Հայերեն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Հայերեն
Երկրներ {{{2}}} Հայաստան
ԼՂՀ ԼՂՀ
Flag of Russia.svg Ռուսաստան
ԱՄՆ-ի դրոշը ԱՄՆ
{{{2}}} Թուրքիա
{{{2}}} Վրաստան
{{{2}}} Ֆրանսիա
{{{2}}} Իրան
{{{2}}} Արգենտինա
Flag of Lebanon.svg Լիբանան
{{{2}}} Սիրիա
{{{2}}} Հունաստան
Flag of Uruguay.svg Ուրուգվայ,
{{{2}}} Ավստրալիա
{{{2}}} Գերմանիա
Պաշտոնական կարգավիճակ {{{2}}} Հայաստան
{{{2}}} Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն
Լեզվակիրների ընդհանուր թիվը 6.416 մլն [1].
Դասակարգում
Կատեգորիա Եվրասիայի լեզուներ
Հնդեվրոպական ընտանիք
Գրերի համակարգ Հայերենի այբուբեն
Լեզվի կոդեր
ԳՕՍՏ 7.75–97 055
ISO 639-1 hy
ISO 639-2 arm/hye
ISO/DIS 639-3 hye

Հայերեն, Հայաստանի Հանրապետության և Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության պետական լեզու: Պատկանոմ է հնդեվրոպական լեզվաընտանիքին։ Լայնորեն օգտագործվում է պատմական Հայաստանի տարածքներում (Ջավախք, Պարսկահայք, Արևմտյան Հայաստանի որոշ շրջաններ) և Հայկական սփյուռքում:

Առավել կիրառական է նախկին ԽՍՀՄ հանրապետություններում՝ Ռուսաստանի Դաշնությունում (Հարավային դաշնային տարածաշրջան, Մոսկվա և խոշոր քաղաքներում), Վրաստանում, Աբխազիայում, Ուկրաինայում, ինչպես նաև Եվրոպայում (Ֆրանսիա, Գերմանիա, Իսպանիա, Բելգիայում, Շվեյցարիայում, Իտալիայում, Հունաստանում, Բուլղարիայում և այլն) և Մերձավոր Արևելքում (հիմնականում Իրանում, Սիրիայում, Լիբանանում, Իրաքում, Պաղեստինում, Իսրայելում, Եգիպտոսում):

Արևմտյան կիսագնդում հայերեն են խոսում ԱՄՆ-ում, Կանադայում, Լատինական Ամերիկայում (Ուրուգվայ, Արգենտինա, Բրազիլիա): Հայկական համայնքներ կան նաև Աֆրիկայում, Ավստրալիայում և այլուր։

Հայերեն լեզվակիրների քանակը կազմում է 7-9 միլիոն մարդ։ Աշխարհի հայ բնակչությունը տարբեր տվյալներով 10-12 միլիոն մարդ է:

Հայերենը՝ հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի ինքնուրույն ճյուղ[խմբագրել]

19-րդ դարի երկրորդ կեսին, երբ լեզվաբանությունն ու լեզվագիտությունը նոր թափով էին առաջ ընթանում, գերմանացի լեզվաբան Հայնրիխ Հյուբշմանը, որը 1875 թ.–ին հրատարակված «Հայերենի դիրքը հնդեվրոպական լեզուների շարքում» հոդվածում ապացուցում է, որ հայերենը հնդեվրոպական լեզուների մեջ ինքնուրույն լեզվաճյուղ է, իսկ պարսկերենի և հնագույն այլ լեզուների հետ կապված փոխառությունները ոչ թե ծագմամբ են պայմանավարված, այլ հետագա շրջանի փոխառություններ են։ Մինչ այսօր այս տեսակետը համարվում է ճիշտ և հայերենը շարունակում է իր ուրույն տեղը զբաղեցնել այդ լեզվաընտանիքում։

Հայերենը կամ հայոց լեզուն համարվում է Հայաստանի բնակչության և արտերկրում բնակվող հայերի մայրենի լեզուն։ Հայերենը աշխարհի հնագույն լեզուներից է և պաշտոնապես ընդունված է համարել 5000–ամյա լեզու։

Հայերենի առաջին պատմահամեմատական մեթոդի հեղինակները՝ Հ. Պետերմանը և Ֆ. Վինդշմանը առաջ էին քաշում այն դրույթը, ըստ որի հայերենը պատկանում է հնդիրանյան/արիական/ լեզվախմբին։ Դրան էին հանգեցրել շուրջ 1400 բառերի առկայությունը, որոնք պարսկերենից փոխառություններ էին։ Սակայն այս տեսակետը հետագայում մերժվեց։

Գրակն հայերենի զարգացման փուլեր[խմբագրել]

Հայերենը անցել է զարգացման երկարատև ուղի, սակայն հիմնական տեղեկություններ մեզ հայտնի են 5-րդ դարից (405 թ.-ից)՝ գրերի գյուտից սկսած։ Մինչ Մեսրոպ Մաշտոցի կողմից հայերեն ժամանակակից այբուբենի ստեղծելը, անշու՛շտ, հայերենն ու հայերեն գրերը գոյություն են ունեցել, քանի որ այն հանդիսացել է նախկինում ձևավորված հայկական թագավորությունների և պետական կազմավորումների պաշտոնական լեզուն։ Որպես ապացույց է ներկայացվում նաև հայ թագավոր Աբգար V–ի և Հիսուս Քրիստոսի միջև եղած նամակագրությունը, որը եղել է հայերեն։[1] Սակայն հայերենի նախամաշտոցյան շրջանի մասին տեղեկությունները քիչ են կամ դեռևս չեն հայտնաբերվել, այդ իսկ պատճառով այս տեսակետի մասին քիչ է խոսվում։

405 թ.-ին Մեսրոպ Մաշտոցը ստեղծում է հայոց գրերը՝ սկիզբ դնելով հայերենի գրային ժամանակակից փուլին, որն իր հերթին բաժանվում է մի քանի ենթափուլերի։

Այբուբեն[խմբագրել]

Տառ Տառի անվանում Արտասանություն Տրանս-
լիտերա
Թվային
արժեք
Ավանդ.
ուղղա-
գրու-
թյուն
Արդի
ուղղա-
գրու-
թյուն
Արտասա-
նություն
Ավան-
դական
Արևելա-
հայ.
Արևմտա-
հայ.
Լատի-
նական
Ավան-
դական
Արևելա-
հայ.
Արևմտա-
հայ.
Ա ա այբ [aɪb] [aɪpʰ] [ɑ] a 1
Բ բ բեն [bɛn] [pʰɛn] [b] [pʰ] b 2
Գ գ գիմ [gim] [kʰim] [g] [kʰ] g 3
Դ դ դա [dɑ] [tʰɑ] [d] [tʰ] d 4
Ե ե եչ [jɛtʃʰ] [ɛ], երբեմն [jɛ]1 e 5
Զ զ զա [zɑ] [z] z 6
Է է է [ɛː] [ɛ] [ɛː] [ɛ] ē 7
Ը ը ըթ [ətʰ] [ə] ë 8
Թ թ թօ թո [tʰo] [tʰ] t‘ 9
Ժ ժ ժէ ժե [ʒɛː] [ʒɛ] [ʒ] ž 10
Ի ի ինի [ini] [i] i 20
Լ լ լիւն լյուն [lʏn]² [l] l 30
Խ խ խէ խե [χɛː] [χɛ] [χ] x 40
Ծ ծ ծա [tsɑ] [tsʼɑ] [dzɑ] [ts] [tsʼ] [dz] ç 50
Կ կ կեն [kɛn] [kʼɛn] [gɛn] [k] [kʼ] [g] k 60
Հ հ հօ հո [ho] [h] h 70
Ձ ձ ձա [dzɑ] [tsʰɑ] [dz] [tsʰ] j 80
Ղ ղ ղատ [ɮɑt] [ʁɑtʼ] [ʁɑd] [l], or [ɮ] [ʁ] ġ 90
Ճ ճ ճէ ճե [tʃɛː] [tʃʼɛ] [ʤɛ] [tʃ] [tʃʼ] [ʤ] č̣ 100
Մ մ մեն [mɛn] [m] m 200
Յ յ յի հի [ji] [hi] [j] [h]³, [j] y 300
Ն ն նու [nu] [n] n 400
Շ շ շա [ʃɑ] [ʃ] š 500
Ո ո վօ [o] [vo] [o], երբեմն [vo]4 o 600
Չ չ չա [tʃʰɑ] [tʃʰ] č 700
Պ պ պէ պե [pɛː] [pʼɛ] [bɛ] [p] [pʼ] [b] p 800
Ջ ջ ջէ ջե [ʤɛː] [ʤɛ] [tʃʰɛ] [ʤ] [tʃʰ] ǰ 900
Ռ ռ ռա [rɑ] [ɾɑ] [r] [ɾ] 1000
Ս ս սէ սե [sɛː] [sɛ] [s] s 2000
Վ վ վև վեվ [vɛv] [v] v 3000
Տ տ տիւն տյուն [tʏn] [tʼʏn]5 [dʏn] [t] [tʼ] [d] t 4000
Ր ր րէ րե [ɹɛː] [ɹɛ]6 [ɾɛ] [ɹ]6 [ɾ] r 5000
Ց ց ցօ ցո [tsʰo] [tsʰ] c‘ 6000
Ւ ւ հիւն վյուն [wʏn] [vʏn] [hʏn] [w] [v]8 w 7000
Փ փ փիւր փյուր [pʰʏɹ]9 [pʰʏɾ] [pʰ] p‘ 8000
Ք ք քէ քե [kʰɛː] [kʰɛ] [kʰ] k‘ 9000
Եվ և և եվ [ev] [ev] ev չկա
Օ օ օ [o] [o] ò չկա
Ֆ ֆ ֆէ ֆե [fɛː] [fɛ] [f] f չկա


Գրաբար[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Գրաբար

Գրային հայերենի առաջին փուլը հին հայերենն է կամ, ինչպես ընդունված է կոչել, գրաբարը։ Գրաբարը հայերենի հին շրջանի գրական մշակված տարբերակի անվանումն է։ Այն օգտագործվում էր գրիչների մատյաններում, եկեղեցական ծիսակատարությունների ժամանակ և առօրյա կյանքում, սակայն ժամանակի ընթացքում խոսակցական լեզուն այնքան է հեռանում գրական լեզվից, որ հասարակ շինականը չէր հասկանում այն։ Այնուամենայնիվ գրաբարը լայնորեն գործածվում էր մինչ 11-րդ դար։ Առաջին նախադասությունը, որ գրվել է գրաբարով, գրվել է Մեսրոպ Մաշտոցի կողմից և այն է՝

Aquote1.png ՃԱՆԱՉԵԼ ԶԻՄԱՍՏՈՒԹԻՒՆ ԵՒ ԶԽՐԱՏ, ԻՄԱՆԱԼ ԶԲԱՆՍ ՀԱՆՃԱՐՈՅ Aquote2.png


Վերջինս նշանակում է ճանաչիր իմաստությունը և խրատը, իմացիր հանճարի խոսքերը։

Այդ շրջանում են ստեղծագործել Մովսես Խորենացին, Կորյունը, Ագաթանգեղոսը և այլք։

Yerkatagir.jpg
Bolorgir..jpg
Notrgir.jpg
Shghagir.gif
Երկաթագիր, 13-րդ դար Բոլորագիր, 16-րդ դար Նոտրգիր Շղագիր,
առաջին հայկական տպագիր գիրք՝
Ուրբաթագիրք, 1512 թ.
ArmenianBiblePage sm 14 c.jpg Matenadaran 1.jpg Zardagir.jpg Gospel of eight painters Title page of Matthew gospel by Toros Roslin.jpg
Ի մեծատառ։ 14-րդ դարի ձեռագիր Ք մեծատառ։ 18-րդ դարի ձեռագիր Գ մեծատառ։ 17-18դդ. ձեռագիր Մեծատառերով ձեռագիր, 18-րդ դար

Միջին հայերեն[խմբագրել]

Միջին հայերենը կամ Կիլիկյան հայերենը գործածվել է 11-րդ դարից մինչ 16-րդ դարը։ Այն իր բարդությամբ իհարկե զիջում էր գրաբարին, սակայն մտցված փոփոխությունները բավարար չէին, որ այն դառնար հանրությանը մատչելի լեզու։

Այս շրջանում են ստեղծագործել Ֆրիկը, Նահապետ Քուչակը, Գրիգոր Նարեկացին և այլք։ Քուչակի հայրեններից մեկը՝

Aquote1.png Քանի՜ ու քանի՜ ասեմ

վարդ մի սիրեր փուշ ունի
Գնա՜ մանուշակ սիրե
փուշ չունի անուշ հոտ ունի
Վարդն բացուած մի սիրե
որ գա ի ծոցդ թառմի
Վարդըն պուլպուլիկ սիրե
որ գա ի ծոցդ ու բացուի։

Aquote2.png


Աշխարհաբար[խմբագրել]

Աշխարհաբարը կամ նոր հայերենը գործածվել է 17-րդ դարից և վերջնականապես ձևավորվելով 19-րդ դարում։ Այսօր աշխարհաբարը համարվում է հայ ժողովրդի հաղորդակցման հիմնական միջոցը։ Աշխարհաբարի հիմնադիրը հայոց մեծ բանաստեղծ և լուսավորիչ Խաչատուր Աբովյանն է։

Արդի հայերենը՝ աշխարհաբարը, հանրությանն է ներկայանում երկու ճյուղով՝ Արևմտահայերեն և Արևելահայերեն։

Արևմտահայերեն[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Արևմտահայերեն

Գործածվում է սփյուռքահայերի, բացառությամբ՝ Ռուսաբնակ, Իրանաբնակ և Ջավախքի, ինչպես նաև Ադրբեջանական ԽՍՀ-ից (Գարդմանք, Նախիջևան, Շակաշեն, Բաքու, Սումգայիթ) բռնագաղթված հայության կողմից։ Այս ճյուղը առաջացել է Կոստանդնուպոլսի և Տրապիզոնի բարբառների միախառնումից։

Արևելահայերեն[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Արևելահայերեն

Գործածվում է Հայաստանի և Արցախի Հանրապետությունների, ինչպես նաև վերոհիշյալ երեք երկրներում ապրող հայերի կողմից որպես գրական լեզու։ Այս ճյուղն առաջացել է Վանի, Խոյի և մեծապես Այրարատյան բարբառի միախառնումից։ Այսօր Հայաստանի և Արցախի տարածքում տիրապետող գրական լեզուն արևելահայերենն է։

Քերականական առանձնահատկություններ[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդվածներ ՝ Հայերենի քերականություն և Քերականություն

Հայերենը նման է այլ հնդեվրոպական լեզուներին իր կառուցվածքով, սակայն հնչյուններով և քերականական առանձնահատկություններով պարունակում է նմանություններ աշխարհագրությամբ մոտիկ Կովկասի շրջանի լեզուներին։

Հնչյունաբանություն[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Հնչյունաբանություն

Հայերենն ունի 36 հնչյուն՝ վեց ձայնավոր և երեսուն բաղաձայն։

Ձևաբանություն[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդվածներ ՝ Ձևաբանություն և Խոսքի մասեր

Հայերենի խոսքի մասերը տասն են՝ գոյական, ածական, թվական, դերանուն, բայ, մակբայ, կապ, շաղկապ, վերաբերական, ձայնարկություն։

Հայերենում գոյականը չունի սեռի քերականական կարգ, և դերանունները նույնպես սեռ չունեն։ Սակայն գեղարվեստական գրականության մեջ Պետրոս Դուրյանն իգական սեռի համար օգտագործել է «նե» « ներա» դերանվանական ձևերը։

Aquote1.png

....Գիշեր մը սուգ, անդունդ մ՚հառաչ՝
Հուզեց ներա հոգին ու լանջ....
....Շնչել, խմել ներա հոգին...
....Ես ուզեցի քընար մ'ըլլալ
Ներա ձեռքին տակ հևացող,
Ներա հոգվույն խորն հիացող....
...Նե հեռացավ ինձմե....

Պետրոս Դուրյան, «Դրժել»
Aquote2.png


Հայերենում գոյականն ունի երկու թիվ՝ եզակի և հոգնակի և յոթ հոլով՝ ուղղական, սեռական, տրական, հայցական, գործիական, բացառական և ներգոյական։ Արդի հայերենի որոշ մասնագետներ միացնում են հայցական հոլովը ուղղական հոլովին, իսկ տրականը՝ սեռականին՝ այսպիսով հանգելով հայերենի հինգ հոլովի։ Գոյականը թեքվում է երկու ձևով՝ արտաքին հոլովում, և ներքին հոլովում, մի քանի բառեր էլ ենթարկվում են այլաձև հոլովուման։

Բայը հայերենում ունի ընդարձակ խոնարհման համակարգ։ Կան բայի երկու հիմնական կարգ՝ դեմքի (առաջին, երկրորդ և երրորդ), որին լրացուցիչ կերպով միանում է թվի կարգը (եզակի և բազմակի) և սեռի (ներգործական, կրավորական և չեզոք), որոնցից յուրաքանչյուրը խոնարհվում է ըստ կերպի (անկատար, կատարյալ, վաղակատար ու նաև գործողության կրկնությունը, բազմակիությունը, տևականությունը և այլն ցույց տվող ձևերը), ժամանակի (անցյալ, ներկա և ապառնի) և եղանակի (սահմանական, հարկադրական, հրամայական, ըղձական, ենթադրական կամ պայմանական) և այլն։

Կետադրություն[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Կետադրություն

Հայերենի կետադրական նշանները բաժանվում են երեք խմբի՝ տրոհության, առոգանության և բացահայտության։ Ժամանակակից հայերենն ունի 15 կետադրական նշան, որոնք են. տրոհության՝ բացատը ( ), վերջակետը (։), միջակետը (.), ստորակետը (,) և բութը (՝), առոգանության՝ շեշտը (՛), հարցական նշանը (՞) և բացականչական նշանը (՜) ու բացահայտության՝ չակերտները («»), փակագծերը (()), օգտագործվում են նաև ({}), ([]), կախման կետերը (...), բազմակետերը (....), միության գծիկը (-), անջատման գիծը (―), ենթամնան (֊) և ապաթարցը (՚)։ Սրանց հետ մեկտեղ հայերենում հանդիպում են որոշ հավելյալ կետադրական նշաններ, որոնք կա՛մ այլևս չեն օգտագործվում, կա՛մ էլ հանդիպում են զուտ մասնագիտական տեսքստերում։ Այս հավելյալ նշաններն են. պատիվը (՟), որն օգտագործվում է հապավումները և փակագրերը նշելու համար, քմայնացման նշանը (”), աստղանիշը (*), մեկ կամ երկու զուգահեռ գիծ (/, //) և այլն։

Զարգացման պատմություն[խմբագրել]

Հայերենն անցել է զարգացման երկար ուղի, որ բաժանվում է երկու հիմնական փուլի՝ նախագրային հայերեն և գրային հայերեն։ Վերջինս բաժանվում է ենթափուլերի՝ գրաբար, միջին հայերեն, աշխարհաբար։

Գրերի պատմություն[խմբագրել]

Հայ 5-6 դարերի ձեռագիր մագաղաթ
    1rightarrow.png Հիմնական հոդվածներ ՝ Հայոց գրեր և Հայերենի այբուբեն


Հայերենի այբուբենն ստեղծվել է Մեսրոպ Մաշտոցի կողմից 4-րդ դարի վերջում - 5-րդ դարի սկզբում։

Բարբառներ[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Հայերենի բարբառներ

Հայերենը ունի երկու ճյուղեր՝ Արևելահայերեն և Արևմտահայերեն, որոնցից յուրաքանչյուրը ունի իր բարբառները։ Արևելահայերենի ու Արևմտահայերենի հիմնական տարբերությունը կայանում է որոշ գրատառերի հայերենի հնչյուններին համապատասխանության տարբերության մեջ։

Հայերենը համակարգչային դարում[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդվածներ ՝ Վիքիպեդիա:Ինչպես գրել հայերեն և Յունիկոդ


Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Պարիս Մ․ Հերունի, Հայերը և հնագույն Հայաստանը (Հիմքերը հայոց)։ Արխաեաստղագիտություն։ Լեզվաբանություն։ Հնագույն պատմություն, Երևան, Տիգրան Մեծ, 2006 թ․, 320 էջ։ Բնօրինակը՝ "Paris M. Herouni, Armenians and Old Armenia: Archaeoastronomy, Linguistics, Oldest History. Armenia, Yerevan: Tigran Metz Publishing House, 2004"։ Անգլերենից թարգմանությունը՝ Մերի Սարգսյանի։ OCLC: 773955059, ISBN: 9789994101771, ISBN: 9994101773

Տես նաև[խմբագրել]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Wikiquote-logo-hy.svg
Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են

Ուսումնական[խմբագրել]

Առցանց բառարաններ[խմբագրել]

Հետազոտական[խմբագրել]

Հայերենը համակարգչի էկրանին[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]