացիները հայտնի են ծաղկեփնջեր կազմելու և գաճաճ ծառեր մշակելու յուրահատուկ արվեստով։ Համաշխարհային ճանաչում են գտել ճապոնական ջյուդո, կարատե, սումո մարզաձևերը։

Ճապոնիան հայտնի է իր հրաշալի ճարտարապետական ու պատմական հուշարձաններով՝ Բուդդայի հսկայական արձաններով ու տաճարներով, մեհյաններով, գեղատեսիլ լանդշաֆտային զբոսայգիներով և թագավորական դղյակներով։ Ճապոնական հուշարձանների մեջ առանձնահատուկ տեղ ունի Հիրոշիմայի՝ ատոմային ռմբակոծության զոհերի հուշահամալիրը, որն ամեն տարի օգոստոսի 6-ին իր զանգերի տխուր ղողանջով ամբողջ աշխարհին հիշեցնում է 1945 թ-ի այդ մեծ ողբերգության մասին։

Ժամանակակից ճարտարապետությունն աչքի է ընկնում տնտեսական նպատակահարմարարություններով պայմանավորված ֆուկցիոնալությամբ և մինիմալիստական լուծումներով։ Ամեն ինչ շատ պրակտիկ է, հարմար՝ ապրելու, ստեղծագործելու, աշխատելու և կրթվելու համար։ Ժամանակակից տեխնալոգիաները թույլ են տալիս կառուցելու երկնաքերներ, կամուրջներ, թունելներ և այլ ինժեներական կառույցներ, ինչպես երկրի ներսում, այնպես էլ նրա սահմաններից դուրս՝ ամբողջ աշխարհում։

Չափազանց բարդ ու հետաքրքրական են ճապոնական գրերը։ Նրանց հիմքում ընկած է 6-ից 8-րդ դարերում չինացիներց փոխառնված և ճապոներենի առանձնահատկություններին հարմարեցված հիերոգլիֆները։ Թերթ կարդալու համար, օրինակ, անհրաժեշտ է իմանալ մոտ երկու հազար նշան, իսկ դրանց ընդհանուր թիվը տասը հազարից ավելի է։ Իհարկե, դժվար է դրանք բոլորը հիշելը, և ճապոնացիները գրքերում այս կամ այն նշանին հանդիպելիս հաճախ դիմում են բառարանի օգնությանը։

Միաժամանակ Ճապոնիայում գոյություն ունի վանկային այբուբեն։ Տեքստերի բառերի մեծ մասի արմատները գրվում են հիերոգլիֆներով, իսկ քերականական վերջավորությունները՝ վանկակազմիչ այբուբենով։ Տեքստերը կարդացվում են վերևից ներքև և աջից ձախ։ Եվ չնայած նշված բարդություններին՝ Ճապոնիան համատարած գրագիտության երկիր է։ Վեց տարեկանից երեխաները հաճախում են դպրոց, իսկ տասնամյա կրթությունը պարտադիր է։ Բարձագույն ուսումնական հաստատություններում ուսումը վճարովի է, բայց կան նաև անվճար պետական համալսարաններ, որտեղ ընդունվելու համար պետք է հաղթահարել մրցակցային մեծ դժվարություններ։

Բավականին հարուստ և բազմազան է նաև Ճապոնիայում ստեղծված գլուխկոտրուկների տեսականին։ Աշխարհում շատ տարածված են ճապոնական խաչերիզները, թվային դաշտերով գլուխկոտրուկները։ Հայտնի է թղթի կտորից ստեղծվող ֆիգուրներ պատրաստելու արվեստը։

Ճապոնական երգարվեստի վրա իր խորն ազդեցությունն են թողել ժամանակակից արևմտյան և՝ նամանավանդ ամերիկյան երաժշտական ուղղություններն ու ոճերը։ Ճապոնացիներն ամեն կերպ ձգտում են երգարվեստի հարցում լինել ժամանակակից։ Միևնույն ժամանակ Ճապոնիայում հարգի են ավանդական ճապոնական երգ-երաժշտությունն ու նրանց հիման վրա մշակված ուղղությունները։ Ամբողջ աշխարհում հայտնի է և տարածված XX դարի 70-ականներին ստեղծված՝ երգի երաժշտության ձայնակցությամբ երգելու ձևը։

Հարյուրամյակներ առաջ ստեղծված մշակութային արժեքներից շատերն այսօր նույնպես ունեն լայն տարածում ունեն և կազմում են ժամանակակից Ճապոնիայի մշակույթի անբաժան մասը։ Դրանցից է նաև հատուկ ձևով կրթված և դաստիարակված կանանց կողմից մատուցվող ծառայությունները։


Արվեստը[խմբագրել]

Համաշխարհային անուն հանած ռեժիսոր է Աքիրա Կուրոշավան։ Ճապոնական կինոյում առանձնանում են մեծ քանակով նկարահանված անիմացիոն ֆիլմերը։

Կենցաղը[խմբագրել]

Ճապոնացիների տնային կենցաղը շատ բանով տարբերվում է եվրոպականից։ Օրինակ՝ ճապոնական տներում կահույք գրեթե չկա, հատակին փռված են բրնձի ծղոտից գործված խսիրներ, տուն մտնելիս կոշիկները հանում ու թողնում են դռան շեմին, իսկ ներսում խսիրների վրա քայլում են գուլպաներով։ Ի տարբերություն եվրոպացիների՝ ճապոնացիները ճաշում են հատակին նստած, հատակին էլ անկողին են գցում։

Թեպետ ճապոնական քաղաքներում շատ են եվրոպական խոհանոց ունեցող ճաշարաններն ու ռեստորանները, ճապոնացիների համար հիմնական սնունդ է հանդիսանում իրենց ավանդական կերակուրը՝ անալի եփած բրինձը, որն ուտում են թասիկներից՝ ձողիկներով։ Հիմնական ուտելիքներից են նաև աղ դրած բանջարեղենն ու ձկնեղենը, ծովամթերքից պատրաստած տարբեր ուտեստները։ Ճապոնական խոհանոցից համաշխարհային ճանաչում է ստացել սուշին։ Ի դեպ՝ ձկան որսով Ճապոնիան աշխարհում զբաղեցնում է առաջին տեղերից մեկը։
Ճապոնական խոհանոցի հայտնի ավանդույթներից է թեյ խմելու արարողությունը։
Ճապոնական ոգելից խմիչքներից հայտնի է բրնձից թորած օղին՝ սակեն։

Կրոնը[խմբագրել]

Ճապոնիան այն բացառիկ երկրներից է, որտեղ միաժամանակ գործում են տարբեր կրոններ։ Ճապոնացիների 83.9%-ը դավանում է շինտո, իսկ 71.4%-ը՝ բուդդիզմ [4](գումարայինի 100%-ը գերազանցելը պայմանավորված է բնակչության որոշ մասի կողմից միաժամանակ այդ երկու կրոնները դավանելով)։ Բացի ավանդական բուդդիզմի և սինթոիզմի արարողակարգերից, կատարվում են նաև քրիստոնեական ծիսակատարություններ։ Քրիստոնեությունը Ճապոնիա է ներթափանցել XVI դարում։

Ճանաչված մարդիկ[խմբագրել]

Հանրահայտ են գրողներ Կավաբատա Յասունարին, Կոբա Աբեն, Նոմա Հիրոսին, կինոռեժիսոր Աքիրա Կուրոշավան, կոմպոզիտոր Ջո Հիշիասին, գեղանկարիչ-դիզայներ Եշիտակա Ամանոն, ճարտարապետ Կիշե Կուրոկավան, գրաֆիկ Հիրոշիքի Անդոն, ֆիզիկոսներ Կաշիբա Մաշատակին, Յուկավա Հիդեկին, արդյունաբերողներ Հոնդա Սոչիրոն, Մորիտա Ակյոն, Մորի Մինորին և ուիշներ։ Ժամանակակից գրողներից հայտնի է Հարուկի Մուրակաման։

Կառավարման համակարգը[խմբագրել]


Ակիհիտո կայսրը եւ Միչիկո կայսրուհին

Ճապոնիայում գործում է կառավարման սահմանադրական միապետություն ձևը, որտեղ կայսեր իշխանությունը խիստ սահմանափակ է։ Որպես արարողակարգային գլխավոր անձ, սահմանադրությունով նա համարվում է «ժողովրդի միասնության եւ պետության խորհրդանիշ»։ Իշխանությունը գլխավորապես գտնվում է վարչապետի և խորհրդարանի այլ ընտրովի անդամների ձեռքերում։ Ներկայիս կայսրն է Ակիհիտոն, թագաժառանգ Նարուհիտոն գահի հաջորդ թեկնածուն է։
Ճապոնիայի օրենսդիր մարմինը երկպալատանի խորհրդարանն է։ Կազմված է չորս տարին մեկ կամ լուծարվելուց հետո ժողովրդի կողմից ընտրվող 480 տեղանոց ներկայացուցիչների և խորհրդի անդամների 242 տեղանոց երկու պալատներից։ Խորհրդարանում իշխում են սոցիալ լիբերալ Ճապոնիայի դեմոկրատական կուսակցությունն ու պահպանողական Լիբերալ-դեմոկրատական կուսակցությունը (ԼԴԿ)։ ԼԴԿ-ը վայելում է անընդհատ ընտրական հաջողություններ սկսած 1955թ., բացառությամբ 11 ամիսների կարճ ժամանակամիջոցի 1993-ից 1994թթ. և 2009-ից 2012թթ. արանքներում։ Նա գրավում է 294 տեղ ստորին պալատում և 83 տեղ՝ վերին պալատում։
Ճապոնիայի վարչապետը համարվում է կառավարության գլխավորը և հաստատվում է կայսեր կողմից՝ խորհրդարանի անդամների Ներսից նրան նշանակելուց հետո։ Վարչապետը աշխատակազմի գլխավորն է և ինքն է նշանակում և ազատում պետական նախարարներին։ Հետևելով 2012թ.-ի ընտրություններում տարած ԼԴԿ հաղթանակին, դեկտեմբերի 26-ին Շինզո Աբեն վարչապետի պաշտոնում փոխարինեց Յոշիհիկո Նոդային։ Չնայած նրան, որ վարչապետին պաշտոնապես հաստատում է կայսրը, Ճապոնիայի սահմանադրությունը պարզապես պատվիրում է կայսրին հաստատել նրան, ում նշանակել է խորհրդարանը։

Պետական տոները[խմբագրել]

Ճապոնիայում նշվում է 15 պետական տոն։ Դրանք նշելու օրերը ոչ աշխատանքային են և նրանց ցանկը սահմանվում է պետական տոների օրենքով։ Իրար հաջորդող չորս տոներին (Շյովայի օր, Սահմանադրության օր, Կանաչ միջավայրի օր և Երեխաների օր) ասում են ոսկի շաբաթ։ Ճապոնիայի կառավարությունը մտցրել է նաև երջանիկ երկուշաբթիների համակարգը, որի համապատասխան տոներից չորսը՝ Չափահասության օրը, Ծովի օրը, Ավագներին մեծարելու օրը և Ֆիզմշակույթի օրը ամրագրված ամսաթվերից տեղափոխվել են երկուշաբթի, ստեղծելով երեք անընդմեջ հանգստյան օր։
Ճապոնիայում տոնական իրադարձություն է համարվում նաև սակուրայի ծաղկելու օրը։ Նշվում են նաև փոխառնված տոներ, որոնք Ճապոնիայում ավանդույթ են դարձել համեմատաբար վերջերս, օրինակ՝ Սուրբ Վալենտինի օրը։

Ճապոնիայի պետական տոները

Ամսաթիվը Տոնի անունը
Հունվարի 1 Նոր տարվա առաջին օրը
Հունվարի երկրորդ երկուշաբթին Չափահաս դառնալու օրը
Փետրվարի 11 Պետությունը յուրացնելու օրը
Մարտի 21-ին մոտ [5] Գարնանային գիշերահավասարի օրը
Ապրիլի 29[6] Շյովայի օրը
Մայիսի 3[6] Սահմանադրության օրը
Մայիսի 4[7] Կանաչ միջավայրի օրը
Մայիսի 5[7] Երեխաների օրը
Հուլիսի երրորդ երկուշաբթին Ծովի օրը
Սեպտեմբերի երրորդ երկուշաբթին Ավագներին մեծարելու օրը
Սեպտեմբերի 23-ին մոտ [8] Աշնանային գիշերահավասարի օրը
Հոկտեմբերի երկրորդ երկուշաբթին Ֆիզմշակույթի օրը
Նոյեմբերի 3 Մշակույթի օրը
Նոյեմբերի 23 Աշխատանքը գովաբանելու օրը
Դեկտեմբերի 23 Կայսեր ծննդյան օրը

Մայրաքաղաքը[խմբագրել]

Տոկիոյի երկնաքերները

Տոկիոն Ճապոնիայի ու համանուն պրեֆեկտուրայի մայրաքաղաքն է, աշխարհի առավել խոշոր և արագ աճող քաղաքներից։ Հիմնադրվել է 12-րդ դարի կեսին։

Տոկիոն գտնվում է Հոնսյու կղզու հարավ-արևելքում Էդոգավա, Արագավա, Սումիդա, Տամա գետերի գետաբերանում՝ Խաղաղ օվկիանոսի Տոկիոյի ծոցի ափին, Կանտո հարթավայրում։ Կլիման մերձարևադարձային, մուսոնային է։ Հունվարի միջին ջերմաստիճանը 3,1 օC է, օգոստոսինը՝ 25,6 օC, տարեկան տեղումների միջին քանակը՝ 1343 մմ։ Հաճախակի են թայֆուններն ու երկրաշարժերը. վերջինը (1923 թ.)՝ 8,3 բալլ ուժգնությամբ, խլել է 142 հզ. մարդու կյանք։

Մեծ Տոկիոն (Տոկիո-տո) Ճապոնիայի վարչական պրեֆեկտուրաներից է՝ Տոկիոյի մայրաքաղաքային պրեֆեկտուրան, և բացի Հոնսյու կղզու հարավարևելյան մասից՝ կազմված է 23 վարչական շրջաններից, 26 առանձին քաղաքներից, 7 ավանային համայնքներից, 8 գյուղից, Իձու և Օգասավարա կղզիներից։ Մայրաքաղաքը ղեկավարում է համաժողովրդական քվեարկությամբ ընտրված պրեֆեկտային խորհուրդը՝ նահանգապետի գլխավորությամբ։ Տոկիոյում են երկրի կառավարությունը և կայսրի պալատական համալիրը՝ ճապոնական կայսրերի գլխավոր նստավայրը։

Տոկիոն հիմնադրվել է 12-րդ դարում, երբ զինվոր Էդո Տարո Սիգեդան այնտեղ կառուցել է ամրոց (էդո՝ բառացի նշանակում է ծովափ)։ 1457 թ-ին այդ վայրում կառուցվել է Էդո սամուրայական դղյակը, որի շուրջ տարածվել են արհեստավորների և առևտրականների բնակավայրեր։ 1590 թ-ին ամրոցին տիրել է ավատ և պետական գործիչ Հեյասու Տոկուգավան, իսկ 1603–1867 թթ-ին Էդոն եղել է Տոկուգավա տան սյոգունների (զինվորական առաջնորդներ, ավատատիրական խոշոր տների ներկայացուցիչներ) նստավայրը (մինչև 1868 թ. Ճապոնիայի պաշտոնական մայրաքաղաքը Կիոտոն էր՝ կայսրերի նստավայրը)։ 1720 թ-ին Էդոյի բնակչությունը 1 մլն էր (աշխարհի ամենախոշոր քաղաքն էր)։ 1869 թ-ին՝ սյոգունության վերացումից հետո, կայսրի նստավայրը տեղափոխվել է Էդո, որը 1896 թ-ին վերանվանվել է Տոկիո (Արևելյան մայրաքաղաք) և դարձել մայրաքաղաք։

Տոկիոն Ճապոնիայի գլխավոր ֆինանսական և արդյունաբերական կենտրոնն է, աշխարհի 3 ֆինանսական կենտրոններից (Նյու Յորքի ու Լոնդոնի հետ)։ Տոկիոյում են կենտրոնացված ապրանքային և ֆինանսական սակարանները, խոշորագույն ֆինանսաարդյունաբերական խմբերը (Միցուբիշի, Սումիտոմո, Միցուի և այլն), բանկերը (Ճապոնական, Զարգացման, Արտահանման-ներմուծման և այլն)։

Զարգացած են առավելապես գիտատար և բարձր տեխնոլոգիական, էլեկտրատեխնիկական, էլեկտրոնային և օպտիկամեխանիկական արտադրությունները, մեքենաշինությունը, սարքաշինությունը, ավտոմեքենաշինությունը, նավաշինությունը, նավթամշակման, նավթաքիմիական, քիմիական, տպագրական, թեթև, տեքստիլ, սննդի և այլ արդյունաբերություններ։

Տոկիոն Ճապոնիայի հիմնական տրանսպորտային հանգույցն է. քաղաքում գործում են Հանեդա և Նարետա միջազգային օդանավակայանները, մետրոպոլիտենը։ Տոկիոն բազմաթիվ ճեպընթաց ավտոմայրուղիներով ու երկաթուղիներով կապված է երկրի այլ քաղաքներին։ Երկրի արտաքին առևտրի շրջանառության կեսից ավելին կատարվում է քաղաքամերձ Յոկոհամա, Կավասակի, Յոկոսովա, Տիբա նավահանգիստներով։

Ճապոնիայի մշակութային կարևորագույն կենտրոններից մայրաքաղաքում են գիտությունների և արվեստների ակադեմիաները, Տոկիոյի համալսարանը (հիմնադրվել է 1887 թ-ին), բազմաթիվ բուհեր, գիտահետազոտական ինստիտուտներ, լաբորատորիաներ և կենտրոններ, գրադարաններ, թատրոններ, ավելի քան 30 թանգարան (Տեների պատկերասրահը, Բրիջսթոն գեղարվեստի, Ժամանակակից արվեստի ազգային, Տոկիոյի ազգային, արվեստների, գեղագրության թանգարանները, «Մետրոպոլիտեն ֆեստիվալ հոլը» և այլն), համերգասրահներ և թատրոններ։ Տոկիոյում սակավ են կանաչապատ տարածքները, իսկ կենտրոնը կառուցապատված է քարե, աղյուսե շենքերով ու երկաթբետոնե երկնաքերներով։ Քաղաքը բաղկացած է 2 խոշոր մասերից՝ Յամանոտի (բլրային) և Սուտամատի (ցածրադիր)։ Բնակելի թաղամասերը կառուցվել են 2 անգամ. 1923 թ-ի սեպտեմբերի 1-ին քաղաքի գրեթե կեսը ավերվել է երկրաշարժից, իսկ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի (1939–45 թթ) ժամանակ բազմիցս ենթարկվել է (1944–45 թթ) ամերիկյան ավիացիայի ռմբակոծություններին։

Տոկիոյի պատմական կենտրոնը Նիհոմբասի շրջանն է, որտեղ պահպանվել են կայսերական պալատի համալիրը (մոտ 1600 թ., վերականգնվել է XIX դարի վերջին – XX դարի սկզբին), Ռիկոշեն լանդշաֆտային զբոսայգին (XVII դարի վերջ – XVIII դարի սկիզբ), սինթոիստական Տոսյեգու (ժամանակակից տեսքն ստացել է XVII դարում) և Մեյգի (XIX դարի վերջ), բուդդայական Կաննոն (հիմնադրվել է XVII դարում, վերականգնվել՝ XX դարում) տաճարները և ճարտարապետական այլ հուշարձաններ։

XX դարի լավագույն կառույցներից են Խորհրդարանի շենքը (1915–36 թթ), «Մետրոպոլիտեն ֆեստիվալ հոլլը» (1960– 1961 թթ), Օլիմպիական մարզահամալիրը (1963–64 թթ), Սուրբ Մարիամի տաճարը (1964 թ) և այլն։

Տոկիոյում են անցկացվել 18-րդ օլիմպիական խաղերը (1964 թ)։ Տոկիոյում ապրում է 50–60 հայ, գործում է հայագիտական կենտրոն, տարեկան 7–8 անգամ լույս է տեսնում «Արարատ» թերթիկը՝ հայերի և Հայաստանով հետաքրքրվող ճապոնացիների համար։

Պրեֆեկտուրաները[խմբագրել]

Պրեֆեկտուրա Ճապոներեն Դրոշ Կենտրոն Տարածաշրջան Կղզի Բնակչություն
2008-ի հոկտեմբերի
Տարածք (կմ²)
Այչի 愛知県 {{{2}}} Նաքոյա 名古屋 Ճուբու Հոնսյու 7,043,235 5,153.81
Ակիտա 秋田県 {{{2}}} Ակիտա 秋田 Տոհոկու Հոնսյու 1,189,215 11,612.11
Աոմորի 青森県 {{{2}}} Աոմորի 青森 Տոհոկու Հոնսյու 1,475,635 9,606.26
Գիֆու 岐阜県 {{{2}}} Գիֆու 岐阜 Ճուբու Հոնսյու 2,107,687 10,598.18
Գունմա 群馬県 {{{2}}} Մաեբաշի 前橋 Կանտո Հոնսյու 2,024,820 6,363.16
Էհիմե 愛媛県 {{{2}}} Մածույամա 松山 Սիկոկու Սիկոկու 1,493,126 5,676.44
Իբարակի 茨城県 {{{2}}} Միտո 水戸 Կանտո Հոնսյու 2,985,424 6,095.62
Իշիկավա 石川県 {{{2}}} Կանազավա 金沢 Ճուբու Հոնսյու 1,180,935 4,185.32
Իվատե 岩手県 {{{2}}} Մորիոկա 盛岡 Տոհոկու Հոնսյու 1,416,198 15,278.51
Կագավա 香川県 {{{2}}} Տակամածու 高松 Սիկոկու Սիկոկու 1,022,843 1,861.70
Կագոշիմա 鹿児島県 {{{2}}} Կագոշիմա 鹿児島 Կյուսյու Կյուսյու 1,786,214 9,132.42
Կանագավա 神奈川県 {{{2}}} Յոկոհամա 横浜 Կանտո Հոնսյու 8,489,932 2,415.42
Կյոտո 京都府 {{{2}}} Կյոտո 京都 Կանսաի Հոնսյու 2,644,331 4,612.93
Կոչի 高知県 {{{2}}} Կոճի 高知 Սիկոկու Սիկոկու 813,980 7,104.70
Կումամոտո 熊本県 {{{2}}} Կումամոտո 熊本 Կյուսյու Կյուսյու 1,859,451 6,908.45
Հիրոշիմա 広島県 {{{2}}} Հիրոսիմա 広島 Ճուգոկու Հոնշու 2,878,949 8,476.95
Հյոգո 兵庫県 {{{2}}} Կոբե 神戸 Կանսաի Հոնսյու 5,550,742 8,392.42
Հոկայդո 北海道 {{{2}}} Սապպորո 札幌 Հոկկաիդո Հոկկաիդո 5,682,950 83,452.47
չիբա 千葉県 {{{2}}} Չիբա 千葉 Կանտո Հոնսյու 5,926,349 5,156.15
Միե 三重県 {{{2}}} Ծու Կանսաի Հոնսյու 1,857,365 5760.72
Միյագի 宮城県 {{{2}}} Սենդաի 仙台 Տոհոկու Հոնսյու 2,365,204 7,285.16
Միյազակի 宮崎県 {{{2}}} Միյազակի 宮崎 Կյուսյու Կյուսյու 1,170,023 6,684.67
Յամագատա 山形県 {{{2}}} Յամագատա 山形 Տոհոկու Հոնսյու 1,244,040 9,323.34
Յամագուչի 山口県 {{{2}}} Յամագուչի 山口 Ճուգոկու Հոնսյու 1,528,107 6,110.76
Յամանաշի 山梨県 {{{2}}} Կոֆու 甲府 Ճուբու Հոնսյու 888,170 4,465.37
Նագանո 長野県 {{{2}}} Նագանո 長野 Ճուբու Հոնսյու 2,214,409 12,598.48
Նագասակի 長崎県 {{{2}}} Նագասակի 長崎 Կյուսյու Կյուսյու 1,516,536 4,092.80
Նարա 奈良県 {{{2}}} Նարա 奈良 Կանսաի Հոնսյու 1,442,862 3,691.09
Նիիգատա 新潟県 {{{2}}} Նիիգատա 新潟 Ճուբու Հոնսյու 2,475,724 12,582.37
Շիգա 滋賀県 {{{2}}} Օծու 大津 Կանսաի Հոնսյու 1,342,811 4,017.36
Շիզուոկա 静岡県 {{{2}}} Շիզուոկա 静岡 Ճուբու Հոնսյու 3,767,427 7,328.61
Շիմանե 島根県 {{{2}}} Մածուե 松江 Ճուգոկու Հոնսյու 761,499 6,707.32
Սագա 佐賀県 {{{2}}} Սագա 佐賀 Կյուսյու Կյուսյու 876,664 2,439.23
Սաիտամա 埼玉県 {{{2}}} Սաիտամա さいたま Կանտո Հոնշու 6,938,004 3,767.09
Վակայամա 和歌山県 {{{2}}} Վակայամա 和歌山 Կանսաի Հոնշու 1,069,839 4,725.55
Տոկյո 東京都 {{{2}}} Շինջուկու 新宿 Կանտո Հոնշու 12,059,237 2,187.08
Տոկուշիմա 徳島県 {{{2}}} Տոկուշիմա 徳島 Սիկոկու Սիկոկու 823,997 4,145.26
Տոչիգի 栃木県 {{{2}}} Ուծունոմիյա 宇都宮 Կանտո Հոնսյու 2,004,787 6,408.28
Տոյամա 富山県 {{{2}}} Տոյամա 富山 Ճուբու Հոնսյու 1,120,843 4,247.22
Տոտորի 鳥取県 {{{2}}} Տոտտորի 鳥取 Ճուգոկու Հոնսյու 613,229 3,507.19
Օիտա 大分県 {{{2}}} Օիտա 大分 Կյուշու Կյուշու 1,221,128 5,804.24
Օկայամա 岡山県 {{{2}}} Օկայամա 岡山 Ճուգոկու Հոնսյու 1,950,656 7,008.63
Օկինավա 沖縄県 {{{2}}} Նահա 那覇 Կյուսյու Րյուկյու 1,318,281 2,271.30
Օսակա 大阪府 {{{2}}} Օսակա 大阪 Կանսաի Հոնսյու 8,804,806 1,893.18
Ֆուկուի 福井県 {{{2}}} Ֆուկուի 福井 Ճուբու Հոնսյու 828,960 4,188.76
Ֆուկուշիմա 福島県 {{{2}}} Ֆուկուսիմա 福島 Տոհոկու Հոնսյու 2,126,998 13,782.54
Ֆուկուոկա 福岡県 {{{2}}} Ֆուկուոկա 福岡 Կյուսյու Կյուսյու 5,015,666 4,971.01

Հայերը Ճապոնիայում[խմբագրել]

Հայերը Ճապոնիա են եկել 19-րդ դարի 2-րդ կեսից։ Այստեղ գործել են «Աղաբեկ և ընկերություն» առևտրական հաստատությունները։ Վերջինս գործել է Անահիտ Աբգարյանի և նրա որդու ղեկավարությամբ։ Անահիտ Աղաբեկյան-Աբգարյանը 1920 թ-ին նշանակվել է Հայաստանի հյուպատոս Ճապոնիայում։ Նա Հայ դատի մասին հոդվածներով պարբերաբար հանդես է եկել Ճապոնիայի անգլալեզու մամուլում, օգնել հայ գաղթականներին։ Ներկայումս Ճապոնիայում բնակվում է 100 հայ հիմնականում Տոկիոյում։ Գործում է հայագիտական կենտրոն, տարեկան 7-8 անգամ լույս է տեսնում «Արարատ» թերթիկը՝ հայերի և Հայաստանով հետաքրքրվող ճապոնացիների համար։ Տոկիոյում գործում է նաև ՀՀ դեսպանատունը։



Ծանոթագրություններ[խմբագրել]


Ծանոթագրություններ և նշումներ

  1. Հովհաննես Բարսեղյան (2006)։ "Աշխարհագրական անունների հայերեն տառադարձության մասին որոշում", Տերմինաբանական և ուղղագրական տեղեկատու։ Երևան: 9-րդ հրաշալիք, 55։ ISBN 99941-56-03-9։ 
  2. Marc Ferro. Comment on raconte l'histoire aux enfants. Payot, Paris. 106, Boulevard Saint-Germain, 1986
  3. Ավագյան Արամայիս, Արտասահմանյան երկրների սոցիալ-տնտեսական աշխարահագրություն, ՄԱՍ II Ասիա, Երևան 2009
  4. «World Factbook: Japan-People»։ ԿՀՎ։ https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ja.html#people։ 
  5. Ճշգրիտ օրը հայտարարում է նախարարների աշխատակազմը նախորդ տարվա փետրվարի սկզբին
  6. 6,0 6,1 Ոսկի շաբաթի օրերից մեկն է
  7. 7,0 7,1 Ոսկի շաբաթի օրերից մեկն է
  8. Ճշգրիտ օրը հայտարարում է նախարարների աշխատակազմը նախորդ տարվա փետրվարի սկզբին