Հայերեն

Հայերեն
Երկրներ	Հայաստան,  Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն,  Թուրքիա,  ԱՄՆ  Վրաստան,  Ռուսաստան,  Իրան,  Լիբանան,  Սիրիա և այլուր սփյուռքում
Պաշտոնական կարգավիճակ	Հայաստան  Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն
Լեզվակիրների ընդհանուր թիվը	6.416 մլն [1].
Դասակարգում
Կատեգորիա	Եվրասիայի լեզուներ
Հնդեվրոպական ընտանիք
Գրերի համակարգ	Հայերենի այբուբեն
Լեզվի կոդեր
ԳՕՍՏ 7.75–97	055
ISO 639-1	hy
ISO 639-2	arm/hye
ISO/DIS 639-3	hye

Հայերենը հնդեվրոպական լեզուների ընտանիքի նույնանուն խմբի լեզու է։ Այն Հայաստանի Հանրապետության և Լեռնային Ղարաբաղի պետական լեզուն է։ Օգտագործվում է նաև Վրաստանում (հիմնականում Ջավախքում և Թբիլիսում), Ռուսաստանում (հիմնականում Հարավային Ֆեդերալ Շրջանում և խոշոր քաղաքներում), ԱՄՆ-ում և այլ պետությունների սփյուռքահայ համայնքներում։ Հայերեն լեզվակիրների քանակը ըստ այս հայերեն հոդվածը գրողի ունեցած տարբեր աղբյուրների` կազմում է 7-9 միլիոն մարդ, այնինչ "Հնդեվրոպական լեզուներ" հոդվածի անգլերեն և ռուսերեն տարբերակները գրած անձինք ունեն տվյալներ, որ հայերեն խոսողների թվաքանակը աշխարհում հասնում է 10 մլն 700 հազար մարդու։

Հայերեն

Հայերենը կամ հայոց լեզուն համարվում է ՀՀ բնակչության և արտերկրում բնակվող հայերի մայրենի լեզուն։ Հայերենը շատ հին լեզու է և առնչվում է մեզնից մոտ 5000 տարի առաջվա ժամանակներին։ Ըստ տարբեր լեզվաբանների և լեզվագետների հայերենը Հնդեվրոպական լեզվաընտանիքում տարբեր տեղեր է զբաղեցնում։ Հայերենի առաջին պատմահամեմատական մեթոդի հեղինակները՝ Հ. Պետերմանը և Ֆ. Վինդշմանը առաջ էին քաշում այն դրույթը, ըստ որի հայերենը պատկանում է հնդիրանյան/արիական/ լեզվախմբին։ Դրան էին հանգեցրել այն բառերի հսկա թիվը, որոնք պարսկերենից փոխառություններ էին՝ շուրջ 1600 բառ։ Օրինակ՝ ազատ. ազգ, ազդ, ախոռ... և այլն։ Սրանք սակայն մի չնչին մասն են այն փոխառությունների, որոնք ստիպում էին օտար հայագետներին հայերենը դասելու պարսկերենի ճյուղ համարվող լեզուների շարքին։ Սակայն 19-րդ դարի երկրորդ կեսին, երբ լեզվաբանությունն ու լեզվագիտությունը նոր թափով էին առաջ ընթանում գերմանացի լեզվաբան Հայնրիխ Հյուբշմանը, որը 1875 թ. հրատարակված «Հայերենի դիրքը հնդեվրոպական լեզուների շարքում» հոդվածում ապացուցում է, որ հայերենը հնդեվրոպական լեզուների մեջ ինքնուրույն լեզվաճյուղ է, իսկ պարսկերենի հետ կապված փոխառությունները ոչ թե ծագմամբ են պայմանավարոված, այլ հետագա շրջանի փոխառություններ են։ Մինչ այսօր այս տեսակետը համարվում է ճիշտ և հայերենը շարունակում է իր ուրույն տեղը զբաղեցնել այդ լեզվաընտանիքում։

Հայերենի զարգացման փուլերը

Հայերենը անցել է զարգացման երկարատև ուղի, սակայն հիմնական տեղեկություններ մեզ հայտնի են 5-րդ դարից /405 թ.-ից/՝ գրերի գյուտից սկսած: Մինչ գրերի գյուտը անշուշտ հայերենը գոյություն է ունեցել, քանի որ դա են վկայում Տիգրան Մեծի, Արտավազդի օրոք այն եղել է երկրի պաշտոնական լեզուն, սակայն այդ շրջանի մասին, որը անվանում են նախագրային հայերեն, ոչ մի կարևոր արձանագրություն չկա: 405 թ.-ին Մեսրոպ Մաշտոցը ստեղծում է հայոց գրերը՝ սկիզբ դնելով հայերենի հետգրային փուլին: Հետգրային փուլը սակայն զերծ չմնաց նորանոր փուլերից:

Այբուբեն

Տառ	Տառի անվանումը					Արտասանությունը			Տրանս- լիտե- րացում	Թվային արտա հայտու- թյունը
	Արևմ. ուղղա- գրու- թյուն	Արևել. ուղղա- գրու- թյուն	Արտասա- նություն			Դասա- կան հայ.	Արևել.- հայ.	Արևմ.- հայ.	Դասա- կան հայ.
			Դասա- կան հայ.	Արևել.- հայ.	Արևմ..- հայ.
Ա ա	այբ		[aɪb]		[aɪpʰ]	[ɑ]			a	1
Բբ	բեն		[bɛn]		[pʰɛn]	[b]		[pʰ]	b	2
Գգ	գիմ		[gim]		[kʰim]	[g]		[kʰ]	g	3
Դ դ	դա		[dɑ]		[tʰɑ]	[d]		[tʰ]	d	4
Եե	եչ		[jɛtʃʰ]			[ɛ], initially [jɛ]1			e	5
Զ զ	զա		[zɑ]			[z]			z	6
Էէ	է		[ɛː]	[ɛ]		[ɛː]	[ɛ]		ē	7
Ըը	ըթ		[ətʰ]			[ə]			ë	8
Թթ	թօ	թո	[tʰo]			[tʰ]			t‘	9
Ժ ժ	ժէ	ժե	[ʒɛː]	[ʒɛ]		[ʒ]			ž	10
Իի	ինի		[ini]			[i]			i	20
Լլ	լիւն	լյուն	[lʏn]²			[l]			l	30
Խ խ	խէ	խե	[χɛː]	[χɛ]		[χ]			x	40
Ծծ	ծա		[tsɑ]	[tsʼɑ]	[dzɑ]	[ts]	[tsʼ]	[dz]	ç	50
Կկ	կեն		[kɛn]	[kʼɛn]	[gɛn]	[k]	[kʼ]	[g]	k	60
Հհ	հօ	հո	[ho]			[h]			h	70
Ձձ	ձա		[dzɑ]		[tsʰɑ]	[dz]		[tsʰ]	j	80
Ղ ղ	ղատ		[ɮɑt]	[ʁɑtʼ]	[ʁɑd]	[l], or [ɮ]	[ʁ]		ġ	90
Ճ ճ	ճէ	ճե	[tʃɛː]	[tʃʼɛ]	[ʤɛ]	[tʃ]	[tʃʼ]	[ʤ]	č̣	100
Մմ	մեն		[mɛn]			[m]			m	200
Յյ	յի	հի	[ji]	[hi]		[j]	[h]³, [j]		y	300
Նն	նու		[nu]			[n]			n	400
Շշ	շա		[ʃɑ]			[ʃ]			š	500
Ոո	ո		[o]	[vo]		[o], initially [vo]4			o	600
Չչ	չա		[tʃʰɑ]			[tʃʰ]			č	700
Պպ	պէ	պե	[pɛː]	[pʼɛ]	[bɛ]	[p]	[pʼ]	[b]	p	800
Ջջ	ջէ	ջե	[ʤɛː]	[ʤɛ]	[tʃʰɛ]	[ʤ]		[tʃʰ]	ǰ	900
Ռռ	ռա		[rɑ]	[ɾɑ]		[r]	[ɾ]		ṙ	1000
Սս	սէ	սե	[sɛː]	[sɛ]		[s]			s	2000
Վվ	վեւ	վեվ	[vɛv]			[v]			v	3000
Տտ	տիւն	տյուն	[tʏn]	[tʼʏn]5	[dʏn]	[t]	[tʼ]	[d]	t	4000
Րր	րէ	րե	[ɹɛː]	[ɹɛ]6	[ɾɛ]	[ɹ]6		[ɾ]	r	5000
Ցց	ցօ	ցո	[tsʰo]			[tsʰ]			c‘	6000
Ււ	հիւն	-	[hʏn]			[w]	[v]8		w	7000
Փփ	փիւր	փյուր	[pʰʏɹ]9		[pʰʏɾ]	[pʰ]			p‘	8000
Քք	քէ	քե	[kʰɛː]	[kʰɛ]		[kʰ]			k‘	9000
Եվևեւ	եվ		[ev]			[ev]			ev	չկա
Օօ	օ		[o]			[o]			ò	չկա
Ֆֆ	ֆէ	ֆե	[fɛː]	[fɛ]		[f]			f	չկա

Գրաբար

     Հիմնական հոդված ՝ Գրաբար

Գրային հայերենում առաջին փուլը դարձավ հին հայերենը կամ ինչպես ընդունված է կոչել՝ գրաբարը։ Գրաբարը հայերենի հին շրջանի գրական մշակված տարբերակի անվանումն է։ Այն օգտագործվում էր գրիչների մատյաններում, եկեղեցական ծիսակատարությունների ժամանակ և առօրյա կյանքում, սակայն այն շատ խրթին էր և կանոններով լեփ-լեցուն, այդ պատճառով հասարակ շինականը չէր կարողանում այդ լեզվով խոսել։ Այնուամենայնիվ գրաբարը լայնորեն տարածվեց մինչ 11-րդ դար։ Առաջին նախադասությունը, որ գրվել է գրաբարով, գրվել է Մեսրոպ Մաշտոցի կողմից և այն է՝

«Ճանաչել զիմաստութիւն և զխրատ, իմանալ զբանս հանճարոյ»

Վերջինս նշանակում է ճանաչիր իմաստությունը և խրատը, իմացիր հանճարի խոսքը։

Այդ շրջանում են ստեղծագործել Մովսես Խորենացին, Կորյունը, Ագաթանգեղոսը:

Երկաթագիր, 13-րդ դար		Բոլորագիր, 16-րդ դար		Նոտրգիր		Շղագիր, առաջին հայկական տպագիր գիրք` Ուրբաթագիրք, 1512 թ.

Ի մեծատառ։ 14-րդ դարի ձեռագիր		Ք մեծատառ։ 18-րդ դարի ձեռագիր		Գ մեծատառ։ 17-18դդ. ձեռագիր		Մեծատառերով ձեռագիր, 18-րդ դար

Միջին հայերեն

Միջին հայերենը կամ Կիլիկյան հայերենը գործածության մեջ է մտել 11-րդ դարից և իր գոյությունը պահպանել է մինչ 16-րդ դարը: Այն իր բարդությամբ իհարկե զիջում էր գրաբարին, սակայն մտցված փոփոխությունները բավարար չէին, որ այն դառնար հանրությանը մատչելի լեզու։

Այս շրջանում են ստեղծագործել Ֆրիկը, Նահապետ Քուչակը, Գրիգոր Նարեկացին և այլք։ Քուչակի հայրեններից մեկը՝

Քանի՜ ու քանի՜ ասեմ վարդ մի սիրեր փուշ ունի Գնա՜ մանուշակ սիրե փուշ չունի անուշ հոտ ունի Վարդն բացուած մի սիրե որ գա ի ծոցդ թառմի Վարդըն պուլպուլիկ սիրե որ գա ի ծոցդ ու բացուի։

Աշխարհաբար

Աշխարհաբարը կամ Նոր հայերենը սկսել է գործածվել 17-րդ դարից և վերջնականապես ձևավորվելով 19-րդ դարում մինչ այսօր համարվում է հայ ժողովրդի հաղորդակցման միակ միջոցը։ Աշխարհաբարի հիմնադիրը հայոց մեծ բանաստեղծ և լուսավորիչ Խաչատուր Աբովյանն է։ Աշխարհաբարի ստեղծումը նոր լույս սփռեց հայ գրականության վրա, որն արդեն հոգնել էր դարերով խոսել միայն աստծո, նրա զորության, մեղքերի և կրոնական այլ անհետաքրքիր ու տաղտկալի թեմաներից։

Արդի հայերենը՝ աշխարհաբարը հանրությանն է ներկայանում երկու ճյուղով՝ Արևմտահայերենով և Արևելահայերենով։

Արևմտահայերեն

     Հիմնական հոդված ՝ Արևմտահայերեն

Գործածվում է Սփյուռքահայերի, բացառությամբ՝ Ռուսաբնակ, Իրանաբնակ և Ջավախքի հայերի կողմից։ Այս ճյուղը առաջացել է Կոստանդնուպոլսի և Տրապիզոնի բարբառների միախառննումից։

Արևելահայերեն

     Հիմնական հոդված ՝ Արևելահայերեն

Գործածվում է Հայաստանի և Արցախի Հանրապետությունների, ինչպես նաև վերոհիշյալ երեք երկրներում ապրող հայերի կողմից։ Այս ճյուղը առաջացել է Վանի, Խոյի և մեծապես Այրարատյան բարբառի միախառնումից։ Այսօր արևելահայերենը համարվում է ՀՀ և ԼՂՀ պաշտոնական լեզուն։

Քերականական առանձնահատկություններ

     Հիմնական հոդվածներ ՝ Հայերենի քերականություն և Քերականություն

Հայերենը նման է այլ հնդեվրոպական լեզուներին իր կառուցվածքով, սակայն հնչյուններով և քերականական առանձնահատկություններով պարունակում է նմանություններ աշխարհագրությամբ մոտիկ Կովկասի շրջանի լեզուներին։

Հնչյունաբանություն

  Տես նաև Հնչյունաբանություն 

Հայերենն ունի վեց ձայնավոր, մեկ կիսաձայն և երեսուն բաղաձայն հնչյուններ։

Ձևաբանություն

  Խոսքի մասեր Ձևաբանություն 

Հայերենը չունի քերականական սեռ, և դերանունները նույնպես սեռ չունեն։ Սակայն բանաստեղծական գրականության մեջ Պետրոս Դուրյանը օգտագործել է իգական սեռի համար « նե» « ներա» դերանվանական ձևերը։

....Գիշեր մը սուգ, անդունդ մ՚հառաչ՝ Հուզեց ներա հոգին ու լանջ.... ....Շնչել, խմել ներա հոգին... ....Ես ուզեցի քընար մ՚ըլլալ Ներա ձեռքին տակ հևացող, Ներա հոգվույն խորն հիացող.... ...Նե հեռացավ ինձմե.... — Պետրոս Դուրյան, Դրժել

Հայերենի գոյականը ունի երկու թիվ՝ եզակի և հոգնակի և յոթ հոլով` ուղղական, սեռական, տրական, հայցական, գործիական, բացառական և ներգոյական։ Արդի հայերենի որոշ մասնագետներ միացնում են հայցական հոլովը ուղղական հոլովին, իսկ տրականը՝ սեռականին` այսպիսով հանգելով հայերենի հինգ հոլովի։ Գոյականն ունի նաև հոլովումներ՝ արտաքին, ներքին, ինչպես նաև այլաձև հոլովումներ:

Բայը հայերենում ունի ընդարձակ խոնարհման համակարգ։ Կան բայի երկու հիմնական կարգ՝ դեմքի (առաջին, երկրորդ և երրորդ), որին լրացուցիչ կերպով միանում է թվի կարգը (եզակի և բազմակի) և սեռի (ներգործական, կրավորական և չեզոք), որոնցից յուրաքանչյուրը խոնարհվում է ըստ կերպի (անկատար, կատարյալ, վաղակատար ու նաև գործողության կրկնեությունը, բազմակիությունը, տևականությունը և այլն ցույց տվող ձևերը), ժամանակի (անցյալ, ներկա և ապառնի) և եղանակի (սահմանական, հարկադրական, հրամայական, ըղձական, ենթադրական, պոտենցիալ, պայմանական և այլն)։

Կետադրություն

  Տես նաև Կետադրություն 

Հայերենի կետադրական նշանները բաժանվում են երեք խմբի՝ տրոհության, առոգանության և բացահայտության։ Ժամանակակից հայերենն ունի 15 կետադրական նշան, որոնք են. տրոհության՝ վերջակետը (։), միջակետը (.), ստորակետը (,) և բութը (՝), առոգանության՝ շեշտը (՛), հարցական նշանը (՞) և բացականչական նշանը (՜) ու բացահայտության՝ չակերտները («»), փակագծերը ((), օգտագործվում են նաև {}, []), կախման կետերը (...), բազմակետը (....), միության գծիկը (-), անջատման գիծը (―), ենթամնան (֊) և ապաթարցը (՚)։ Սրանց հետ մեկտեղ հայերենում հանդիպում են որոշ հավելյալ կետադրական նշաններ, որոնք կա՛մ այլևս չեն օգտագործվում, կա՛մ էլ հանդիպում են զուտ մասնագիտական տեսքստերում։ Այս հավելյալ նշաններն են. պատվի նշանը (՟), որն օգտագործվում է հապավումներ նշելու համար, մեկ կամ երկու զուգահեռ գիծ (/, //), քնայմացման նշանը (”), աստղանիշը (*) և այլն։

Զարգացման պատմություն

Հայերենը անցել է զարգացման երեք փուլով՝ գրաբար, միջին հայերեն և աշխարհաբար։

Գրերի պատմություն

Հայ 5-6 դարերի ձեռագիր մագաղաթ

     Հիմնական հոդվածներ ՝ Հայոց գրեր և Հայերենի այբուբեն

Հայերենի այբուբենը ստեղծվել է Մեսրոպ Մաշտոցի կողմից 4-րդ դարի վերջում - 5-րդ դարի սկզբում։

Բարբառներ

     Հիմնական հոդված ՝ Հայերենի բարբառներ

Հայերենը ունի երկու ճյուղեր՝ Արևելահայերեն և Արևմտահայերեն, որոնցից յուրաքանչյուրը ունի իր բարբառները։ Արևելահայերենի ու Արևմտահայերենի հիմնական տարբերությունը կայանում է որոշ գրատառերի հայերենի հնչյուններին համապատասխանության տարբերության մեջ։

Հայերենը համակարգչային դարում

     Հիմնական հոդված ՝ Վիքիպեդիա:Ինչպես գրել հայերեն

Յունիկոդ

Այցելեք նաև

• Հնդեվրոպական լեզուներ
• Ուրարտական սեպագիր արձանագրություններ
• Աշխարհի լեզուներ
• Հայկական գիր
• Մեսրոպ Մաշտոց
• Հայերենի քերականություն
• Մատենադարանի ձեռագրերը քերականության մասին
• Հայերենի բարբառներ
• Հայ միջնադարյան քերականներ

Արտաքին հղումներ

Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են՝

Հայերենին

Ուսումնական

• Հայերեն այբուբենը
• ՀԲԸՄ - Հայկական վիրտուալ համալսարան - առաջին առցանց համալսարանը հայերեն սովորելու համար (ՀԲԸՄ)
• Հայերենի դասեր
• Սովորե՛նք Հայերեն
• Էթնոլոգ կայքի զեկույցը հայերենի մասին
• Հայերենի հետ կապված առցանց ռեսուրսների ցանկ
• «ՀամաՀայկական Էլ. Գրադարան» կայքի Հայոց լեզվի ուսումասիրության համար նախատեսված էջը

Առցանց բառարաններ

• Նայիրի (Հայերէն բառարաններու ելեկտրոնային գրադարան)
  • Բառգիրք հայերէն լեզուի, Անդրանիկ Վրդ. Կռանեան, Պէյրութ, 1998։ (մօտ 18,000 գլխաբառ, Արեւմտահայերէն)
  • Հայերէն բացատրական բառարան, Ստեփան Մալխասեանց, Երևան, 1944։ (մօտ 130,000 գլխաբառ)
  • Հայերէն արմատական բառարան, Հրաչեայ Աճառեան, Երևան, 1926։ (5,062 ստուգաբանուած արմատներ)
  • Ժամանակակից հայոց լեզվի բացատրական բառարան, Հրաչյա Աճառյանի Անվան Լեզվի Ինստիտուտ, Երեւան, 1969-1980։ (մօտ 125,000 գլխաբառ)
  • Արդի հայերենի բացատրական բառարան, Էդուարդ Բագրատի Աղայան, Երևան, 1976։ (մօտ 135,600 գլխաբառ)
  • Հայոց լեզվի հոմանիշների բառարան, Աշոտ Մուրադի Սուքիասյան, Երևան, 1967։ (մօտ 83,000 բառ և դարձվածաբանական միավոր)
  • Հայոց լեզուի նոր բառարան, Գնէլ Արքեպս. Ճէրէճեան, Փարամազ Կ. Տօնիկեան և Արտաշէս Տէր Խաչատուրեան, Պէյրութ, 1992։ (մօտ 56,000 բառ, Արևմտահայերէն)
  • Ընդարձակ Բառարան Հայերէնէ Անգլիերէն, Մեսրոպ Կ. Գույումճեան, Պէյրութ, 1970: (մօտ 70,000 մուտքի բառեր)
  • Ընդարձակ Բառարան Անգլիերէնէ Հայերէն, Մեսրոպ Կ. Գույումճեան, Պէյրութ, 1981: (մօտ 96,000 գլխաբառ)
  • Գործնական Բառարան Հայերէն-Ֆրանսերէն, Գրիգոր Շահինեան, Պէյրութ, 1997։ (մօտ 18,000 գլխաբառ)
  • Գործնական Բառարան Ֆրանսերէնէ Հայերէն, Յարութիւն Քիւրքճեան, Պէյրութ, 1988: (մօտ 20,000 գլխաբառ)
• Բառարան ԻՍՄԱ (Translator.am) թարգմանչում
• Հայերեն-Անգլերեն, Անգլերեն-Հայերեն բառարան
• Հայ-անգլերեն բառարան և թարգմանություն
• Հայերեն օնլայն բառարան, պարունակում է բառի բացատրությունը, հոմանիշները, ռուսերեն թարգմանությունը։

Հետազոտական

• Տեխասի համալսարանի գրաբար հայերենի հետազոտական շարք (անգլերեն)

Հայերենը համակարգչի էկրանին

• Հայերեն Ստեղնաշար, Փոխարկիչ, Բառարան, Գրքեր, Տառատեսակներ, Ծրագրեր…
• Հայերեն կայքերի կատալոգ