Բայ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Բայ, քերականական կարգերով ու հատկանիշներով ամենահարուստ խոսքի մասը։ Ցույց է տալիս գործողություն, եղելություն, ընթացք, որը և բայ խոսքի մասը բնորոշող կարևորագույն հատկանիշ է և կոչվում է բայիմաստ։

Բայերը մյուս խոսքի մասերից տարբերվում են նրանով, որ ունեն նաև ձևային ընդհանրություններ, այսինքն՝ հայերենի բոլոր բայերի ելակետային ձևերը՝ անորոշ դերբայական ձևերը, վերջանում են -ել, -ալ մասնիկներով։

Բայի կազմությունը[խմբագրել]

Բայը, որպես բառ միշտ ածանցավոր է, քանի որ ել, ալ ածանցները: Բայն, ըստ կազմության, լինում է`

  • պարզ
  • ածանցավոր
  • հարադրավոր և զուգադրավոր

Պարզ են այն բայերը, որոնք ել, ալ վերջավորություններից առաջ ընկած մասում չունեն որևէ բայական ածանց: Ածանցավոր բայերը ել, ալ վերջավորությունից առաջ ընկած մասում ունեն ածանց: Բայական ածանցներն են`

  • սոսկածանցավոր-ան, են, ն, չ (պարզ բայերից տարբերակելու համար պետք է դնել հարակատար կամ անցյալ կատարյալ ձևերում և եթե ածանցը դուրս չգա, ապա բայը պարզ է)
  • պատճառական-ացն, եցն, ցն
  • կրավորական-վ (եթե վ-ն հնարավոր չէ հանել բայից, ապա այն պարզ է)
  • բազմապատկական-ատ, ոտ, կոտ, կռտ, կլտ, տ, շտ (նաև արմատի կրկնությամբ)

Հարադրավոր բայերի առաջին բաղադրիչը որևէ խոսքի մաս է, իսկ երկրորդ բաղադրիչը` բայ: Հարադրավոր բայերը գրվում են անջատ: Զուգադրավոր բայերի բոլոր երկու բաղադրիչներն էլ բայեր են հոմանիշային կամ հականիշային երանգներով: Գրվում են գծիկով: Պետք է հիշել, որ զուգադրավոր բայերի առաջին բաղադրիչը կարող է լինել շարժում, իսկ երկրորդը` գործողության հետևանք: Այս դեպքում գրվում է անջատ:

Դիմավոր և անդեմ բայեր[խմբագրել]

Խոսքի մեջ բայերը գործածվում են երկու ձևով` դիմավոր և անդեմ: Դիմավոր ձևերն ունեն դեմք, թիվ, ժամանակ, եղանակ, սեռ: Նախադասության մեջ դառնում են ստորոգյալ:
Կազմվում են երկու ձևով`

  • Ձևաբայերին ավելանում է օժանդակ բայ:
  • Բայի վերջավորություններով կամ եղանակիչով (կ, պիտի): Այս ձևերը պարզ են:

Անդեմ ձևերն ունեն միայն սեռ, կարող են ունենալ զանազան պաշտոններ:
Անդեմ ձևերը կոչվում են դերբայներ և ձևաբայեր:
Դերբայները նախադասության մեջ ունեն ինքնուրույն գործածություն, օժանդակ բայից կախում չունեն:
Դերբայները չորսն են`

  • Անորոշ - ել, ալ (Անորոշ դերբայը կարող է հոլովվել)
  • Ենթակայական - ող, ացող
  • Համակատար - ելիս, ալիս
  • Հարակատար - ած, ացած

Ձևաբայերը ինքնուրույն գործածություն չունեն և կախված են օժանդակ բայից, որի հետ դառնում են ստորոգյալ:
Ձևաբայերը չորսն են`

  • Անկատար - ում
  • Վաղակատար - ել, ալ
  • Ապակատար - ելու, ալու
  • Ժխտական - ի, ա

Բայի սեռը[խմբագրել]

Սեռև բայի խնդրառական հատկանիշն է: Բայը ունի երեք սեռ`

  • ներգործական
  • կրավորական
  • չեզոք

Ներգործական սեռ[խմբագրել]

Այս սեռի բայերը պահանջում են այնպիսի առարկա, որի համար պահանջվում է կրող առարկա: Ներգործական սեռի բայերը պահանջում են հայցական հոլովով դրած ուղիղ խնդիր: Պատասխանում է ու՞մ, ի՞նչը հարցերին: Մեծ մասամբ կարող են ընդունել կրավորական ածանցը և վերածվել կրավորական բայերի: Պատճառական ածանց ունեցող բայերը պատկանում են ներգործական սեռին:

Կրավորական սեռ[խմբագրել]

Ցույց են տալիս այնպիսի գործողություն ուրի համար պահանջվում է ներգործող առարկա: Պահանջում են բացառական կամ գործիական հոլովով դրված ներգորխող անուղղակի խնդիր լրացում: Կրավորական սեռի բայերը միշտ ունենում են վ ածանցը: Որպեսզի ստուգեք բայի կրավորական սեռի լինելը, պետք է`

  • Գտնել ենթական
  • Գտնել ստորոգյալը
  • Հանել վ-ն
  • Գտնել ներգործող անուղղակի խնդիր լրացումը:
  • Նախադասությունը փոխել ներգործական կառուցվածքի:

Չեզոք սեռ[խմբագրել]

Այս սեռի բայերը չեն պահանջում ուղիղ խնդիր կամ ներգործող անուղղակի խնդիր: Պետք հիշել, որ եթե բնաձայնական բառերին ավելանում է պատճառական ածանց, այդ բառերը մնում են չեզոք:
Լինել, թալ, դառնալ, երևալ, կա բայերը միշտ չեզոք են:

Կարող է հանդիպել նաև կրկնասեռություն: