Ուրուգվայ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ուրուգվայ
República Oriental del Uruguay
Ուրուգվայ / Uruguay դրոշ
Դրոշ
Ուրուգվայ / Uruguay զինանշանը
Զինանշան
Նշանաբան՝
Libertad o muerte
Ազգային օրհներգ՝
Orientales, la patria o la tumba
Ուրուգվայ / Uruguay դիրքը
Մայրաքաղաք Մոնտեվիդեո
34°53′S, 56°10′W
Ամենամեծ քաղաք Մայրաքաղաքը
Պետական լեզուներ իսպաներեն
Կառավարում Հանրապետություն
 -  Նախագահ Խոսե Ալբերտո Մուխիկա Կորդանո
Տարածք
 -  Ընդհանուր 176,215 կմ² (90-րդ)
 -  Ջրային (%) 1.5
Բնակչություն
 -  2008 նախահաշիվը 3,477,780 (132-րդ)
 -  2002 մարդահամարը 3,399,236 
 -  Խտություն 19 /կմ² (196-րդ)
50 /մղոն²
ՀՆԱ (ԳՀ) 2008 գնահատում
 -  Ընդհանուր $42.543.000.000 (9-րդ)
 -  Մեկ շնչի հաշվով $9,108 (68-րդ)
ՀՆԱ (անվանական) 2008 գնահատում
 -  Ընդհանուր $32.262.000.000 
 -  Մեկ շնչի հաշվով $10,082 
Ջինի (2006) 45.2 
ՄԶՀ (2007) 0.859 (high) (47-րդ)
Դրամական միավոր Ուրուգվայական պեսո (UYU)
Ժամային գոտի UYT (UTC−3)
 -  Ամռանը (DST) UYST (UTC−2)
Ինտերնետ .uy
Հեռախոսային կոդ +598



Ուրուգվայ - երկիր Հարավային Ամերիկայում։ Սահմանակից է հյուսիսից՝ Բրազիլիային, արևմուտքից՝ Արգենտինային, իսկ հարավում և արևելքում ափերը ողողում են Ատլանտյան օվկիանոսի և մասնավորապես Լա Պլատայի ծոցի ջրերը, որտեղ էլ գտնվում է մայրաքաղաք Մոնտեվիդեոն։

Պատմություն[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Ուրուգվայի պատմություն

Ուրուգվայի տարածքն զբաղեցնում է Բրազիլական սարահարթի հարավարևելյան ցածրադիր մասը: Մակերևույթը հարթավայրային է. Ատլանտյան օվկիանոսի ափի երկայնքով տարածվում է ճահճապատ դաշտավայրը: Հարավում մեկուսացած Պան դե Ասուկար լեռն է (501 մ, երկրի ամենաբարձր կետը): Ընդերքում կան  երկաթմանգանային, ոսկու, արծաթի, կապարի, պղնձի, գրանիտի, մարմարի պաշարներ:

Կլիման մերձարևադարձային ծովային է: Գետային ցանցը խիտ է: Գլխավոր գետերն են Ուրուգվայը և Ռիո Նեգրոն: Գերակշռում են մշտադալար անտառներն ու սավաննաները: Կենդանական աշխարհը բազմազան է: Կան զրահակիրներ, պարկամուկ, ճահճակուղբ, շատ են ջրլող թռչունները:

Ուրուգվայի, ինչպես և ամբողջ Հարավային Ամերիկայի տարածքում հնագույն ժամանակներից բնակվել են բնիկ հնդկացիական ցեղեր, որոնք գտնվել են նախնադարյան համայնական կարգերի տարբեր փուլերում: Հարավային Ամերիկան նվաճելիս իսպանացիները թափանցեցին ժամանակակից Ուրուգվայի տարածք և XVI դարի 2-րդ կեսին այստեղ հիմնեցին մի շարք ամրոցներ: Մինչև XIX դարի սկիզբն Ուրուգվայի տարածքին տիրելու համար պայքար էր մղվում իսպանացիների, պորտուգալացիների և անգլիացիների միջև: XVIII դարի կեսին Իսպանիան հայտարարեց, որ Ուրուգվայն իր տիրույթն է: Համոզվելով, որ երկիրը հարուստ չէ օգտակար հանածոներով, իսպանացիներն սկսեցին այնտեղ ներմուծել խոշոր եղջերավոր կենդանիներ և ձիեր, որի շնորհիվ անասնաբուծությունը դարձավ Ուրուգվայի տնտեսության հիմնական ճյուղը: 

XIX դարի 1-ին տասնամյակներին Հարավային Ամերիկայում ծավալվեց իսպանական գաղութների անկախության համար մղվող ազատագրական պայքարը: 

1810–16 թթ-ին Ուրուգվայն անկախ պետություն էր, բայց 1816 թ-ին այն նվաճեցին պորտուգալացիները: 1821 թ-ին ներառվել է Բրազիլական կայսրության, 1825 թ-ին՝ Արգենտինայի կազմի մեջ, իսկ 1828 թ-ին հռչակել է իր անկախությունը, որը ճանաչել են Բրազիլիան և Արգենտինան: 1830 թ-ին ընդունվել է Ուրուգվայի Արևելյան Հանրապետության սահմանադրությունը:

1973 թ-ին տեղի ունեցած պետական հեղաշրջման հետևանքով դադարեցվել է սահմանադրության գործունեությունը, սակայն 1985 թ-ին վերականգնվել է կառավարման սահմանադրական կարգը:

Բնակչության ճնշող մեծամասնությունն ուրուգվայցիներ են, որոնք 

XVI–XVIII դարերում Եվրոպայից եկած վերաբնակների (հիմնականում՝ իսպանացիների) հետնորդներն են: Նեգրերը, մետիսները և մուլատները կազմում են բնակչության շուրջ 8–10 %-ը:

Խոշոր քաղաքներն են Մոնտեվիդեոն, Սալտոն, Պայսանդուն, Ռիվերան, Մերսեդեսը:

Ժամանակակից Ուրուգվայն ագրոարդյունաբերական երկիր է: Գյուղատնտեսության հիմնական ճյուղը մսաբրդատու անասնապահությունն է: Մսի և բրդի արտադրությամբ Ուրուգվայը գրավում է երկրորդ տեղը Լատինական Ամերիկայում՝ զիջելով միայն Արգենտինային: Անասնաբուծության արտադրանքի զգալի մասն արտահանվում է: Երկրի կլիմայական պայմանները բարենպաստ են խաղողագործության, ցիտրուսների մշակության համար: 

Արդյունաբերական ճյուղերից առավել զարգացած են սննդի, տեքստիլ, կոշիկի, շինանյութերի արտադրությունը: Կան նաև մետաղաձուլական, քիմիական, էլեկտրատեխնիկական ձեռնարկություններ: Երկրի արդյունաբերական հիմնական կենտրոնը մայրաքաղաքն է: 

Ուրուգվայի բնիկների՝ հնդկացիների արվեստը ժամանակի ընթացքում աստիճանաբար դուրս է մղվել: Ազգային մշակույթի և հատկապես բանահյուսության պահպանողները թափառաշրջիկ երգիչներն էին (պայադորներ): Յուրատիպ են երգիծական բովանդակության երգերը (կոնտրապունտո) և պերիկոն շուրջպարը:[1]

Աշխարհագրություն[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Ուրուգվայի աշխարհագրություն

Կլիմա[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Ուրուգվայի կլիմա

Կլիման մերձարևադարձային ծովային է: Գետային ցանցը խիտ է: Գլխավոր գետերն են Ուրուգվայը և Ռիո Նեգրոն: Գերակշռում են մշտադալար անտառներն ու սավաննաները: Կենդանական աշխարհը բազմազան է: Կան զրահակիրներ, պարկամուկ, ճահճակուղբ, շատ են ջրլող թռչունները:

Վարչական բաժանում[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Ուրուգվայի վարչական բաժանում

Պետական կառուցվածք[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Ուրուգվայի պետական կառուցվածք

Տնտեսություն[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Ուրուգվայի տնտեսություն

Բնակչություն[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Ուրուգվայի բնակչություն

Մշակույթ[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Ուրուգվայի մշակույթ

Կրոն[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Կրոնը Ուրուգվայում

Հայերն Ուրուգվայում[խմբագրել]

Հայերն Ուրուգվայում սկսել են հաստատվել XIX դարից: 1835-ին հիշվում է առաջին ներգաղթողը Խուան Ակուստին Աքսարյանը, իսկ 1850-ին երեք կալվածքների տեր Մարիա Պելինճյանը: Մոնտեվիդեո եկած աոաջին հայ տարագիրներից են վասպարականցի Մանուկ Ազարյանը (1890-ին), խարբերդցի Հովհաննես Մրջենիկյանը (1900-ին). մինչև 1900-ը Ուրուգվայ է գաղթել 15 հայ:

1912-ից սկսած երկրի մայրաքաղաք են եկել զգալի թվով մարաշցիներ քեսաբցիներ, այնթապցիներ, գեյթունցիներ, կեսարացիներ, յոզղաթցիներ: Ուրուգվայում հաստատված առաջին հայերն գբաղվել են առավելապես դերձակությամբ, կոշկակարությամբ և մանր առևտրով:

Ուրագվահայ գաղութն սկսել է կազմավորվել 1920-ական թթ., երբ Մեծ եղեռնից փրկված և Մերձավոր Արևելքի երկրներում ապաստանած հայ գաղթականների ստվար խմբեր հաստատվել են Ուրուգվայում: 1923-ին 35 հոգուց բաղկացած նախաձեռնող խումբը հիմնել է ուրուգվահայության առաջին ագգային կառույցը՝ Գաղութային միությունը: Ընտրվել է միության վարչության (5 հոգուց), որի կազմի մեջ մտել են նոր ձևավորվող համայնքի աչքի ընկնող գործիչներ Կարապետ Զատիկյանը (ատենապետ), Արամ Ղուկասյանը,  Հովհաննես Աթեչյանը, Ծերուն Գոլթուկյանը, Երվանդ Քարամանյանը: Նույն թվականին Մոնտեվիդեոյի Սերրո կոչվող թաղամասում հայերը դնել են մի տուն, որը ծառայել է որպես եկեղեցի ևդպրոց: Այդ ժամանակաշրջանում տեղի հայության թիվը կագմել է մոտ 3 հազար: Գաղութն ավելի է ստվարացել 1926-ին, երբ սկսվել է հայ գաղթականների երկրորդ ստվար հոսքը Ուրուգվայ: Գաղութային մարմինը Ուրուգվայի կառավարության որոշմամբ պաշտոնապես ճանաչվել է 1930-ի հուլիսի 9-ին Հայ գաղութային ընդհանուր միություն (Ունիոն Խեներալ Արմենիանա) անվանումով: 1931-ին, գաղութի մարդահամարի տվյալներով, Ուրուգվայում բնակվել է 4 հազար հայ:

1930-ական թթ. Մոնտեվիդեոյում հիմնվել են բագմաթիվ հայրենակցական, բարեսիրական և երիտասարդական կազմակերպություններ, գործունեություն են ծավալել հայ ագգային կուսակցությունների տեղական կազմակերպությունները: Բարելավվել է գաղութի տնտեսական վիճակը: 1940-ական թթ. սկզբին Ուրուգվայի մայրաքաղաքում բնակվել է շուրջ 1200 հայ ընտանիք (մոտ 6 հազար մարդ) գաղթած Արևմտյան Հայաստանի տարբեր քաղաքներից ու բնակավայրերից:

Ներկայումս (2003) ուրագվահայության թիվը մոտ 15 հազար է: Կենտրոնացած են Մոնտեվիդեոյում: Սակավաթիվ հայ ընտանիքներ կան նաև Պիրիապոլիս քաղաքում: Հայերի հիմնական մասը գբաղվում է մանր առևտրով և արհեստներով: Կան մի քանի խոշոր ձեռնարկատերեր (կոշիկի գործարանատերեր, մեծաքանակ առևտրով գբաղվողներ և այլն), որակյալ մասնագետներ (իրավաբաններ, բժիշկներ, հաշվապահներ, ճարտարագետներ են), պետական ծառայողներ (1960-ական թթ. երեթ հայեր եղել են Մոնտեվիդեոյի քաղաքային խորհրդի, երկուսը երկրի դատական իշխանության անդամ), ինչպես նաև մշակույթի գործիչներ:

Համայնքը ղեկավարում և պաշտոնապես ներկայացնում է Հայաստանյայց առաքելական եկեղեցու կենտրոնական վարչական խորհուրդը: Գործում են մեկ առաքելական, մեկ կաթոլիկ և երկու ավետարանականեկեղեցիներ, երկու ամենօրյա վարժարան, հայ ագգային կուսակցությունների (ՀՀԴ, ՍԴՀԿ, ՌԱԿ) տեղական կազ-մակերպությունները իրենց միություններով ու ակումբներով, հայրենակցական, բարեգործական, մշակութային և երիտասարդական միություններ: Կան հայկական պարախմբեր, երգչախմբեր, նվագախմբեր և թատերախումբ: Եթեր է արձակվում հայկական երեք ռադիոժամ: Լույս է տեսնամ «Հայ ընտանիք» պարբերաթերթը:

Ուրագվահայությունն իր մասնակցությունն է ունեցել հայրենանվեր գործերին, դեռևս Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին, արձագանքելով Ամենայն հայոց կաթողիկոս Գևորգ Զ Չորեքչյանի կոչին, կազմակերպել է հանգանակություն «Սասունցի Դավիթ» տանկային շարասյան համար: 1988-ի Սպիտակի երկրաշարժից հետո ստեղծել է Հայաստանի օգնության ազգային հանձնախումբ: 1992-ին հիմնել է «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամի Ուրուգվայի հանձնախումբը:

Գաղութում գործող մտավորականներից հիշատակելի են Հակոբ եպս. Գըրլընճյանը (աստվածաբանություն), Հարություն ծ. վրդ. Թեքեյանը (բառարանագրության), Դանիել Կարամանուկյանը և Ալբերտո Դիվրեջյանը (պատմություն), Հովհաննես Բոդուկյանը (գրականություն), Պետրոս Քյորօղլյանը (իրավագիտություն): Մարզական կյանքում աչքի են ընկնում Ուրուգվայիի շախմատի բազմակի չեմպիոն Մանվել Տինավորյանը և ծանրամարտիկ Խերման Թոզճյանը:

Ուրուգվայն աոաջին երկիրն է, որը 1965-ին պաշտոնապես ճանաչել է Թուրքիայում հայերի ցեղասպանության փաստը՝ ապրիլի 24-ը հայտարարելով «Հայ նահատակների հիշատակի օր»: 1971-ին Մոնտեվիդեոյի կենտրոնական հրապարակներից մեկը, որտեղ կանգնեցված է Մեծ եղեռնի զոհերին նվիրված հուշարձան-կոթող, կոչվել է Արմենիա, իսկ 1972-ին ծովեզրյա մի պողոտա Ռամբլա-Արմենիա: «Արմենիա» անունը կրող հրապարակ կա նաև Պիրիապոլիս ծովեզրյա քաղաքում:

1987-ին Ուրուգվայի կաոավարաթյունը Սոցիալ-դեմոկրատ հնչակյան կուսակցության հիմնադրման 100-ամյա հոբելյանի առթիվ թողարկել է հատուկ փոստային դրոշմանիշ: Ակտիվ է նաև Ուրուգվայի հայ համայնքիհասարակական-քաղաքական և մշակութային կյանքը: [2][3]

Զինված ուժեր[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Ուրուգվայի զինված ուժեր

Տես նաև[խմբագրել]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

  1. www.encyclopedia.am - Հայկական Հանրագիտարան Ուրուգվայ
  2. www.armeniandiaspora.am - ԵՊՀ Հայագիտական հետազոտություների ինստիտուտ սփյուռք Հայերը Ուրուգվայիում
  3. www.encyclopedia.am - Հայկական Հանրագիտարան Հայերը Ուրուգվայում

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]