Ճապոներեն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Infoboxforlang.png
Ճապոներեն
日本語
Japanese language HY.jpg
Երկրներ Ճապոնիա Ճապոնիա
Գուամ Գուամ
Չինաստանի Հանրապետություն Չինաստանի Հանրապետություն
Հյուսիսային Կորեա Հյուսիսային Կորեա
Հարավային Կորեա Հարավային Կորեա
Պերու Պերու
Ավստրալիա Ավստրալիա
Պաշտոնական կարգավիճակ Ճապոնիա Ճապոնիա
Պալաու Պալաու, Անգուր
Լեզվակիրների ընդհանուր թիվը 140 մլն․
Ռեյտինգ 9
Դասակարգում
Կատեգորիա Եվրասիայի լեզուներ
Ճապոնայուկրյուական լեզուներ
Գրերի համակարգ կանձի, կանա
Լեզվի կոդեր
ԳՕՍՏ 7.75–97 Ճապո 870
ISO 639-1 ja
ISO 639-2 jpn
ISO/DIS 639-3 jpn
Քարտեզ
日本語 (ճապոներեն)

Ճապոներեն (ճապ.՝ 日本語 - նիհոնգո) արևելաասիական լեզու։ Վիճելի է համարվում որևէ լեզվաընտանիքի պատկանելը։ Ճապոներենը մայրենի լեզու է 127 միլիոն մարդու՝ գլխավորապես Ճապոնիայում ապրողների համար։ Ըստ աշխարհի լեզուների դասակարգման՝ խոսողների թվով 8-րդն է։ Ճապոներենը պաշտոնական լեզու է Ճապոնիայում։

Քիչ բան է հայտնի ճապոներենի նախապատմության կամ Ճապոնիայում առաջին անգամ նրա հայտնվելու մասին։ 3-րդ դարի չինական փաստաթղթերը հաղորդում են մի քանի ճապոնական բառ, սակայն ամբողջական տեքստեր հայտնի չեն մինչև 8-րդ դարը։ Հեյան ժամանակաշրջանում (794-1185 թվականներ) չինարենը զգալի ազդեցություն ունեցավ Հին ճապոներենի բառապաշարի և հնչյունաբանության վրա։ Ուշ միջնադարի ճապոներենը (1185-1600 թվականներ) կրեց բնորոշ գծերի այնպիսի փոփոխություններ, որոնք այն ավելի մոտեցրեցին մեր օրերի լեզվին։ Այդ ժամանակներում հայտնվեցին եվրոպական առաջին փոխառված բառերը։ 1853 թվականին Ճապոնիայի ինքնամեկուսացման ավարտից հետո, զգալիորեն մեծացավ եվրոպական լեզուներից արվող փոխառությունների ներհոսքը։ Մասնավորապես, անգլերենից փոխառված բառերը դարձան սովորական։

Ճապոներենը չինարենի հետ չունի ծագումնաբանական ընդհանրություններ, սակայն իր գրենական համակարգում ունի չինական հիերոգլիֆների կամ կանջիի (漢字) լայն գործածություն։ Բառապաշարի մի խոշոր բաժին նույնպես բերված է չինարենից։ Կանջիի հետ միասին ճապոներենի գրենական համակարգում գործածվում են երկու վանկակազմական գրանշաններ՝ հիրագանան (ひらがな կամ 平仮名) և կատականան (カタカナ կամ 片仮名)։ Լատիներենի գրերի գործածությունը սահմանափակ է, դա արվում է հիմնականում փոխառնված հապավումների դեպքում։ Թվային համակարգում գործածվում են առավելապես արաբական թվանշանները։

Այլազգիների կողմից ճապոներենի ուսումնասիրությունը ցածր մակարդակի վրա էր մինչև 1980-ական թվականների տնտեսական վերելքը։ Դրանից հետո ճապոնական մշակույթի տարածմանը զուգահեռ ճապոներեն սովորողների քանակն աշխարհում հասավ միլիոնների։

Բովանդակություն

Դասակարգումը[խմբագրել]

Ճապոներենի գենետիկական կապերը մինչև վերջ դեռ բացահայտված չեն: Ճապոներենը կարող է դիտարկվել որպես առանձին ճյուղ: Սակայն այժմ բազմաթիվ հետազոտողների ուսումնասիրություններով գերակայում է այն վարկածը, որ ճապոներենը պատկանում է ալթայան լեզվաընտանիքին: Ճապոներենի քերականական կառուցվածքը ամենաշատը նման է կորեերենին: Քիչ չեն նաև այն բառերը կոգուրյո լեզվում, որոնք զուգահեռ կերպով օգտագործվում են նաև հին ճապոներենում:

Ճապոներենի բառապաշարը համեմատվում է ալթայական կամ ավստոնեզյան լեզուների հետ: Ինչպես կորեերենը, ճապոներենը մեծ ազդեցություն է կրել չինարենից, սակայն այն չի ազդել քերականության վրա, ճապոներենը չի պատկանում սինո-տիբեթյան լեզուներին:

Աշխարհագրական տարածումը[խմբագրել]

Ճապոնախոսների մեծ մասն ապրում է Ճապոնական կղզիախմբում: Հաճախ օգտագործվում է նաև այն տարածքներում, որոնք երբևէ գրավված են եղել Ճապոնիայի կողմից (Կորեա, Թայվան, Չինաստանի մի մասը): Նկատվում է նաև ճապոներենի օգտագործումը գաղթյալների կողմից Հարավային Ամերիկայի որոշ հատվածներում (Կալիֆորնիա, Հավայան կղզիներ, Բրազիլիա, Պերու): Ճապոներենը` որպես դպրոցներում դասավանդվող լեզու, հասանելի է Ասիայի և Օվկիանիայի երկրների մեծամասնությունում:

Վերջին տարիներին անիմեիճապոնական մշակույթի) տարածվածությանը զուգահեռ ավելի հաճախ ուսումնասիրության առարկա է դառնում այդ ժանրի երկրպագուների կողմից ամբողջ աշխարհում:

Պետական կարգավիճակը[խմբագրել]

Պետական կարգավիճակ ունի Ճապոնիայում և Պալաուի Անգուր կղզում։ դա

Բարբառները[խմբագրել]

«դա» հանգույցի արտասանության տարբերությունը Ճապոնիայի տարբեր տարածաշրջաններում

Ճապոնիայի աշխարհագրական առանձնահատկության շնորհիվ գոյություն ունեն լեզվի ավելի քան տասը բարբառներ: Դրանք տարբերվում են բառապաշարով, ձևաբանությամբ, սպասարկող մասնիկներով, որոշ դեպքերում` արտասանությամբ: Տարածված բարբառների շարքում կարելի է առանձնացնել այնպիսիք, ինչպիսիք են կանսայ-բեն (関西弁), տոհոկու-բեն (東北弁) և կանտո-բեն (関東弁) բարբառները, Տոկիոյի և հարակից շրջանների բարբառը:

Հեռավոր տարբեր բարբառներով խոսելիս հաճախ կարող են իրար չհասկանալ: Լեզվական ոչ մեծ տարբերություններ կա նաև Ճապոնիայի հյուսիսային և հարավային հատվածների միջև: Հիմնական մասը բաժնվում է արևելյան և արևմտյան խմբերի: Հիմնականում լեզուն ձևավորվել է Տոկիոյի բարբառի հիման վրա (共通語 կյո ցու գո): Ձևաչափված բարբառը 1886 թվականից սկսել է դասավանդվել ուսումնակա հաստատություններում: Բարբառային առանձնահատկությունների հարթեցումը նաև կապված է ԶԼՄ-ներում կիրառվող ընդհանուր բարբառի օգտագործմամբ:

Լեզվից ծագած այլ լեզուները[խմբագրել]

Գրենական համակարգը[խմբագրել]

Ճապոներենում գործածվում են միանգամից մի քանի գրենական համակարգներ, գործում է, այսպես ասած, վինեգրետի սկզբունքը։ Այն իրենից ներկայացնում է երեք հիմնական գրենական համակարգերի խառնուրդ։ Դրանք են՝ չինական կանջի գրանշանները, որոնք գործածվում են ինչպես չինական ծագումով բառերը, այնպես և նման կամ նույն նշանակության ճապոներեն բառերը գրելու համար և երկու վանկակազմական գրենական համակարգերը՝ հիրագանան և կատականան։ Երբեմն գործածվում են նաև լատինական գրերը, հիմնականում՝ հապավումների դեպքում։

Հիրագանա նշաններն ավելի հաճախ գործածվում են զուտ ճապոնական, քան չինական ծագումով բառերը նշանակելու համար։ Բացի դա, նրանք գործածվում են նաև հիերոգլիֆներով գրառվող բառերի փոփոխական մասերը գրառելու համար։[1] Մասնավորապես, դա արվում է կանջիին բայեր կամ ածականի խոնարհումներ ցույց տվող վերջավորություններ պատկերելու համար։

Կատականա նշանները հիմնականում գործածվում են պատկերելու համար օտար բառերը, բույսերի և կենդանիների անունները և հուզական արտահայտչականության համար։ Օրինակ «Ավստրալիան» դառնում է Օ:սուտորարիա (オーストラリア), իսկ «սուպերմարկետը» կրճատվելով՝ «սու:պա:» (スーパー).

Պատմականորեն, կանջիի քանակի սահմանափակումներ անելու փորձերն սկսվել են 19-րդ դարի կեսերից, սակայն, դրանք չեն դարձել կառավարական միջամտության առարկա մինչև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում Ճապոնիայի պարտություն կրելը։ Ետպատերազմյան ժամանակաշրջանում եղել են տարբեր քննարկումներ, ընդհուպ մինչև կանջիից ամբողջությամբ հրաժարվելը և րոմաջիի՝ լատինական գրերի բացառիկ գործածություն մտցնելը։ Որպես փոխզիջումային տարբերակ առաջ եկավ ջոյո կանջի սխեման։

Ճապոնացի աշակերտները կանջի սովորելն սկսում են տարրական դպրոցի առաջին դասարանից։ Ճապոնիայի կրթության նախարարության մշակած ծրագրով առանձնացվում է քյոյկու կանջիի (կրթության կանջի) 1 006 պարզ գրանշան, որոնք երեխան պետք է սովորի մինչև վեցերորդ դասարանն ավարտելը։ Երեխաները միջնակարգ դպրոցում շարունակում են սովորել ևս 1 130 գրանշան, արդյունքում տիրապետելով 2 136 ջոյո կանջի։ Ջոյո կանջիի պաշտոնական ցանկը վերանայվել է մի քանի անգամ, սակայն նրանց պաշտոնական քանակը մնացել է հիմնականում նույնը։

Հենոհենոմոհե[խմբագրել]

Հենոհենոմոհե

Ճապոնացի դպրոցականների ստեղծած դիմանկար է, որն ստացվում է հիրագանա տեսակի գրեր օգտագործելով։

Հոնքերն ու բերանը պատկերվում են հե へ գրանշանով, աչքերը՝ նո の, իսկ քիթը՝ մո も գրանշաններով։

Տառադարձությունը[խմբագրել]

Համակարգչային և համացանցային օգտագործումը[խմբագրել]

Ուղղագրությունը[խմբագրել]

Հնչյունները[խմբագրել]

Ձայնավորներ[խմբագրել]

Ճապոներենում բացակայում են երկհնչյունները: Ձայնավորները հինգն են, ինչպես նաև գոյություն ունի ձայնավորների երկարության-կարճության կատոգորիա: 叔父さん (օձիսան, տղամարդ) и お爺さん (օձի: սան, պապ).

Հիրագանա Հնչյունական միջազգային այբուբեն Մեկնաբանություն
[ä] (ոչ շրթունքային ձայնավոր) Հայերենում համապատասխանում է ա տառին
[i] (ոչ շրթունքային ձայնավոր) Հայերենում համապատասխանում է ի տառին
[ü͍] (ոչ շրթունքային ձայնավոր) լսել Հայերենում համապատասխանում է ը տառին
[e̞] (ոչ շրթունքային ձայնավոր) է և ի տառերի խառնուրդը
[o̞] [ä] (շրթունքային ձայնավոր) լսել Հնչում է օ տառի նման, սակայն շրթունքների ավելի փոքր բացվածքով

Բաղաձայններ[խմբագրել]

Ճապոներեն բաղաձայններ, հնչյունական միջազգային այբուբեն
Շրթունքային ալվեոլային ալվեոալեզվային լեզվային հետին լեզվային կոկորդային տարբեր
բռնկվող ռ — պ, բ տ դ կ, գ ː — :
չշփվող բաղաձայններ ts — ց    dz — ձ  — ծ     — ծ
շփվող բաղաձայններ ɸ — ֆ s — ս    (z — ձ) ɕ — ս    (ʑ — ծ) (ç — խ) h — հ
քթային բաղաձայններ m — մ n — ն (ŋ — գ) ɴ — ն
միահարված ɾ̠ ~ɺ~l̠ — ռ
մոտավորական բաղաձայննր j — յ  — վ

Քերականությունը[խմբագրել]

Նախադասության կառուցվածքը[խմբագրել]

Jappis ver.png
Jappis gor.png
Ճապոներենի ուղղահաձիգ գրավոր նմուշ Ճապոներենի հորիզոնական գրավոր նմուշ

Ճապոներենում բայը միշտ դրվում է նախադասության վերջում՝ գործում է SOV, անգլերեն՝ Subject-Object-Verb սխեման։

Նախադասության կառուցման հիմնական ձևը[խմբագրել]

Նախադասության հիմնական կառուցվածքը ենթակայի մեկնաբանությունն է։ Նախադասությունը կառուցվում է թեմայական ենթակայի շուրջ։

Օրինակ՝ Կոչիրա-վա Տանակա-սան դեսու (こちらは田中さんです)։

«Վա» մասնիկը ցույց է տալիս, որ այստեղ նախադասության թեմայական ենթական «կոչիրա»-ն է (որը նշանակում է՝ այս)։ Դե արու (դեսու-ն նրա դասական՝ դե արիմասու-ի միաձուլվածքն է) բայը հանդիսանում է հանգույց և սովորաբար թարգմանվում է «լինել» կամ «-ն է» (չնայած, կան նաև «լինել» թարգմանվող այլ բայեր)։ Տեխնիկապես այն չունի իմաստ և գործածվում է նախադասությունն առավել «բարեկիրթ» ներկայացնելու համար։ Որպես արտահայտություն՝ Տանակա-սան դեսու-ն մեկնաբանություն է։ Այս նախադասության գրական թարգմանությունն է՝ «Ինչ վերաբերում է այս մարդուն՝ (նա) պարոն/տիկին Տանական է»։

Ճապոներենը, շատ դեպքերում, բնորոշվում է որպես «թեման շեշտող լեզու», քանի որ այն ունի թեման ենթակայից անջատ ցուցադրելու ուժեղ միտում։ Եվ այդ երկուսը երբեք չեն համընկնում։

Սեղմության ձգտումը[խմբագրել]

Զյո վա հանա-գա նագաի (象は鼻が長い) նախադասությունը գրականորեն նշանակում է՝ «Ինչ վերաբերում է փղ(եր)ին, նրա(նց) կնճիթ(ներ)ը երկար է(են)»։ Թեման այստեղ զյո (փիղ) բառն է, իսկ ենթական՝ հանա (քիթ, տվյալ դեպքում՝ կնճիթ նշանակությամբ) բառը։

Ճապոներենում նախադասության ենթական կամ լրացումը կարիք չունեն հայտարարվելու, եթե դա ակնհայտ է համատեքստից։ Որպես հետևանք այս կարգի քերականական թույլտվությունների՝ կա սեղմության ձգտելու միտում. ճապոներեն խոսողներն ունեն դերանունները բաց թողնելու հակում։ Տեսականորեն դրանք ենթադրվում են նախորդող նախադասությունից և, հետևաբար, հասկացվում են։ Վերը բերված օրինակի համատեքստում հանա-գա նագաի-ն կնշանակի՝ «[նրանց] կնճիթները երկար են», այն դեպքում, երբ նագաի-ն ինքը նշանակում է «[դրանք] երկար են»։

Միայն մի բայով կարելի է կազմել նախադասություն՝ Յատտա! (やった!) «[Ես/մենք/նրանք/և այլն] արեցի/նք/ն [դա]»։ Բացի դա, այն բանից հետո, երբ ածականները կարող են ձևավորել ստորոգյալ, ճապոներեն նախադասության մեջ (օրինակ՝ ներքևում բերված) միայն մի ածականը կարող է կազմել նախադասություն՝ Ուրայամաշիի! (羨ましい!)« [Ես] նախանձում եմ [դրան]»։

Խոնարհում և թեքում[խմբագրել]

Ճապոներենի գոյականները չունեն քերականական թիվ, սեռ կամ հոդի կերպ։ Հոն (本) գոյականը կարող է ասվել ինչպես մի հատ գրքի, այնպես և մի քանի հատ գրքերի մասին; հիտո (人) բառը կարող է նշանակել «մարդ, անձ» կամ «մարդիկ»; նմանապես՝ (木) կի բառը կարող է նշանակել ե'ւ «ծառ», ե'ւ «ծառեր»։ Որտեղ որ թիվը կարևոր է, այն կարող է նշվել (հաճախ՝ քանակ նշանակող բառով) կամ (հազվադեպ)՝ ածանց ավելացնելով։

Բառերը ճապոներենում սովորաբար հասկացվում են եզակի թվով։ Այսպես, Տանակա-սան սովորաբար նշանակում է «պրն/տկն Տանակա»։ Մարդկանց կամ կենդանիներին վերաբերող բառերը կարող են ստեղծվել խումբ ցույց տվող ածանց ավելացնելով, ինչպես, ասենք՝ -տաչի, սակայն, այն նույնպես լիարժեք հոգնակի չէ, այլ ավելի շուտ ունի «և մյուսները» նշանակությունը։ Խումբ բնութագրող Տանակա-սան-տաչի արտահայտությունը կարող է ներառել Տանակա ազգանուն չունեցող մարդկանց։ Որոշ ճապոներեն բառեր լիարժեք հոգնակի են, ինչպես հիտոբիտո (մարդիկ) և վարեվարե (մենք, մեզ) բառերը, այն դեպքում, երբ տոմոդաչի (ընկեր) բառն ունի եզակիի նշանակություն, չնայած, որ ունի հոգնակիի կառուցվածք։

Բայի ժամանակները[խմբագրել]

Բայերը խոնարհվում են ցույց տալով ժամանակ, որոնք երկուսն են՝ անցյալ և ներկա (կամ՝ ոչ անցյալ), որը գործածվում է ներկա և ապառնի ժամանակների համար։ Ընթացող գործողություն ցույց տվող բայերի համար -տե իրու ձևը ցույց է տալիս նրա շարունակվող կերպը։ Մնացած դեպքերում, ինչպես վիճակի փոփոխությունն է, -տե իրու ձևը ցույց է տալիս կատարյալ կերպ։ Օրինակ՝ կիտե իրու նշանակում է «Նա եկել է (և դեռ այստեղ է)», սակայն, տաբետե իրու նշանակում է «Նա ուտում է»։

Հարցական նախադասություններ[խմբագրել]

Հարցերն ունեն նույն կառուցվածքը, ինչ պատմողական նախադասությունները։ Տարբերությունն այն է, որ վերջում ինտոնացիան բարձրանում է։ Հարցը պաշտոնական արտահայտելու համար ավելացվում է «-կա» վերջնածանց։

Օրինակ՝ «իի դեսու» (いいです)։ «Լավ է»-ն դառնում է իի դեսու-կա (いいですか。) «Լա՞վ է»։

Շատ ոչ պաշտոնական դեպքերում խոսակցի հանդեպ ուշադրությունը շեշտելու համար ավելացվում է -նո () վերջնածանցը՝ Դոշիտե կոնաի-նո «Ինչո՞ւ (դու) չես գալիս»։ Որոշ պարզ հարցեր ձևակերպվում են առարկան հարցական ինտոնացիայով նշելով, ինչն արվում է խոսակցի ուշադրությունը հրավիրելու համար՝ Կորե վա «Սա՞», Օ-նամաե վա (お名前は?) «(Ի՞նչ է քո) անո՞ւնը »։

Ժխտականները ձևավորվում են՝ բայը խոնարհելով։

Օրինակ՝ Պան օ տաբերու (パンを食べる。) «Ես հաց եմ ուտելու» կամ «Ես հաց եմ ուտում» արտահայտությունը դառնում է Պան օ տաբենաի (パンを食べない。) «Ես հաց չեմ ուտելու» կամ «Ես հաց չեմ ուտում»։

Այսպես կոչված «-տե» բայաձևը գործածվում է տարբեր նպատակներով՝ կա՛մ ընթացող, կա՛մ կատարյալ կերպի ժամանակների համաձայնեցման համար բայերը կապակցելու։

(Ասագոհան օ տաբետե սուգու դեկակերու «Ես կուտեմ նախաճաշս և անմիջապես կգնամ»), թույլտվություն խնդրելու դեպքում (Դեկակետե-մո իի) «Կարո՞ղ եմ ես գնալ» և այլն։

«Դա» (հասարակ), «դեսու» (բարեկիրթ) բառը հանգուցային բայ է։ Այն մոտավորապես համապատասխանում է հայերեն «լինել»-ին, սակայն, հաճախ հանդիպում է նաև այլ դերերում՝ ներառյալ ժամանակ նշող, երբ բայը խոնարհվում է՝ ընդունելով անցյալի հասարակ «դատտա» և բարեկիրթ «դեշիտա» ձևերը։

«Անել» (սուրու, բարեկիրթ ձևը՝ շիմասու) բայը հաճախ կիրառվում է գոյականներից բայեր ստանալու համար (րյորի սուրու «թխել», բենկյո սուրու «սովորել», և այլն) և շատ է հանդիպում ժամանակակից ժարգոնային բառեր ստեղծելու ժամանակ։ Ճապոներենն ունի նաև հսկայական քանակության բաղադրյալ բայեր։

Օրինակ՝ թոբիդասու «դուրս թռչել», որն ստացվել է թոբու «թռչել, ցատկել» + դասու «դուրս հանել, արձակել» միացությունից։

Ածականներ[խմբագրել]

Ածականները երեք տեսակի են՝

  1. 形容詞 քեյյոշի, որն ունի խոնահվող ի (い) վերջավորություն (ինչպես, օրինակ, 暑いացուի« շոգել, շոգ լինել»), որը կարող է դառնալ անցյալ ( 暑かったացուկատտա« շոգ էր»), կամ ժխտական (暑くない ացուկու նաի «շոգ չէ»). Նշենք, որ նաի-ն իր հերթին նույնպես ի-ածական է և կարող է դառնալ անցյալ (暑くなかった ացուկու նակատտա «շոգ չէր»):
暑い日 ացուի հի «շոգ օր»:
  1. 形容動詞 քեյյոդոշի, կամ նա-ածականներ, որոնք հետևում են նա հանգույցին: Դրանցից է հեն «օտար» ածականը
変なひと հեն նա հիտո «օտարական»:
  1. 連体詞 րենթաիշի, որոնց ասում են նաև կանոնավոր ածականներ, ինչպես, օրինակ՝ անո «այն»
あの山 անո յամա «այն լեռը»:

Երկու՝ քեյյոշի և քեյյոդոշի ածականները կարող են ստորոգեն նախադասությունները։ Օրինակ՝

Գոհան գա ացուի: ご飯が熱い。« Բրինձը տաք է»:
Քարե վա հեն դա: 彼は変だ。« Նա օտարական է»:

Քեյյոշի-ն և քեյյոդոշի-ն ձևավորում են մակբայներ հետևելով նի-ով ձևին, այնպես, ինչպես քեյյոդոշի-ի դեպքում է՝

Հեն նի նարու 変になる դառնալ օտարական»,

և ի-ն դարձնելով կու, ինչպես քեյյոշի-ի դեպքում է՝

Ացուկու նարու 熱くなる «շոգը սկսել»:

Գոյականների քերականական գործառույթները[խմբագրել]

Գոյականների քերականական գործառույթները ցույց են տրվում ետադրությունների միջոցով։

Կարե գա յատտա: 彼がやった。«Նա արեց այդ բանը»։
Տանակա-սան նի ագետե կուդասաի 田中さんにあげて下さい。«Խնդրեմ, տվեք սա Պարոն Տանակային»։

Այս մեկը գործածվում է նաև դեպի նպատակ շարժվելը ցույց տալը՝

Նիհոն նի իկիտաի 日本に行きたい。«Ես ուզում եմ գնալ Ճապոնիա»։
  • Սակայն, այդ նպատակի համար ավելի շատ գործածվում է է へ ետադրությունը՝
Պաատի է իկանաի կա ? パーティーへ行かないか。«Ուզու՞մ ես (դու) գնալ երեկույթի»։
Վաթաշի նո կամերա 私のカメラ。«Իմ տեսախցիկը»։
Սուկիի-նի իկու նո գա սուկի դեսու «(Ես) սիրում եմ դահուկավարել»։
Նանի օ տաբեմասու կա ? 何を食べますか。«Ի՞նչ ես (դու) ուտելու»։
  • Թեմայական ենթակայի համար գործածվում է վա は ետադրությունը՝
Վատաշի վա սուշի գա իի դեսու 私は寿司がいいです。«Իմ կարծիքով սուշին լավն է»։

Թվականներ[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Ճապոնական թվեր

Ճապոներենում կիրառվում է թվականների երկու կատեգորիաներ`

  1. չինարեն, որով հնարավոր է համարակալել բոլոր թվերը և
  2. իսկոն-ճապոնական, որով հնարավոր է համարակալել 1-10 և 20 թվանշանները:

Աղյուսակում ներկայացված է չինական և իսկոն-ճապոնական թվականների համեմատությունը

Թիվը 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 20
Ճապոնական տարբերակը (իտի) (նի) (սան) (սի) (գո) (րոկու) (սիտի) (հատի) (կու, կյու:) (ձյու:) 二十 (նիձյու:)
Ճապոնական տարբերակ 一つ (հիտոցու) 二つ (ֆուտացու) 三つ (միցու) 四つ (յոցու) 五つ (իցուցու) 六つ (մուցու) 七つ (նանացու) 八つ (յացու) 九つ (կոկոնոցու) (տո:) 二十 (հաթատի)

Հաճախ խոսակցական լեզվում թվականի կարդացման համար (սի) համանուն հիերոգլիֆի մեկ այլ նշանակության պատճառով (սի, մահ) կիրառվում է կունյոմի (յոն): Նույն պատճառով թվական անունը կարդացվում է նանա սիթիի փոխարեն:

Կրթական ոլորտում օգտագործվում են հետևյալ թվականները. (ձյու:, 10) — 二十 (նիձյու:, 20), (հյակու, 100) — 五百 (հոհյակու, 500), (սեն, 1000) — 九千 (կյու: սեն, 9000), (ման, 10000) — 三万 (սամման, 30000), միլիոն - 百万 (հյակուման), որը բառացիորեն նշանակում է «հարյուր անգամ տասը հազար». Ավելի բարձր կարգի թվականների համար օգտագործվում են (օկու, հարյուր միլիոն), (տյո, տրիլիոն):


Բառապաշար[խմբագրել]

Բառային խմբեր[խմբագրել]

Սկզբնական ճապոներենում գոյություն ունեցող բառերը, որոնք չէին փոխառնված չինարենից, կազմում են, այսպես կոչված, վագո 和語 (վա բառեր) խումբը։ Այս նախնական բառերին այսօրվա ճապոներենում ավելացվել են որոշ քանակի բառեր, որոնք կամ փոխառնվել են չինարենից, կամ ձևավորվել են չինարենի արմատական բառերից։ Այս բառերը հայտնի են որպես կանգո 漢語 և լեզվի մեջ մուտք են գործել սկսած 5-րդ դարից չինական մշակույթի հետ շփումների միջոցով։ Կանգո բառերը պարունակում են ճապոներենի ամբողջ բառապաշարի 49.1%-ը, վա բառերը՝ 33.8%-ը, այլ օտար բառերը կամ գաիրաիգո-ն 外来語 կազմում են 8.8%-ը և մնացած 8.3%-ը կազմում են հիբրիդացված կամ կոնշուգո 混種語 բառերը, որոնք պարունակում են մեկից ավել լեզուներից վերցրած տարրեր։

Ճապոներենում կան նաև մեծ քանակության դիմախաղերի ծագումով բառեր, ձայնային խորհրդանշանների հարուստ հավաքածու, բնության ձայներից ստացված և ավելի աբստրակտ բառեր։ Բառերի մի փոքր մասը ճապոներենի մեջ է մտել այնու լեզվից։ Դրանցից են լավ հայտնի տոնակաի (հյուսիսային եղջերու), րակկո (ջրասամույր) և շիշամո (ձկան մի տեսակ) բառերը։

Տարբեր ծագում ունեցող բառերը գործածվում են տարբեր բնագավառներում։ Ինչպես եվրոպական լեզուներում լատինական ծագումով բառերը, այնպես և կանգո բառերն ընկալվում են որպես մի տեսակ պաշտոնական կամ ակադեմիական՝ համեմատած համարժեք յամատո բառերի հետ։

Եվրոպական լեզուների ներմուծումը[խմբագրել]

Եվրոպական լեզուներից ներմուծումն սկսվել է 16-րդ դարում պորտուգալերենից փոխառնված բառերից, որին հետևեցին հոլանդերենից փոխառնվածները՝ Էդո ժամանակաշրջանում Ճապոնիայի երկարատև մեկուսացման ժամանակ։ Մեկուսացման ավարտից հետո՝ 19-րդ դարում փոխառումներ իրականացվեցին գերմաներենից, ֆրանսերենից և անգլերենից։

Մեր օրերում հիմնական փոխառնվող բառերն անգլերենից են։ Այդ բառերը կրկնում են հնչելու ձևը՝ ջյու:սու ジュース հյութ (անգլերեն՝ juice [dʒu։s] ), վայֆու ワイフ կին (որպես ամուսնական զույգ) (անգլերեն՝ wife [waɪf] ), սենթա センタ կենտրոն (անգլերեն՝ center ['sɛntə])։

Վասեյ-էյգո[խմբագրել]

Վերջին մի քանի տասնամյակներում վասեյ-էյգո-ն («Ճապոնիայում շինած անգլերեն») դարձել է առաջնային երևույթ։ Այդպիսի բառերից է, օրինակ՝ սուկինշիպպու スキンシップ (skin+ -ship, ֆիզիկական կոնտակտ)։

Բառակազմություններ[խմբագրել]

Բառակազմությունների ժամանակ կիրառվում է վերջավորություններ միացնելը՝

  • ։ -գաքու -学, գիտությունների անունների համար՝ գենգո 言語 լեզու-գենգոգաքու 言語学 լեզվաբանություն, տիրի 地理 երկրագունդ-տիրիգաքու 地理学 աշխարհագրություն;
  • ։ -քեյ -計, չափող գործիքների անունների համար՝ քիացու 気圧 մթնոլորտային ճնշում-քիացուքեյ 気圧計 ճնշաչափ;
  • ։ -շյո, -ջյո -所, հաստատությունների անունների համար՝ սայբան 裁判 դատ-սայբանշյո 裁判所 դատարան։

Ճապոնական մշակույթի արտահանումից շատ բուն ճապոնական բառեր ևրոպական լեզուներում դարձել են սովորական և այսօր գործածվում են նաև հայերենում՝ կամիկազե, օրիգամի, սուդոկու, սամուրայ, ցունամի, սուշի և այլն։

Րենդակու[խմբագրել]

Ճապոներենի բառակազմությունն ունի մի առանձնահատկություն, երբ որոշ դեպքերում բառարմատի առաջին խուլ բաղաձայնը դառնում է զրնգուն, եթե նրանից առաջ կա մի ուրիշ բառարմատ կամ նախդիր։ Այդ երևույթին ճապոներեն ասում են՝ րենդաու 連濁, թարգմանաբար՝ հնչեղավորում։

Րենդակուն կիրառելու որոշակի օրինաչափություն չկա։ Բնորոշ օրինակ է ճապոնական այբուբենների կատականա 片仮名 և հիրագանա 平仮名 անունները։ Միևնույն կա 仮 արմատն առաջին դեպքում կարդացվում է խուլ կ-ով, իսկ երկրորդ դեպքում կատարվում է րենդաու և կ-ն փոխակերպվելով դառնում է զրնգուն գ։

Րենդակուի օրինակներ՝

հիտո + հիտո > հիտոբիտո ( «մարդ» + «մարդ» → «մարդիկ») ;[2]
տոկի + տոկի > տոկիոկի ( «ժամանակ» + «ժամանակ» → «երբեմն») ;[3]
տե + կամի > տեգամի ( «ձեռք» + «թուղթ» → «նամակ»):

Լայմանի օրենքը[խմբագրել]

Ամերիկացի լեզվաբան Բենջամին Լայմանի անունով կոչված օրենքն ասում է, որ, եթե բաղադրյալ բառի երկրորդ արմատի մեջ արդեն կա հնչեղ բաղաձայն, ապա այն չի ենթարկվում րենդակուի՝

յամա + քաջիյամաքաջի, այլ ոչ յամագաջի («լեռ» + «կրակ» → «անտառի հրդեհ»)
հիտորի + տաբիհիտորիտաբի, այլ ոչ հիտորիդաբի ( «մի մարդ» + «ճանապարհորդություն» → «մենակով ճանապարհորդել»)

Րենդակուն կատարվում է այն բառերի 60%-ում, որոնցում հնարավոր է ըստ Լայմանի օրենքի։

Յոջիջուկուգո[խմբագրել]

Շունկաշուտո՝ գարուն, ամառ, աշուն, ձմեռ։  Տարվա չորս եղանակները ցույց տվող յոջիջուկուգո։

Յոջիջուկուգոն (ճապոներեն՝四字熟語, よじじゅրոմաջի՝ yoji-jukugo, բառացի՝ չորս գրանշանանոց պատրաստի բառ), ճապոներենի եզրույթ է, որը կիրառվում է չորս գրանշաններից բաղկացած բարդ բառամիացություններ նշելու համար։ Լինում են իդիոմային և ոչ իդիոմային։

Ոչ իդիոմատիկ յոջիջուկուգո[խմբագրել]

Դրանք շատ մեծ քանակով են, հավանաբար՝ տասնյակ հազարներ։ Նրանց ճնշող մեծամասնությունն այնպիսին են, որ նրանց իմաստը հասկացվում է հեշտությամբ՝ իրենց առանձին մասերի գրական բացատրությունից։

Օրինակ՝ օկունաիկին'էն 屋内禁煙 «Ներսում չծխե՛լ» բաղադրյալ բառը ոչ իդիոմատիկ յոջիջուկուգո է։ Այն կառուցվել է չորս բառերից՝ օկու 屋 շենք, նաի 内 ներս, կին 禁 արգելվել և էն 煙 ծխել։ Այլ կերպ, այն կարող է կազմվի որպես երկու հատ երկու գրանշանանի բաղադրյալ բառերի միացություն՝ օկունաի 屋内 ներսում և քին'էն 禁煙 ծխելու արգելք։

Ստորև բերված է ոչ իդիոմատիկ յոջիջուկուգոների մի քանի օրինակներ՝

  • դաիգաքուքյոիկու 大学教育 (դաիգաքու «համալսարան» + քյոիկու «կրթություն»)՝ բարձրագույն կրթություն
  • քանքյոակկա 環境悪化 (քանքյո «շրջակա միջավայր» + ակկա «վատթարացում»)
  • րեքիշիշոսեցու 歴史小説 (րեքիշի «պատմություն» + շոսեցու «վեպ»)

Նշենք, որ 四字熟語-ն ինքը ոչ իդիոմատիկ չորս գրանշանանի ֆրազ է։

Իդիոմական յոջիջուկուգոներ[խմբագրել]

Dok02 08.jpg

Ի հակադրություն, այս մի քանի հազար չորսնշանանի բաղադրյալ բառերն իսկական իդիոմներ են, ունեն մասնավոր իմաստ, որը տարբերվում է բաղադրիչ բառերի իմաստներից։ Գերազանց իդիոմային բաղադրյալի օրինակ է՝

ումիսենյամասեն 海千山千 (ումի ովկիանոս + սեն հազար + յամա լեռ + սեն հազար)

Ովկիանոս-հազար-լեռ-հազար նշանակում է «խորամանկ ծեր աղվես» կամ՝ մի մարդ, ով ունի կյանքի այնքան մեծ փորձառություն, որ կարող է միայնակ և ի հաշիվ իր ճարպկության դուրս գալ ցանկացած դժվար իրավիճակից։ Իմաստը բխում է մի հին հավատալիքից, ըստ որի ովկիանոսում հազար տարի և լեռներում հազար տարի ապրած օձը դառնում է վիշապ։ Այդ ժամանակից ի վեր խորամանկ, աշխարհիս իմաստուն մարդը ներկայանում է մեզ որպես ովկիանոս-1000-լեռ-1000-մարդ։

Շատ իդիոմական յոջիկուկուգոներ փոխառնվել ն չինական դասական գրականությունից։ Մյուս մասը վերցված են բուդդիստական գրականությունից և ձեռագրերից, հին ճապոնական սովորույթներից և ասացվածքներից, ինչպես նաև ճապոնացիների պատմական և ժամանակակից կյանքից ու փորձառությունից։

Հանրահայտ ասացվածքները[խմբագրել]

Aquote1.png Քարը նույնպես կարող է բերանից թռցնել: Aquote2.png
Aquote1.png Կույր նվիրվածությունը հեռու չէ անհավատարմությունից: Aquote2.png
Aquote1.png Դեռ կենդանի է` չենք գնահատում, իսկ երբ մահանում է խղճում ենք: Aquote2.png
Aquote1.png Չկա լույս առանց ստվերի: Aquote2.png
Aquote1.png Ճյուղերը որոնք զովություն են տալիս, չի կարելի կտրել: Aquote2.png
Aquote1.png Ով լողալ գիտի` նա խորտակվել էլ գիտի: Aquote2.png


Պատմությունը և օրինակները[խմբագրել]

Գրականությունը[խմբագրել]

Տես նաև այլ հոդվածներ այս լեզվի մասին[խմբագրել]

Լեզվի նկարագրությունը[խմբագրել]

Հարակից լեզուները[խմբագրել]

Այլ[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Японский разговорник и словарь. Berlitz Publishing Company, Inc. Москва «Живой язык» 2009
  2. Հայերենում կա նմանատիպ մարդ-մուրդ արտահայտությունը:
  3. Նմանություն ունի հայերեն ժամանակ առ ժամանակ արտահայտության հետ:

Հղումներ[խմբագրել]

Արտաքին կապեր[խմբագրել]

Տես նաև[խմբագրել]



Wiktfavicon en.svg Ընթերցեք ճապոներեն բացատրությունը հայերեն Վիքիբառարանում։