Չինարեն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Infoboxforlang.png
Չինարեն
中文, 汉语
Minyu.png
Երկրներ
Պաշտոնական կարգավիճակ

Կախյալ տարածքներ՝

Կազմակերպություններ՝

Լեզվակիրների ընդհանուր թիվը 1․213․000․000
Ռեյտինգ 1
Դասակարգում
Կատեգորիա Եվրասիայի լեզուներ
Սինատիբեթյան լեզուներ
Գրերի համակարգ Չինական այբուբեն
Լեզվի կոդեր
ԳՕՍՏ 7.75–97 315
ISO 639-1 zh
ISO 639-2 chi (B); zho (T)
ISO/DIS 639-3 zho և այլն։
Քարտեզ
     Երկրներ, որտեղ չինարենը հիմնական կամ պաշտոնական լեզուն է      Երկրներ, որտեղ չինարեն խոսող ավելի քան 5 մլն․ մարդ կա      Երկրներ, որտեղ չինարեն խոսող ավելի քան 1 մլն․ մարդ կա      Երկրներ, որտեղ չինարեն խոսող ավելի քան 500.000 մարդ կա      Երկրներ, որտեղ չինարեն խոսող ավելի քան 100.000 մարդ կա      Զգալի թվով չինարեն խոսացող բնակչությամբ քաղաքներ
     Երկրներ, որտեղ չինարենը հիմնական կամ պաշտոնական լեզուն է

     Երկրներ, որտեղ չինարեն խոսող ավելի քան 5 մլն․ մարդ կա      Երկրներ, որտեղ չինարեն խոսող ավելի քան 1 մլն․ մարդ կա      Երկրներ, որտեղ չինարեն խոսող ավելի քան 500.000 մարդ կա      Երկրներ, որտեղ չինարեն խոսող ավելի քան 100.000 մարդ կա

     Զգալի թվով չինարեն խոսացող բնակչությամբ քաղաքներ

Չինարեն (汉语/漢語, 华语/華語, կամ 中文; Փինյին։ Hànyǔ, Huáyǔ, կամ Zhōngwén), լեզու է որ պատկանում է Չին-տիբեթական լեզվաընտանիքին։ Բաղկացած է փոխըմբռնելիության տարբեր աստիճաններ ունեցող բազմազանություններից:[1][2] Չինարենը ժամանակակից ամենատարածված լեզուն է՝ ընդհանոր 1,213 մլրդ խոսողներով[3]:

Չինարեն լեզուն սինո-տիբեթական ընտանիքի ճյուղերից մեկն է: Սկզբնական շրջանում այն Չինաստանի հիմնական էթնիկ խմբի՝ խան ազգության լեզուն է: Իր ստանդարտ ձևով չինարենը ՉԺՀ-ի և Թայվանի պաշտոնական լեզուն, ինչպես նաև ՄԱԿ-ի վեց պաշտոնական լեզուներից մեկը:

Չինարենն իրենից ներկայացնում է իրարից խիստ տարբերվող բարբառների ամբողջություն, այդ պատճառով էլ լեզվաբանների մեծ մասի կողմից համարվում է ինքնուրույն լեզվաճյուղ, որը կազմված է առանձին, չնայած և միմյանց ազգակից լեզուներից կամ բարբառային խմբերից:[1]

Չինացիները խոսում են 7 տարբեր բարբառներով, որոնք բոլորն էլ կոչվում են չինարեն։ Բազմավանկ բառերը քիչ են, և համանուն բառերը հասնում են հարյուրների, որոնք մի քանի հնչյունով չեն կարող արտահայտվել։ Չինարենը գրվում է ոչ թե ձախից աջ կամ աջից ձախ, այլ վերևից ներքև՝ ուղղահայաց։

Չինարեն առաջին գիրքը, որ կոչվում է "Շիցզին" ("Երգերի գիրք"), գրվել է մ.թ.ա. 11-10-րդ դարերում։

Լեզվաաշխարհագրություն[խմբագրել]

Արեալ և լեզվակիրների քանակ[խմբագրել]

Չինարեն լեզվի տարածվածությունը աշխարհում:
     Երկրներ, որտեղ չինարենը հիմնական կամ պաշտոնական լեզու է      Երկրներ, որտեղ չինարեն խոսողներն ավելի քան 5 մլն են      Երկրներ, որտեղ չինարեն խոսողներն ավելի քան 1 մլն են      Երկրներ, որտեղ չինարեն խոսողներն ավելի քան 0,5 մլն են      Երկրներ, որտեղ չինարեն խոսողներն ավելի քան 0,1 մլն են      Քաղաքներ, որտեղ չինարեն խոսողները զգալի թիվ են կազմում

Չինարենը ԿԺՀ-ի, Թայվանի և Սինգապուրի պաշտոնական լեզուն է: Ամբողջ աշխարհում նրանով խոսում են ավելի քան 1,3 մլրդ մարդ:

Չինարենը նաև ՄԱԿ-ի աշխատանքային 6 լեզուներից մեկն է: Պատմականորեն այն խան ժողովրդի լեզուն է, որը գերիշխում է ԿԺՀ-ի ազգային կազմում (երկրի բնակչության ավելի քան 90 %-ը): Բացի այդ, իրենց լեզուն պահպանած տասնյակ միլիոն չինացիներ գործնականում բնակվում են Հարավարևելյան Ասիայի բոլոր երկրներում (Սինգապուրում կազմելով բնակչության 75%-ց ավելին), մեծաթիվ չինական սփյուռքը սփռված է ամբողջ աշխարհով:

Նյու Յորք նահանգում ընտրական օրենսդրության մեջ կատարված շտկման համաձայն՝ նահանգի բոլոր միլիոնից ավել բնակչությամբ քաղաքներում ընտրական գործընթացի հետ կապված բոլոր փաստաթղթերը պետք է թարգմանվեն չինարեն լեզվի երեք բարբառներով:[4]

Բացի չինարենից ցուցակում ներառված են իսպաներեն, կորեերեն, ֆիլիպիներեն և ռուսաց լեզուները:

Խմբի բարբառներ[խմբագրել]

Map of sinitic languages-ru.svg

Չինարենում առանձնանում են 10 խմբի բարբառներ՝ հյուսիսային գերխումբ (北 բեյ, ամենաբազմամարդ խումբը՝ ավելի քան 800 մլն խոսող), ցզին, խոյ, ու (吴), սյան (湘), գան (赣), խակկա (客家), յուե (粤), պինխուա խմբեր և մին գերխումբ (闽): Բարբառները տարբերվում են հնչյունակազմությամբ (ինչն էլ դժվարեցնում է միջբարբառային շփումը, չնայած որ դրանք կապված են հնչյունական համապատասխանությամբ), բառապաշարով և որոշ չափով նաև քերականությամբ՝ չնայած դրանց միասնական քերականական հիմքին և բառային կազմին: Տարբեր բարբառների կրողների շփման միջոց է նորմատիվ չինարենը, որը Չինաստանում կոչվում է պուտուխուա (普通话), Սինգապուրում խուայույ (华语), Հոնգկոնգում և Թայվանում՝ գոյույ (国语): Սրանք ունեն աննշան հնչյունակազմական տարբերություններ. պոտուհուայի և խուայույի գիրը պարզեցված հիերոգլիֆներով է, իսկ գոյույի գիրը՝ ավանդական:

Գրական լեզուն հիմնված է հյուսիսային բարբառների վրա: Ժամանակակից հնչյունակազմական չափանիշի հիմքը պեկինյան արտասանությունն է: Սակայն անցյալում գոյություն են ունեցել այլ արտասանական չափանիշեր, երբեմն խստորեն տարբերվող պեկինյանից. օրինակ՝ Տան դինաստիայի դարաշրջանում, երբ ստեղծվել են չինական դասական տեքստերի մեծամասնությունը, չափանիշ էր հարավչինական արտասանությունը, որը մոտ էր ներկայիս բարբառային խակկա խմբի առանձնահատկություններին:

Քննարկումներ[խմբագրել]

Որոշ արևմտյան լեզվաբանների կարծիքով, չինարենը միասնական լեզու չէ, այլ լեզվաընտանիք: Իսկ նրանք, որոնց ավանդականներն անվանում են չինարենի բարբառներ, իրականում տարբեր լեզուներ են:

Չինական գիր[խմբագրել]

Չինական գրի մեջ յուրաքանչյուր հիերոգլիֆ նշանակում է առանձին վանկ և առանձին ձևույթ (մորֆեմ): Հիերոգլիֆների ընդհանուր թիվն անցնում է 80 հազարից, բայց դրանցից մեծ մասին կարելի է հանդիպել միայն չինական դասական գրականության հուշարձաններում:

  • Առավել հաճախական 500 հիերոգլիֆների իմացությունը բավական է 80 % -ով հասկանալու համար սովորական ժամանակակից չինական տեքստը, 1000 և 2400 նշանների իմացությունը թույլ է տալիս հասկանալ համապատասխանաբար 91 % և 99 % նման տեքստ:
  • 3000 հիերոգլիֆներ բավական են թերթ կարդալու և ոչ մասնագիտական ամսագրեր կարդալու համար:
  • Մեծ միահատոր երկլեզու բառարանները որպես կանոն ներառում են 6000-8000 հիերոգլիֆներ: Այդ ծավալի մեջ արդեն քիչ չեն հազվադեպ գործածվող հիերոգլիֆները, օրինակ՝ հնագույն ժամանակների ծիսական առարկաների կամ ավանդական չինական բժշկության մեջ կիրառվող դեղամիջոցների անվանումներ:
  • Հիերոգլիֆների առավել լիարժեք Չժունխուա Ցզըխայի բառարանը («Չինական հիերոգլիֆների ծով» 中華字海), հրատարակված 1994 թվականին ներառում է 87 019 հիերոգլիֆներ:
Կանսի ցզըդյան — Չինարեն լեզվի դասական բառարան

Չինական հիերոգլիֆները կազմված են գրույթներից (գրաֆեմաներից), ընդամենը գրաֆեմաների թիվը 316-ն է, իսկ գրաֆեմաներն իրենց հերթին կազմված են 1-24 գծերից:

Ներկայումս չինական հիերոգլիֆները գոյություն ունեն 2 եղանակներով՝ մայրցամաքային Չինաստանում ընդունված պարզեցված եղանակը և Թայվանում, Հոնգկոնգում և որոշ այլ երկրներում ընդունված ավանդական եղանակը:

Ավանդաբար չինացիները գրել են վերևից ներքև, իսկ սյունակները իրար հաջորդում էին աջից ձախ: Ներկայումս ՉԺՀ-ում առավելապես գրում են հորիզոնական, ձախից աջ՝ եվրոպական լեզուների օրինակով. ուղղահայաց գիրը շարունակում է գործածվել Թայվանում հորիզոնականի հետ միասին: Սակայն մայրցամաքային Չինաստանում ուղղահայաց գիրը և նախառեֆորմյան հիերոգլիֆիկան մշակույթների պատմության հրատարակություններում, արտ-պարբերական մամուլում և այլուր նախկինի պես գործածվում է որպես իմաստաբանական հղում ավանդական չինական մշակույթին:

2004 թվականի մայիսի սկզբին Թայվանի պառլամենտը գրության մասին նոր օրենք ընդունեց: Այժմ բոլոր պաշտոնական փաստաթղթերը պետք է գրվեն միայն հորիզոնական տողերով: Ըստ խոսնակի՝ փոփոխությունը կապված է նրա հետ, որ փաստաթղթերթում գրված թվերն ու անգլերեն բառերը քաոս են առաջացնում: Նորամուծությունը չի վերաբերում գեղարվեստական գրականությանը:

Գոյություն ունեն չինարենի այբբենական գրության տառադարձության բազմաթիվ համակարգեր: Նրանցից առավել լայն տարածում ունի ՉԺՀ-ում և ՄԱԿ-ում պաշտոնական կարգավիճակ ունեցող խանյույ պինին կոչվող համակարգը: Հակառակ գործընթացը՝ այլ լեզուներով բառերի թարգմանությունը հիերոգլիֆների այնքան էլ արագ չի կարգավորվում, այդ պատճառով էլ մեկ օտար լեզվով բառը կարող է հիերոգլիֆով գրության մի քանի տարբերակ ունենալ:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. 1,0 1,1 *David Crystal, The Cambridge Encyclopedia of Language (Cambridge: Cambridge University Press, 1987), p. 312. «The mutual unintelligibility of the varieties is the main ground for referring to them as separate languages.»
    • Charles N. Li, Sandra A. Thompson. Mandarin Chinese: A Functional Reference Grammar (1989), p 2. «The Chinese language family is genetically classified as an independent branch of the Sino-Tibetan language family.»
    • Jerry Norman. Chinese (1988), p.1. «The modern Chinese dialects are really more like a family of languages».
    • John DeFrancis. The Chinese Language: Fact and Fantasy (1984), p.56. «To call Chinese a single language composed of dialects with varying degrees of difference is to mislead by minimizing disparities that according to Chao are as great as those between English and Dutch. To call Chinese a family of languages is to suggest extralinguistic differences that in fact do not exist and to overlook the unique linguistic situation that exists in China.»
  2. Китайский язык // БРЭ. Т.14. М.,2009.
  3. Summary by language size(անգլերեն) // Lewis, M. Paul (ed.), 2009. Ethnologue: Languages of the World, Sixteenth edition. Dallas, Tex.: SIL International.
  4. Русский язык стал официальным языком в штате Нью-Йорк

Տես նաև[խմբագրել]


ՄԱԿպաշտոնական լեզուներ Flag of the United Nations.svg

Անգլերեն  · Արաբերեն  · Իսպաներեն  · Չինարեն  · Ռուսերեն  · Ֆրանսերեն