Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
(Վերահղված է ԱՄՆից)
Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ
United States of America
Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների դրոշ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների
Դրոշ
Նշանաբան՝
In God We Trust
Մենք Աստծուն ենք վստահում
Հիմն՝
The Star-Spangled Banner
Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների դիրքը
Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների դիրքը
Միացյալ Նահանգները իր անդրծովյան տարածքներով
Մայրաքաղաք Վաշինգտոն
38°53′N, 77°02′W
Ամենամեծ քաղաք Նյու Յորք
Պետական լեզու(ներ) Փաստացիորեն անգլերեն
Կառավարում Դաշնային սահմանադրական հանրապետություն
 -  Նախագահ Բարաք Օբամա (Դ)
 -  Փոխնախագահ Ջո Բայդեն (Դ)
 -  Ներկայացուցիչների պալատի խոսնակ Ջոհն Բոեհներ (Հ)
 -  Գլխավոր դատավոր Ջոն Ռոբերտս
Անկախություն Բրիտանական կայսրությունից 
 -  Հայտարարված հուլիսի 4, 1776 
 -  Ճանաչված սեպտեմբերի 3, 1783 
Տարածք
 -  Ընդհանուր 9,826,675 կմ² (4-րդ)
 -  Ջրային (%) 6.76
Բնակչություն
 -  2012 նախահաշիվը 312 952 000[1] (3-րդ)
 -  2000 մարդահամարը 281,421,906 
 -  Խտություն 33.7 /կմ² (172-րդ)
87.4 /մղոն²
ՀՆԱ (ԳՀ) 2011 գնահատում
 -  Ընդհանուր $15.065 տրիլիոն [2] (1st)
 -  Մեկ շնչի հաշվով $43,444 (4-րդ)
ՀՆԱ (անվանական) 2006 գնահատում
 -  Ընդհանուր $13,244,550m [2] (1-ին)
 -  Մեկ շնչի հաշվով $44,190 (8-րդ)
Ջինի (2005) 46.9[3] 
ՄԶՀ (2004) 0.948 (բարձր) (8-րդ)
Դրամական միավոր Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների դոլար ($) (USD)
Ժամային գոտի (UTC-5 to -10)
 -  Ամռանը (DST)  (UTC-4 to -10)
Ինտերնետ .us .gov .mil
Հեռախոսային կոդ +1

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները (ԱՄՆ կամ Ա.Մ.Ն.), սովրոբար կոչվում է Միացյալ Նահանգներ ( ՄՆ Մ.Ն. ) դաշնային սահմանադրական հանրապետություն է,[4][5] բաղկացած 50 նահանգներից և դաշնային Կոլումբիա մարզից։ Երկիրը մեծամասամբ տեղակայված է Հյուսիսային Ամերիկայի կենտրոնական մասում՝ 48 նահանգներ և Վաշինգտոնի մայրաքաղաքային մարզը։ Հյուսիսից այն սահմանակից է Կանադային, հարավից Մեքսիկային։ ԱՄՆ-ի 2 նահանգները ցամաքային սահման չունեն ԱՄՆ-ի հիմնական տարածքի հետ։ Դրանք են՝ Ալյասկան՝ Հյուսիսային Ամերիկայի հյուսիս-արևմտյան հատվածում, և Հավայան կղզիները՝ Խաղաղ օվկիանոսում։

ԱՄՆ-ի բնակչության թիվը կազմում է ավելի քան 309 մլն, այդ ցուցանիշով աշխարհում 3-րդ պետությունն է։ Տարածքի մեծությամբ աշխարհի 4-րդ պետությունն է՝ մի փոքր է զիջում Չինաստանին։ Լայնամասշտաբ ներգաղթի պատճառով, այն աշխարհի ամենաբազմազգ պետություններից մեկն է։[6]

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները հիմնադրվեց երբ բրիտանական 13 նահանգները միավորվեցին և 1776 թ. հուլիսի 4-ին հռչակեցին իրենց անկախությունը։ ԱՄՆ-ն համարվում է աշխարհի առաջին միջուկային տերությունը և ունի ամենամեծ տնտեսությունը։ ԱՄՆ-ն ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի մշտական անդամ է։[7]

Պատմություն[խմբագրել]

Եվրոպացիներն սկսել են Հյուսիսային Ամերիկա գաղթել դեռևս 16-րդ դարում, այն բանից հետո, երբ Քրիստափոր Կոլումբոսը հայտնագործեց Ամերիկան։ Նրանք դուրս էին մղում հնդկացիներին՝ ամերիկյան մայրցամաքի բնիկներին, վտարում նրանց դեպի անջրդի, ամայի տարածություններ՝ արգելաբնակավայրեր; XVII դարում վերաբնակիչները (հիմնականում՝ անգլիացի) Ատլանտյան օվկիանոսի ափին հիմնադրեցին իրենց բնակավայրերը՝ գաղութները։ 1776 թ-ի հուլիսի 4-ին 13 գաղութ ազատագրվեց անգլիացիների տիրապետությունից, և աշխարհի քաղաքական քարտեզի վրա հայտնվեց նոր անկախ պետություն՝ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների Հանրապետությունը։

Տարիների ընթացքում ԱՄՆ-ի պետական տարածքն անընդհատ ընդարձակվել է հոլանդական, շվեդական, անգլիական, ֆրանսիական տիրապետությունների հաշվին։ Դրանց մի մասը նվաճվել է (Մեքսիկայից՝ 1848 թ-ին, Իսպանիայից՝ 1819 և 1898 թթ-ին), իսկ մի մասն էլ գնվել (Ֆրանսիայից՝ 1803 թ-ին, Անգլիայից՝ 1846 թ-ին, Ռուսաստանից՝ 1867 թ-ին)։ 19-րդ դարի կեսերին ԱՄՆ-ն ուներ 48 նահանգ։ Այնուհետև նահանգի կարգավիճակ ստացան Ալյասկան (1958 թ.) և Հավայան կղզիները (1959 թ.)։

Ամեն անգամ, երբ ԱՄՆ-ի տարածքը համալրվում էր նոր նահանգներով, նրա պետական դրոշը փոխվում էր։ ԱՄՆ-ի պետական դրոշի վրա կան սպիտակ ու կարմիր 13 զոլեր, որոնք խորհրդանշում են առաջինը միավորված 13 գաղութները։ Դրոշի վերին ձախ անկյունում գտնվող կապույտ ուղղանկյան մեջ նկարված 50 սպիտակ աստղիկները համապատասխանում են ԱՄՆ-ի նահանգների այժմյան թվին։[7]

Աշխարհագրություն[խմբագրել]

ԱՄՆ-ի գրեթե ողջ տարածքը գտնվում է Հյուսիսային Ամերիկայում, բաղկացած է երեք մասից՝ ԱՄՆ-ի բուն տարածքից, Ալյասկա նահանգից և Հավայան կղզիներից (Խաղաղ օվկիանոսում)։ ԱՄՆ-ը գաղութատեր պետություն է։ Նրա տիրապետություններն են Պուերտո Ռիկոն և Վիրջինյան կղզիները՝ Կարիբյան ծովում, Արևելյան Սամոան, Գուամը և մի շարք փոքր կղզիներ՝ Խաղաղ օվկիանոսում։ Դրանցում տեղաբաշխված են ԱՄՆ-ի ռազմաօդային և ռազմածովային հենակետեր։ ԱՄՆ-ի արևելյան ափերը ողողում են Ատլանտյան, իսկ արևմտյանը՝ Խաղաղ, Ալյասկայի հյուսիսը՝ Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսների ջրերը։[7]

ԱՄՆ-ի նահանգներ[խմբագրել]
Այդահո Flag of Idaho.svg
Այովա Flag of Iowa.svg
Ալաբամա Flag of Alabama.svg
Ալյասկա Flag of Alaska.svg
Արիզոնա Flag of Arizona.svg
Արկանզաս Flag of Arkansas.svg
Վայոմինգ Flag of Wyoming.svg
Վաշինգտոն Flag of Washington.svg
Վերմոնտ Flag of Vermont.svg
Վիրջինիա Flag of Virginia.svg
Վիսկոնսին Flag of Wisconsin.svg
Հավայի Flag of Hawaii.svg
Դելավեր Flag of Delaware.svg
Ջորջիա Flag of Georgia (U.S. state).svg
Արևմտյան Վիրջինիա Flag of West Virginia.svg
Իլինոյս Flag of Illinois.svg
Ինդիանա Flag of Indiana.svg
Կալիֆորնիա Flag of California.svg
Կանզաս Flag of Kansas.svg
Կենտուկի Flag of Kentucky.svg
Կոլորադո Flag of Colorado.svg
Կոնեկտիկուտ Flag of Connecticut.svg
Լուիզիանա Flag of Louisiana.svg
Մասաչուսեթս Flag of Massachusetts.svg
Մինեսոտա Flag of Minnesota.svg
Միսսիսիպի Flag of Mississippi.svg
Միսսուրի Flag of Missouri.svg
Միչիգան Flag of Michigan.svg
Մոնտանա Flag of Montana.svg
Մեն Flag of Maine.svg
Մերիլենդ Flag of Maryland.svg
Նեբրասկա Flag of Nebraska.svg
Նևադա Flag of Nevada.svg
Նյու Հեմպշիր Flag of New Hampshire.svg
Նյու Ջերսի Flag of New Jersey.svg
Նյու Յորք Flag of New York.svg
Նյու Մեքսիկո Flag of New Mexico.svg
Օհայո Flag of Ohio.svg
Օկլահոմա Flag of Oklahoma.svg
Օրեգոն Flag of Oregon.svg
Փենսիլվանիա Flag of Pennsylvania.svg
Ռոդ Այլենդ Flag of Rhode Island.svg
Հյուսիսային Դակոտա Flag of North Dakota.svg
Հյուսիսային Կարոլինա Flag of North Carolina.svg
Թենեսի Flag of Tennessee.svg
Տեխաս Flag of Texas.svg
Ֆլորիդա Flag of Florida.svg
Հարավային Դակոտա Flag of South Dakota.svg
Հարավային Կարոլինա Flag of South Carolina.svg
Յուտա Flag of Utah.svg
Կլիմա[խմբագրել]
Սպիտակ գլխով արծիվ Ամերիկայի ազգային խորհրդանիշներից

ԱՄՆ-ի կլիման հիմնականում բարեխառն է ու մերձարևադարձային։ Մինչդեռ Հավայան կղզիներում կլիման արևադարձային է, իսկ Ալյասկա հյուսիսային նահանգում ձմռանը լինում է արկտիկական սառնամանիք։[7][8]

Ռելիեֆ[խմբագրել]

Երկրի մակերևույթը խիստ բազմազան է։ Կենտրոնում և արևելքում տարածվում են Մեծ հարթավայրերը, Կենտրոնական հարթավայրերը, Մերձատլանտյան դաշտավայրն ու Ապալաչները։ Արևմուտքում երիտասարդ, բարձր Կորդիլիերներն են՝ Ալյասկայի, Ժայռոտ, Կասկադյան, Սիերա Նևադա, Առափնյա լեռնաճյուղերով և Մեծ Ավազան, Կոլորադոյի, Կալիֆորնիական ու Կոլումբիական միջլեռնային գոգավորություններով։[7]

Օգտակար հանածոներ

Լեռների, հատկապես Ապալաչների ընդերքը հարուստ է քարածխով, նավթով, բնական գազով, երկաթի, գունավոր մետաղների հանքաքարերով և այլ օգտակար հանածոներով։ Ժայռոտ լեռներում կան ոսկու, ուրանի, երկաթի, վոլֆրամի մեծ պաշարներ, այստեղ են գտնվում նաև աշխարհում մոլիբդենի ամենամեծ Կլայմաքսր և Կուեստա հանքավայրերը։ Ածխի, անագի, նիկելի, ծարիրի, ազբեստի և այլ հանածոների արդյունաբերական նշանակության հանքավայրեր են հայտնաբերվել Ալյասկայում, Մեքսիկական ծոցի շրջանում, իսկ Ֆլորիդայի հյուսիսում առանձնանում են ֆոսֆորիտների ու ծծմբի համաշխարհային նշանակության պաշարները։ Ապալաչների օգտակար հանածոների մեծ բազմազանությունը պայմանավորված է նախկինում Չուկոտյան թերակղզու հետ կապն եղել քանի որովհետև վերոհիշյալ թերակղզում ինչպես նաև դրա հարակից շրջաններում հայտնի են օգտակար հանածոների մեծ պաշարներ։[7]

Ջրագրություն

ԱՄՆ-ի խոշորագույն գետը Միսիսիպին է՝ Միսուրի և Արկանզաս վտակներով։ Այստեղ է գտնվում աշխարհի ամենամեծ լճային համակարգը՝ Մեծ Լճերը, որոնք ունեն տրանսպորտային, էներգետիկ և ռեկրեացիոն մեծ նշանակություն։[7]

Պետական համակարգ[խմբագրել]

Պետության և կառավարության գլուխ նախագահն է, որն ընտրվում է չորս տարի ժամկետով և օժտված է մեծ լիազորություններով. նա զինված ուժերի գխավոր հրամանատարն է, ղեկավարում է կառավարական մարմինները, նշանակում բարձրաստիճան պետական գործիչներին։ ԱՄՆ պատմության մեջ նախագահել է 44 նախագահ։ Ամենաերկարը ղեկավարել է Ֆրանկլին Ռուզվելտը (1933–1945)։ Առավել նշանավոր են եղել Աբրահամ Լինքոլնը (1861–65) և Ջոն Ֆիցջերալդ Քենեդին (1961–1963), ովքեր դավադրաբար սպանվել են։ ԱՄՆ-ն այն եզակի երկրներից է, որոնց տարածքում երկար ժամանակ պատերազմներ չեն եղել։ Չնայած դրան՝ ԱՄՆ-ը մասնակցել է ինչպես Առաջին, այնպես և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմներին և մեծապես նպաստել դաշնակիցների՝ Գերմանիայի դեմ մղած պայքարին։ Հետագա տարիներին պատերազմական գործողություններ է վարել Կուբայում, Կորեայում, Վիետնամում, Իրաքում և Աֆղանստանում։[7][8]

Տնտեսություն[խմբագրել]

Գյուղատնտեսություն[խմբագրել]

Շատ զարգացած է նաև գյուղատնտեսությունը, որի բոլոր ճյուղերում լայն կիրառում ունի տեխնիկան։ Գյուղատնտեսական գլխավոր մշակաբույսերն են եգիպտացորենը, ցորենը, սոյան, բամբակենին, ցիտրուսները, ծխախոտը, գետնանուշը, շաքարի ճակնդեղը։ ԱՄՆ-ը տալիս է համաշխարհային գյուղատնտեսական արտադրանքի մոտ 25%-ը, այդ թվում՝ սոյայի 60%-ը, եգիպտացորենի, ցիտրուսների, մսի 20%-ը, կաթի, բամբակի, ցորենի, ձվի 15%-ը։[7]

Էլեկտրակայաններ[խմբագրել]

Երկրում գործում է 1300 ջրէկ։ ԱՄՆ-ում մեծ ուշադրություն է դարձվում ոչ ավանդական էլեկտրակայանների կառուցմանը։ Առավել մեծ դեր ունեն 7 տասնյակի հասնող երկրաջերմային էլեկտրակայանները։ Լոս Անջելեսի մոտ է գտնվում աշխարհում ամենահզոր «Գեյզերս» երկրաջերմային էլեկտրակայանը։ Լայն տարածում է ստացել արևային և քամու էներգիայի օգտագործումը, իսկ Ֆանդի ծոցի ափին, որտեղ մակընթացային ալիքը հասնում է 18 մ բարձրության, գործում է մակընթացային էլեկտրակայան։[7]

Արդյունաբերություն[խմբագրել]

ԱՄՆ-ում զարգացած են ժամանակակից արդյունաբերության բոլոր ճյուղերը, հատկապես ավտոմոբիլային, ավիատիեզերահրթիռային, նավթավերամշակման, քիմիական, մեքենաշինական, հաստոցաշինական և ատոմային արդյունաբերությունը։ ԱՄՆ-ը տալիս է համաշխարհային մեքենաշինության արտադրանքի 25%-ը։ Տրանսպորտային մեքենաշինության գլխավոր ճյուղը ավտոմոբիլաշինությունն է, որն աչքի է ընկնում արտադրական և տարածքային համակենտրոնացման բարձր աստիճանով։ Հիմնական արտադրանքը բաժին է ընկնում «Ջեներալ Մոթորս», «Ֆորդ Մոթորս» ընկերություններին։ Ավտոմեքենաներ են արտադրվում 26 նահանգի մոտ 150 քաղաքում։ Գլխավորը Միչիգանի նահանգն է, որտեղ գտնվում է «ավտոմեքենաշինության մայրաքաղաք» Դետրոյտը։ Ավտոմեքենան շատ մեծ դեր ունի ամերիկացու կյանքում։ Քաղաքային ուղևորափոխադրումների 82%-ը բաժին է ընկնում անձնական օգտագործման ավտոմեքենաներին, հեծանվորդներին և հետիոտներին՝ 10%-ը, իսկ հասարակական տրանսպորտին՝ ընդամենը 3%-ը։ Մեծ զարգացում է ստացել ավիատիեզերահրթիռային արդյունաբերությունը, որն արտադրում է մարդատար, ռազմական, բեռնատար օդանավեր, տիեզերանավեր, հրթիռներ։

ԱՄՆ-ում են գտնվում նաև աշխարհահռչակ «Բոինգ» (օդանավեր արտադրող) և «Իսթման Կոդակ» (օպտիկական սարքեր, լուսանկարչական ապարատներ արտադրող) ֆիրմաները։ Համաշխարհային ճանաչում են ձեռք բերել համակարգիչները (Սիլիկոնյան հովիտ), ռադիոէլեկտրոնային, էլեկտրատեխնիկական սարքերի արտադրոթյունը։

ԱՄՆ-ն աշխարհում առաջին տեղն է գրավում նաև քիմիական արդյունաբերության արտադրանքի, գործվածքների, ծխախոտի («Մալբորոյի երկիր») արտադրության ծավալով։[7]

ժողվրդավարություն[խմբագրել]

ԱՄՆ-ի քաղաքներ[խմբագրել]

Նյու Յորք

Նյու Յորքը ԱՄՆ-ի ամենամեծ քաղաքն է, որն արդյունաբերական, գիտական, ֆինանսական, մշակութային խոշոր կենտրոն է և նավահանգիստ Ատլանտյան օվկիանոսի ափին։ Քաղաքի խորհրդանիշը Ազատության արձանն է՝ Ֆրանսիայի նվերը ԱՄՆ-ին։ Արձանի բարձրությունը 92 մ է. կնոջ ձեռքի ջահը ազատության խորհրդանիշն է, իսկ գիրքը՝ օրենքի։ Նյու Յորքի գլխավոր առանձնահատկությունը 60–80-հարկանի երկնաքեր շենքերն են, իսկ մետրոպոլիտենը՝ 460 կայարաններով և 1200 կմ ձգվածությամբ, խոշորագույններից է աշխարհում։ Նյու Յորքի կենտրոնում, Մանհեթեն կղզում, տեղավորված են ամերիկյան խոշորագույն ձեռնարկությունների վարչությունները, պետական և քաղաքային հիմնարկները, բանկերը, ամերիկյան ամենախոշոր հեռուստատեսային ընկերությունները։ Նյու Յորքում է գտնվում Միավորված ազգերի կազմակերպության (ՄԱԿ) գրասենյակը։

Վաշինգտոն

Պոտոմակ գետի ափին է գտնվում ԱՄՆ-ի մայրաքաղաք Վաշինգտոնը, որը հիմնադրվել է 1791 թ-ին և կոչվել ի պատիվ երկրի առաջին նախագահ Ջորջ Վաշինգտոնի։ 1800 թ-ից ԱՄՆ-ի նախագահների նստավայրը երկհարկանի Սպիտակ տունն է, որը նաև նախագահի բնակարանն է։ Վաշինգտոնում է գտնվում ԱՄՆ-ի խորհրդարանի՝ Կոնգրեսի շենքը՝ Կապիտոլիումը, ԱՄՆ-ի Ազգային պատկերասրահը, Ազգային թանգարանը, Գիտությունների ակադեմիան և Կոնգրեսի գրադարանը։ Նյու Յորքից մինչև մայրաքաղաք երկաթուղով հինգ ժամվա ճանապարհ է։

Այլ քաղաքներ

Ամերիկյան Մեծ Լճերից մեկի՝ Միչիգանի ափին է գտնվում արդյունաբերական խոշոր քաղաք Չիկագոն։ Նրանից ոչ հեռու Դետրոյտ քաղաքն է, որի Դիրբոռն արվարձանում է գտնվում աշխարհի նշանավոր տրանսպորտային թանգարանը՝ ավտոմեքենաների, ջերմաքարշերի, ինքնաթիռների բոլոր տեսակների հավաքածուով։ Ուշագրավ է Բոստոն քաղաքը, որտեղ ավելի շատ, քան ԱՄՆ-ի որևէ այլ քաղաքում, կարելի է հանդիպել պատմամշակութային հուշարձանների։ Նրա արվարձան Քեմբրիջում է գտնվում ԱՄՆ-ի հնագույն՝ Հարվարդի համալսարանը։ Խաղաղ օվկիանոսի ափին ընկած ամենախոշոր քաղաքներն են Լոս Անջելեսը և Սան Ֆրանցիսկոն։ Լոս Անջելեսը (իսպաներենից թարգմանաբար՝ հրեշտակապետ) հիմնադրել են իսպանացիները XVIII դարի վերջին։ Այն զանգվածային զվարճությունների, համազգային նորաձևությունների կենտրոն է։ Նրա արվարձաններից մեկում է գտնվում Դիսնեյլենդ հայտնի համալիրը։ Այստեղ է գտնվում «Հոլիվուդ» ֆիրման, որը ներկայումս ունի 75 կինոստուդիա և թողարկում է ամերիկյան գրեթե բոլոր կինոնկարները։ Սան Ֆրանցիսկոն, որը գտնվում է Կալիֆոռնիայի ծաղկուն հովտում, ԱՄՆ-ի արևմտյան հատվածի ամենախոշոր նավահանգիստն ու արդյունաբերական կենտրոնն է։[8]

Բնակչություն[խմբագրել]

ԱՄՆ-ի ներկայիս ազգային կազմը խիստ խայտաբղետ է։ Բնակչության հիմնական մասը կազմում են ներգաղթած գերմանացիները, իռլանդացիները, մեքսիկացիները և անգլիացիները։ Կան նաև տեղաբնիկ հնդկացիներ, շվեդներ, հոլանդացիներ և Աֆրիկայից ժամանակին բռնի բերված սևամորթներ։

Պետական լեզուն անգլերենն է, որը բառապաշարով և արտասանությամբ տարբերվում է բուն (բրիտանական) անգլերենից։ Այդ լեզուն ստացել է «ամերիկյան անգլերեն» անվանումը։ ԱՄՆ-ի բնակչությունը հիմնականում ապրում է քաղաքներում։[7]

Զբոսաշրջություն[խմբագրել]

ԱՄՆ-ը նաև զբոսաշրջության երկիր է։ Յուրահատուկ լանդշաֆտները, արևոտ լողափերը, ազգային պարկերը, աշխարհահռչակ քարանձավները (Մամոնտի, Կարլսբադի), հիասքանչ ջրվեժները (Նիագարա, Յոսեմիթյան) և սպասարկման ժամանակակից ծառայությունները լայն հնարավորություններ են ապահովում հանգստի և զբոսաշրջության համար։ Տարեկան ԱՄՆ է այցելում 35 մլն զբոսաշրջիկ։

Հայերը ԱՄՆ-ում[խմբագրել]
    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Հայերը ԱՄՆ-ում


Հայ-ամերիկյան առնչություններն իրենց վաղեմի պատմությունն ունեն. դեռևս XIX դարի սկզբներին ամերիկացի միսիոներները (կրոնական քարոզիչներ) Արևմտյան Հայաստանում բացել են բազմաթիվ դպրոցներ (քոլեջներ), որտեղ սովորել են հայ երեխաներ։ Ամերիկյան այդ կրոնավորներն էլ հենց ականատես են եղել այնտեղ ապրող հայ ժողովրդի հալածանքներին և իրենց կառավարության առջև հարց բարձրացրել՝ հանդես գալու հայերի պաշտպանությամբ։ Ամերիկացի շատ գործիչներ, ինչպես, օրինակ, բանաստեղծուհիներ Ջուլյա Ուորդ Հաուն և Ալիս Բլեքուելը, լրագրողներ Սամյուել Բարրոուն և Հենրի Բլեքուելը, գիտնականներ Հենրի Ալենը, Վիլյամ Ուորդը և ուրիշներ իրենց բողոքի ձայնն են բարձրացրել հայերի նկատմամբ թուրքական իշխանությունների գործադրած գազանությունների դեմ։ Ամերիկյան հասարակայնությունը զայրույթով արձագանքեց 1915 թ-ի Մեծ Եղեռնին։ Այդ բռնություններից ցնցված՝ ԱՄՆ-ի այն ժամանակվա նախագահ Վուդրո Վիլսոնը 1920 թ-ին նույնիսկ փորձ արեց ստանձնել Հայաստանի մանդատը, այսինքն հայ ժողովրդի հովանավորությունը։ Սևրի պայմանագրի համաձայն՝ կազմվեց Հայաստանի քարտեզը՝ ըստ Վուդրո Վիլսոնի, որը Արևմտյան Հայաստանի տարածքում նախատեսում էր հայկական ինքնավարություն՝ դեպի Սև ծով ելքով։ Սակայն Եվրոպայի մեծ տերությունների և ԱՄՆ-ի միջև ծագած ներհակությունները խանգարեցին այդ ծրագրի իրականացմանը։ ԱՄՆ-ը սահմանափակվեց Թուրքիայից փախած հայ գաղթականներին սոսկ նյութական օգնություն ցուցաբերելով, որը շարունակվեց մինչև 1930-ական թվականները։ Այդպիսի բարեգործական կազմակերպություններից էր Ամերկոմը (Ամերիկյան օգնության կոմիտե), որը բազմաթիվ որբանոցներ էր պահում Հայաստանում և հարակից երկրներում։

Ամերիկյան Կոնգրեսն այժմ էլ պարբերաբար քննարկում է 1915 թ-ի Հայոց Ցեղասպանության ճանաչման հարցը։ ԱՄՆ-ը շոշափելի օգնություն ցուցաբերեց նաև Սպիտակի 1988 թ-ի դեկտեմբերյան երկրաշարժի աղետյալներին։

Հայերի գաղթն ԱՄՆ շարունակվել է նաև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո, ապա և 1950-1970-ական թվականներին, երբ Մերձավոր Արևելքի երկրներում գլուխ բարձրացրեց արաբական ազգայնամոլությունը, և Լիբանանում բռնկեց քաղաքացիական պատերազմ։ Ցավոք, այդ գաղթականության շարքերն այսօր համալրում են նաև Հայաստանից մեկնող մեր հայրենակիցները։ Ներկայումս ԱՄՆ-ում բնակվում է շուրջ 1.400.000 հայ։

ԱՄՆ-ում արդեն վաղուց գոյություն ունի բավական բազմամարդ հայկական համայնք: Ներկայումս ԱՄՆ-ում հայերի թիվը շուրջ 1 մլն 200 հզ. է. բնակվում են հիմնականում Կալիֆոռնիա, Նյու Յորք, Նյու Ջերսի, Ռոդ Այլենդ, Միչիգան, Իլինոյս, Ֆլորիդա, Քոնեքթիքութ, Տեխաս նահանգներում:

Միացյալ Նահանգներում այժմ կարելի է հանդիպել տարբեր զբաղմունքի տեր հայերի՝ մանր ու խոշոր ձեռնարկատերեր, ծառայողներ, առևտրականներ, արհեստավորներ, բանվորներ, գիտնականներ, բժիշկներ: Հայ գործիչներ կան ԱՄՆ-ի կառավարական շրջանակներում, Կոնգրեսում, առանձին նահանգների օրենսդիր և գործադիր մարմիններում: Երկար ժամանակ ամենամեծ նահանգի՝ Կալիֆոռնիայի նահանգապետն էր (1981–92) Ջորջ Դոքմեջյանը, որի աջակցությամբ 1985 թ-ին (Հայոց ցեղասպանության 70-ամյակի նախօրյակին) ապրիլի 24-ը նահանգում հայտարարվել է Հայոց ցեղասպանության հիշատակի օր: Զինվորական բարձր աստիճանի հասած ամերիկահայերից հիշատակության արժանի են գեներալ Հայկ Շեքերջյանը, ծովակալ Ռոբերտ Իգնատիոսյանը:

Ամերիկահայ գաղութի հոգևոր կյանքում առանցքային դեր ունի Հայ առաքելական եկեղեցին: Առաջին հայ առաքելական եկեղեցին՝ Ս. Փրկիչը, հիմնվել է 1851 թ-ին Ուստրում: Ներկայումս ԱՄՆ-ում գործում են մոտ 90 հայկական եկեղեցիներ:

Ամերիկահայ համայնքի ձևավորումից ի վեր ազգային կյանքը կազմակերպելու, հայրենակիցներին համախմբելու և օգնելու նպատակով ստեղծվել են բազմաթիվ հասարակական-քաղաքական, բարեգործական, մշակութային, հայրենակցական, երիտասարդական, մարզական կազմակերպություններ: Առաջին կազմակերպությունը՝ Հայկական միությունը, հիմնվել է 1886 թ-ին Նյու Յորքում, որը կարևոր դեր է կատարել ԱՄՆ-ում աստիճանաբար ստվարացող հայությանը ձուլման վտանգից զերծ պահելու, նրանց ազգային ինքնագիտակցությունը պահպանելու գործում: Նշանակալի դեր են կատարում հայ ավանդական կուսակցությունների (ՍԴՀԿ, ՀՀԴ, ՌԱԿ) տեղական կազմակերպությունները, Հայկական բարեգործական ընդհանուր միությունը, Հայ դատի հանձնախումբը, Հայ իրավանց խորհուրդը, Ամերիկայի հայկական համագումարը, Վարդանանց ասպետներ կազմակերպությունը:

ԱՄՆ-ում գործում են 26 ամենօրյա և 131 մեկօրյա հայկական վարժարաններ, որտեղ փոքրիկ ամերիկահայերն ստանում են հայեցի կրթություն: ԱՄՆ-ի մի շարք համալսարաններում գործում են հայագիտական ամբիոններ և դասընթացներ: Այստեղ հրատարակվում են բազմաթիվ հայերեն ու անգլերեն հայկական թերթեր և ամսագրեր, գործում են երգի ու պարի խմբեր, մի խոսքով՝ արվում է ամեն հնարավորը հային Ամերիկայում հայ պահելու նպատակով:

Ով չի լսել այնպիսի նշանավոր ամերիկահայերի անունները, ինչպիսիք են գրողներ Վիլյամ Սարոյանն ու Մայքլ Առլեն Կրտսերը, Նյու Յորքի Մետրոպոլիտեն օպերային թատրոնի մեներգչուհիներ Լիլի Չուգասզյանն ու Լուսին Ամարան, աշխարհահռչակ կինոռեժիսոր Ռուբեն Մամուլյանը, գեղանկարիչներ Հովսեփ Փուշմանը և Արշիլ Գորկին (Ոստանիկ Ադոյան), երգահան Ալան Հովհաննեսը, գործարար, բարերար Քըրք Քըրքորյանը: ԱՄՆ-ի գիտության և տեխնիկայի զարգացման գործում նշանակալի ավանդ ունեն ամերիկահայ գիտնականները: Դեռևս 1843 թ-ին քիմիկոս Քրիստափոր Տեր-Սերոբյանը ստացել է ամերիկյան դոլարի հատուկ կանաչ և սև գույները, Միհրան Ղասաբյանը Ֆիլադելֆիայում 1903 թ-ին հիմնադրել է ԱՄՆ-ի առաջին ռենտգենյան լաբորատորիան, կենսաքիմիկոս Միհրան Կյուլյանը Չիկագոյի համալսարանում (1967 թ-ին) ստացել է ԴՆԹ (դեզօքսիռիբոնուկլեինաթթու), պրոֆեսոր Վարազդատ Գազանճյանը գեղավիրահատության հիմնադիրներից է: Նշանավոր գիտնականներ են ԱՄՆ-ի ակադեմիայի պատվավոր անդամ Վերգինիա Աբգարը, վիրաբույժ-գյուտարար Ջոն Նաջարյանը, աստղագիտության և տիեզերագնացության մասնագետ Ա. Գանտոյանը (ինքնաթիռների անօդաչու վայրէջքի սխեմայի հեղինակ), կենսաքիմիկոս Մանասե Սևակը, էլեկտրատեխնիկայի քաջագիտակ Հրաչ (Չառլզ) Փափազյանը, պատմաբաններ Հրանտ Արմենը, Ռիչարդ Հովհաննիսյանը և շատ ուրիշներ:

Տիեզերագիտության և աստղագիտության բնագավառում հատնի անուններ են Դոնալդ Մինասյանը, Ջոն Կիրակոսյանը, Պոլ Ալեպյանը, Երվանդ Թերզյանը: Ակնառու է Առնոլդ Նիկողոսյանի ավանդը տիեզերական բժշկագիտության զարգացման գործում: Ամերիկյան աստղագնացների խմբում է Ջեյմս Բաղյանը, որը թռիչք է կատարել ամերիկյան «Դիսքավերի» (1989 թ-ի մարտ) և «Կոլումբիա» (1991 թ-ի հունիս) տիեզերանավերով:

Ամերիկահայ գաղութն ամենասերտ հարաբերություններն է պահպանում մայր հայրենիքի՝ ՀՀ-ի հետ:[9]

Մշակույթ[խմբագրել]

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների մշակույթը դարեր ի վեր ձևավորվել է էթնիկ և ռասայական բազմազանության մեջ: Մշակույթի վրա զգալի ազդեցություն են  ունեցել  Իռլանդիայի, Գերմանիայի, Լեհաստանի, Իտալիայի միգրանտները, Աֆրիկայից բերված ստրուկների  ժառանգները, ինչպես նաև ամերիկյան հնդիկները և   Հավայան կղզիների բնիկները: Սակայն վճռորոշ ներդրում ունեցել են Անգլիայից  ներգաղթյալները, որոնք տարածել են անգլերեն լեզուն, իրավական համակարգը և մշակութային այլ ձեռքբերումները: Ամերիկյան կինոն, հեռուստատեսությունը, բլյուզը, ջազը, ռոքը և ռեփը համաշխարհային  զանգվածային մշակույթի հիմքն են կազմում: Հենց ԱՄՆ-ում է առաջին անգամ հայտնվել ինտերնետը, զանգվածային ավտոմեքենան, կարողացել են զարգացնել տեղեկատվական տեխնոլոգիան: Լինելով աշխարհում տնտեսական և ռազմական հզոր առաջատար` այն  շատ  հարցերում որոշիչ դեր է ունենում մարդկության համար: Ամերիկյան մշակույթը, չնայած իր մի տեսակ «պարզունակությանը», մարդկության պատմության մեջ ունի աննախադեպ հմայք, որով գրավում է հատկապես աշխարհի երիտասարդությանը: ԱՄՆ-ն ֆիլմերի արտադրության թերևս ամենահայտնի երկիրն է: Ամերիկյան կինոմատոգրաֆիան ամենազարգացած ու հզորն է ամբողջ աշխարհում, որը մեծ ազդեցություն է ունեցել և ունի այլ երկրների կինոմատոգրաֆիայի և կինոգործիչների աշխատանքների վրա: Աշխարհի ամենահեղինակավոր կինոմրցանակներից են ամերիկյան «Օսկարը» և «Ոսկե Գլոբուսը»:ԱՄՆ-ն աշխարհին տվել է նշանավոր շատ կինոգործիչներ, որոնց թվում են`Չառլի Չապլինը,Քինգ Վիդորը, Ջոն Ֆորդը, Ուիլյամ Ուայլերը, Օրսոն Ուելսը, Ֆրենկ Կապրաը, Սթենլի Կուբրիկը, Ռոբերտ Զեմեկիսը, Դեյվիդ Լինչը, Բրայան դե Պալման, Օլիվեր Սթոունը, Մարտին Սկորսեզեն, Սթիվեն Սփիլբերգը, Ֆրենսիս Ֆորդ Կոպպոլան, Ջեյմս Քեմերոնը, Ջորջ Լուկասը, Թիմ Բարտոնը, Ռիդլի Սքոթը, Քվենտին Տարանտինոն: Հայտնի  դերասաններից են` Համֆրի Բոգարտը, Գերի Կուպերը, Քերի Գրանտը, Սփենսեր Թրեյսին, Հենրի Ֆոնդան, Ջեյմս Ստյուարտը, Մառլոն Բրանդոն, Գրեգորի Պեկը, Քիրք Դուգլասը, Էնթոնի Քուինը, Փոլ Նյումանը, Քլինթ Իսթվուդը, Լեոնարդո ԴիԿապրիոն, Թոմ Հենքսը, Ռոբերտ Դե Նիրոն, Ալ Պաչինոն, Դասթին Հոֆմանը, Ջեք Նիկոլսոնը, Ժան-Կլոդ Վան Դամը, Սիլվեսթր Ստալոնեն, Առնոլդ Շվարցենեգերը: Դերասանուհիներից են` Քեթրին Հեփբորնը, Բեթ Դևիսը, Մերիլին Մոնրոն, Էլիզաբեթ Թեյլորը, Օլիվյա դե Հեվիլլենդը, Վիվիեն Լին, Նիկոլ Կիդմանը, Ջուլիա Ռոբերթսը, Մերիլ Սթրիփը  և այլն:[8]

Նշանավոր անձինք[խմբագրել]
Մարկ Տվեն Ամերիկացի Երկիծաբան

ԱՄՆ-ը նշանավոր շատ մարդկանց հայրենիքն է. հայտնի են ականավոր քաղաքական գործիչներ Բենջամին Ֆրանկլինն ու Աբրահամ Լինքոլնը, գյուտարարներ Ռոբերտ Ֆուլտոնը կառուցել է առաջին շոգենավը, Պ. Կուպերը ստեղծել է շոգեքարշը, Ու. Հանթը՝ կարի մեքենան, Ս. Մորզեն՝ հեռագրական սարքը, Ալեքսանդր Բելը՝ հեռախոսը, Թոմաս Էդիսոնը՝ շիկացման էլեկտրական լամպը և էլի մի շարք նշանավոր գյուետր, Ու. Բարրոուզը՝ հաշվիչ մեքենան, Ռ. Օպենհայմերը՝ առաջին ատոմային ռումբը։ ԱՄՆ-ը համարվում է առանձին գիտությունների «հայրենիքը»։ Կիբեռնետիկայի «հայրը» Ն. Վիներն է, սաղմնաբանության հիմնադիրը՝ Ռ. Հարրիսոնը, երկրաքիմիայինը՝ Ֆ. Քլարկը, գենետիկայինը՝ Թ. Մորգանը։ Վիթխարի են ԱՄՆ-ի նվաճումներն աստղագիտության և տիեզերքի ուսումնասիրության բնագավառում. ղեկավարվելով ամերիկյան աստղագետ Փ. Լոուելի տեսական կանխագուշակումներով՝ Ք. Թումբոն 1930 թ-ին հայտնագործել է Պլուտոն մոլորակը, Գ. Դեյպերը՝ տիեզերական միգամածությունը, Ն. Արմսթրոնգը և Է. Օլդրինը առաջինն են վայրէջք կատարել Լուսնի վրա (1969 թ.)։ Գրողներ Մարկ Տվենը, Ջեկ Լոնդոնը, Թեոդոր Դրայզերը, Էդգար Ալլան Պոն, Ուիլյամ Ֆոլկները, Ֆրենսիս Ֆիցջերալդը, Ուիլյամ Օ'Հենրին, Ջերոմ Սելինջերը, Հերբերտ Ուելսը, հայազգի Վիլյամ Սարոյանը և շատ ուրիշներ հայտնի են ամբողջ աշխարհում։[7]

Կինո[խմբագրել]

ԱՄՆ-ն ֆիլմերի արտադրության թերևս ամենահայտնի երկրներից մեկն է։ Ամերիկյան կինեմատոգրաֆիան ամենազարգացած ու հզորն է ամբողջ աշխարհում, որը մեզ ազդեցություն է ունեցել և ունի այլ երկրների կինեմատոգրաֆիայի և կինոգործիչների աշխատանքների վրա։ Աշխարհի ամենահեղինակավոր կինոմրցանակներից են ամերիկյան «Օսկարը» և «Ոսկե Գլոբուսը»։ ԱՄՆ-ն աշխարհին տվել է նշանավոր շատ կինոգործիչներ։

Խոհանոց[խմբագրել]
Խնձորի կարկանդակ
Ասուկի սթեյք ճաշ, մատուցվում է տապակած սոխ, կարտոֆիլ ֆրի, բրոկկոլի, գազար, սիսեռ, զարդարում էն մանր սոխով

Թեև ԱՄն-ն համարվում է ամենա ոչ օրիգինալ խոհանոցով երկիրը, բայց այն աշխարհում հայտնի խոհարարական երկրներից մեկն է: Տարբեր երկրների ներգաղթյալները իրենց հետ բերել են նաև ազգային խոհանոցից շատ ուտեստներ, որոնք ձևավորել են ԱՄՆ-ի այս կամ այն շրջանի խոհանոցը: Աշխարհի ցանկացած եկրի առավել օրիգինալ բաղադրատոմսը, դրանք պատրաստելու ամենահետաքրքիր մեթոդները, ամենաբարդ սոուսնեը. այս ամենը հնարավոր է գտնել ԱՄՆ-ում նույնիսկ ավելի լավ որակով քան տվյալ սննդամթերքի հայրենիքում: Դրա համար անհրաժեշտ է գտնել բարձրակարգ ռեստորան կամ ազգային խոհանոցի որևէ սրճարան:Առորյա կյանքում գերակշռում են սրճարան-բարերը, արագ սննդի կետերը, տուփով լանչերը, ավտոմատ սարքի կոկա-կոլան, չիզբուրգերները, սենդվիչները, համբուրգերները և տեղական fast food-ի այլ «հայտնագործություններ»: Սակայն ամենուր դուք կարող եք գտնել պարզ և սննդարար կերակուր: Եվրոպայից այն վերցրել է իտալական պաստան և պիցցան, չինական լապշան և բազմատեսակ սոուսներ, եվրոպական բեկոնը, նրբերշիկն ու ձվածեղը, ինչպես նաև` բազմատեսակ աղցանները, հյութերն ու կաթնային ուտեստները: Իրենք` ամերիկացիները, իրենց ազգային ուտեստ են համարում տապակած ճուտը  (ավելի հաճախ այն պատրաստում են պարզապես  ջեռոցում), արյունով ռոստբիֆը, խոզի կողերը, լցոնած հնդկահավը, մսային ռուլետը, տապակած կամ խորոված կարտոֆիլը, խորոված լոբին և խնձորի կարկանդակը:

Նախաճաշին սովորաբար մատուցում են եգիպտացորենի ձողիկներև կաթ, չիփս, շիլա, բեկոնով ձվածեղ, ջեմ, բանջարեղենային և մրգային աղցան, ինչպես նաև` մրգային հյութ և սուրճ: Լանչը և ճաշը սովորաբար թեթև է լինում և իր մեջ ներառում է զանազան աղցաններ, արագ սնունդ, սուրճ կամ սենդվիչներ: Սակայն ընթրիքը բավական հարուստ և բազմազան է: Առաջին ուտեստները սովորաբար բավականին աղքատիկ է. թեթև ապուրներ կամ արգանակ, ինչպես նաև մեծ կտորներով կտրատված մրգերով և բանջարեղենով աղցաններ: Որպես երկրորդ ուտեստ մատուցվում է տարբեր սթեյքներ, բուրգերներ, թռչնամսով և մսով ուտեստներ, երշիկներ և ծովամթերքներ: Հաճախ հիմնական ուտեստի հետ մատուցվում է մեկ բաժակ ջուր սառույցով կամ կոկա կոլա: Սովորաբար ցանկացած ճաշացանկի մեջ ներառված է լինում բուսակերների համար նախատեսված ուտեստների լայն ընտրանի:Սովորաբար օգտագործվում է բոլոր տեսակի բանջարեղենները, հատկապես շոգեխաշած լոբազգիները, ծնեբեկը, ծաղկակաղամբը, եգիպտացորեն և կարտոֆիլ: Սակայն հանդիպում է աղանդերի հարուստ տեսականի. սերուցքով մրգեր, բլիթներ, թխվածքաբլիթներ, քաղցրեցված մրգեր և ընկյուզներ, բոլոր տեսակի պուդինգներ և հազարավոր այլ բաղադրատոմսեր: Աղանդերից հետո հերթը գալիս է կոկտեյլներին, սուրճի, թեյի, մրգահյութերի, այս ամենով հանդերձ խմիչքների տեսականին բազմազան է: Եթե հյութերի և կոլայի մասին պատմելու շատ բան չկա, ապա սուրճը և թեյը գրավում է զբոսաշրջիկներին: Թեյը սովորաբար մատուցում են սառը և առանց քաղցրի, բայց կիտրոնով և սառույցով կամ անգլիական ձևով մատուցելիս լինում է կաթի հետ: Ամերիկյան սուրճը ամբողջովին առանձին խմիչք է և ընդհանրապես նման չէ մեզ  ծանոթ սուրճին:  Հարկ է նշել, որ սա վերաբերվում է ամբողջ երկրին ընդհանուր առմամբ, քանի որ առանձին նահանգներում  խոհանոցները կարող է միմյանցից լիովին տարբերվել: ԱՄՆ-ում պատրաստվում են մեծ թվով ալկոհոլային ըմպելիքներ, սկսած Կալիֆորնիայի բարձրակարգ գինուց, վիսկիից և բուրբոնից, մինչև տեղական գարեջուրը  (Budweiser, Miller, Philadelphia’s Yuengling, Lone Star, Anchor Steam, Purple Haze, Fat Tire, Turbo Dog и Coors) :[8]

Տոներ[խմբագրել]
  • Նոյեմբերի 4-րդ չորեքշաբթին Գոհաբանության օր (Անգլ. Thanksgiving Day)
  • Դեկտեմբերի 25 Սուրբ Ծնունդ (Անգլ. Christmas)
  • Հունվարի 1 Նոր Տարի (Անգլ. New Year’s Day)
  • Հունվարի 3-րդ երկուշաբթի Մարթին Լյութեր Քինգի օր (Անգլ. Martin Luther King, Jr. Day)
  • Փետրվարի 3-րդ երկուշաբթի Նախագահի օր (Անգլ. Presidents’ Day) Ջ.Վաշինգտոնիծննդյան օրը
  • Մայիսի վերջին երկուշաբթին Հիշատակի օր (Անգլ. Memorial Day)
  • Հուլիսի 4 Անկախության օրը (Անգլ. Independence Day)
  • Սեպտեմբերի 1-ին երկուշաբթի Աշխատանքի օր (Անգլ. Labor Day)
  • Հոկտեմբերի 2-րդ երկուշաբթի Կոլոմբոսի օրը (Անգլ. Columbus Day) Ամերիկայի հայտնագործման օրը
  • Նոյեմբերի 11 Վետերանների օրը (Անգլ. Veterans Day)[8][10]

Տես նաև[խմբագրել]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Կառավարություն

Պատմություն

Քարտեզներ

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. «U.S. POPClock Projection»։ U.S. Census Bureau։ http://www.census.gov/population/www/popclockus.html։  Թարմացվում է ավտոմատ:
  2. 2,0 2,1 «United States»։ International Monetary Fund։ http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/02/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2016&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=111&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr1.x=49&pr1.y=17։ Վերցված է 2011-10-09։ 
  3. «Household Income Distribution, 1967 to 2005»։ U.S. Census Bureau։ 2006։ http://www.census.gov/hhes/www/income/histinc/p60no231_tablea3.pdf։ Վերցված է 2006-12-28։ 
  4. The New York Times Guide to Essential Knowledge, Second Edition: A Desk Reference for the Curious Mind. St. Martin's Press. 2007. p. 632. ISBN 978-0-312-37659-8.
  5. Onuf, Peter S. (1983). The Origins of the Federal Republic: Jurisdictional Controversies in the United States, 1775–1787. Philadelphia: University of Pennsylvania Press. ISBN 978-0-8122-1167-2.
  6. Adams, J. Q., and Pearlie Strother-Adams (2001). Dealing with Diversity. Chicago: Kendall/Hunt. ISBN 0-7872-8145-X.
  7. 7,00 7,01 7,02 7,03 7,04 7,05 7,06 7,07 7,08 7,09 7,10 7,11 7,12 www.dasaran.am Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների Աշխարհագրություն Ռելիեֆ Օգտակար հանածոներ Ջրագրություն Կլիմա Պատմություն Պետական համակարգ Արդյունաբերություն Գյուղատնտեսություն Բնակչություն Նշանավոր անձինք
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 8,5 www.travelnews.am - Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ (ԱՄՆ) Աշխարհագրություն Պետական համակարգ Կլիման Մշակույթ ԱՄՆ Քաղաքները ԱՄՆ-ի նշանավոր մարդիկ Խոհանոց Տոներ
  9. encyclopedia.am - Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների Պտմություն Հայերն ԱՄՆ-ում
  10. armenian.armenia.usembassy.gov ԱՄՆ Տոներ