Աթեիզմ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Աթեիզմ (հուն. α-ոչ, ան-, θεωσ-աստված) գերբնականի (ոգիների, աստվածների, հանդերձյալ կյանքի և այլն) հավատը ժխտող հայացքների համակարգ, ամեն տեսակի կրոնի ժխտումը։ Յուրաքանչյուր պատմական դարաշրջանում աթեիզմը արտացոլել է գիտելիքների եղած մակարդակը և այն դասակարգերի ու սոցիալական խմբերի շահերը, որոնց տեսական զենքն է եղել այն։ Կրոնի դեմ աթեիզմի պայքարը ռեակցիայի դեմ հասարակության առաջադեմ ուժերի պայքարի արտացոլումն է։ Աթեիզմը անխզելիորեն կապված է բնության նկատմամբ մատերիալիստական հայացքների հետ։ Աթեիստների ոչ մի աստվածության չհավատալու հիմքում ընկած է գոյության գիտական փաստերի բացակայությունը, չարի գոյությունը(եթե գոյություն ունենար աստվածություն և այն լիներ ամենազոր ու բարի, ապա այն հեշտությամբ ոչնչացրած կլիներ չարիքը) և այլն։ Չնայած կան աթեիստներ, որ որդեգրել են աշխարհիկ փիլիսոփայություններ, աթեիստները չունեն մեկ ընդհանուր որդեգրած փիլիսոփայություն։ Դժվար է աթեիստների թվաքանակը իմանալ։ Ինչևէ, աթեիստներն ավելի շատ և ավելի բացահայտ են զարգացած երկրներում։ Ըստ մեկ աղբյուրի, այսօր աշխարհում կա 850 միլիոն մարդ, ովքեր իրենց համարում են աշխարհիկ, ագնոստիկ, ոչ կրոնական, աթեիստ։ Աթեիզմը բազմազան է, և որոշ կրոնական ուղղություններ՝ ջայնիզմ, բուդիզմ, հինդուիզմ, նեոհեթանոսական շարժումներ, աթեիզմն ընդունում են որպես գաղափարախոսության մաս: Քրիստոնյա աթեիսներ նույնպես գոյություն ունեն: Քրիստոնյա աթեիստները չեն հավատում նրան, ինչն իրենք են <<Քրիստոնեության հեքիաթային տարրեր>>: Իրենց շարժումը նրանք նախընտրում են անվանել Ոչ-ռեալիզմ(None-realism), ոչ թե Քրիստոնեական աթեիզմ: Նրանք հավատում են Աստծո, բայց ոչ հեքիաթային ձևով: Ահա միքանի բան, որոնց հավատում են ոչ-ռեալիստները.

  • Մեզ շրջապատող նյութական աշխարհից բացի այլ նյութական աշխարհ չկա:
  • Այս մոլորակի վրա ապրող կենդանի էակներից բացի տիեզերքում ապրող այլ էակներ չկան:
  • Աստված կոչվող օբյեկտիվ էակ կամ երևույթ չկա,որը գոյություն ունենա նրան հավատացող անհատից անկախ:
  • Մենք ենք մեր կյանքին իմաստ տալիս ու նպատակներ ստեղծում կյանքում, մեզնից դուրս մեզ համար դա անող ոչինչ կամ ոչ ոք չկա:
  • Աստվածը մարդու մտքի ստեղծած նախագիծ կամ պրոեկցիա է:

Այս ուղղության հավատացող քրիստոնյանները նաև ավելորդ չեն համարում միասնաբար աղոթելն ու եկեղեցի գնալը՝ հավատալով, որ դա միասնական լինելու, գաղափարներ և արժեքներ փոխանակելու, անհատապես կյանքի իմաստ և նշանակություն փնտրելու, իրենց համայնական կյանքի մասին մտածելու և այլ գործառույթներ իրականացնելու հզոր գործիք է։ Նրանց կարծիքով նման գաղափարախոսությունն արժեքավոր է հետևյալ պատճառներով՝

  • Մարդկությունն է ստիպված լինում պատասխանատվություն վերցնել ամեն ինչի համար՝ գերբնական ուժերի վրա բարդելու փոխարեն։
  • Մարդկային արարածները դիտարկվում են որպես ուժեղ և կարողունակ էակներ իրենք իրենց խնդիրները լուծելու համար։
  • Կրոնն այսպիսով չի հակասում գիտությանը։
  • Կրոնը դառնում է խիստ դեմոկրատիկ ու ազատականացված և ոչ թե հիերարխիկ այն մարդկությունից եկող ինչ-որ բան է դառնում և գերբնական է դառնում և գերբնական ինչ-որ Աստծո կողմից մեզ ստիպողաբար ինչ-որ գաղափար չի դիտարկվում։

և այլն։ Մարդասիրական հուդայականության հետևորդներն իրենց գաղափարախոսությամբ նույնպես բավականին ազատական են և մոտ են ոչ-ռեալիստ քրիստոնյաներին։ Որոշ երկրներում աթեիստները մահապատժի են ենթարկվում, իսկ այլ տարածքներում էլ նրանց հալածում են այլ ձևերով։ Մ.թ.ա 5-րդ դարի հույն փիլիսոփա Դիագորասը պատմությանը հայտնի է որպես առաջին աթեիստը։ Այլ հույն փիլիսոփաներ նույնպես փորձել են կյանքի ծագումն ու իմաստը բացատրել ոչ կրոնական ու գերբնական բացատրություններով։ Մ.թ.ա. 5-րդ դարի հույն այլ փիլիսոփա Կրիտիասը, համարում էր, որ կրոնը ստեղծվել է մարդկանց կողմից, որպեսզի վախացնելու միջոցով մարդկանց ստիպի հետևել բարոյական վարքագծի։ Սոկրատեսն իր կյանքի օրոք հայտնի էր որպես մեծ <<անաստված>>։ Քրիստոնեւթյան սկիզբ առնելու ժամանակ քրիստոնյաներին անվանում էին աթեիստներ, քանի որ քրիստոնյաները մերժում էին հեթանոսական, ըստ հեթանոսների՝ իրական, աստվածներն։ Էվհեմերոսի կամ Էֆեներոսի(մ.թ.ա. մոտ 330-260) կարծիքն էր, որ աստվածները միայն աստվածացված ղեկավարներն են, նվաճողները և ժառանգությունների(դինաստիաների) հիմնադիրները, և որ նրանց պաշտամունքն ու կրոնները ոչ այլ ինչ են քան անհետացած թագավորությունների և վաղ քաղաքական հասարակարգերի շարունակություն։ Չնայած նա կատարելապես աթեիստ չէր, Եվհեմերոսին քննադատել են <<Աստվածներին ոչնչացնելով ողջ երկրագնդի վրա աթեիզմ տարածելու>> համար։ Աթեիզմը կրոն չէ, այլ՝ հավատի բացակայություն։ Աթեիստները չեն պաշտում որևէ աստվածության և չեն հետևում դոգմատիկ հավատալիքների որևիցէ համակարգի։ Աթեիստը շեշտադրում է բանական և վերլուծական մտածողությունն ու գիտական մոտեցումը։ Կարող է պատրանք առաջանալ, թե աթեիստներն էլ հավատում են ինչ-որ այլ երևույթների։ Մասնավորապես էվոլյուցիայի տեսությունը տարբեր կրոնական կազմակերպությունների հավատացյալների կողմից մատնանշվում է որպես <<դոգմատիկ հավատ>> կամ <<աթեիստների դոգմա>>։ Ինչևիցէ որևէ տեսության նկատմամբ վստահությունն աթեիզմի դեպքում հիմնված է ոչ թե անհատի ընկալման և ցանկության, այլ գիտական փաստերի վրա։ Հատկապես տասնյակ հազարավոր կամ միլիոնավոր տարիների պատմություն ունեցող Ֆլորայի կամ Ֆաունայի գտածոները հստակ ձևով ցույց են տալիս, որ էվոլյուցիա իրոք տեղի է ունեցել։ Ներկայումս աշխարհի տարբեր տարածաշրջաններում աթեիստներն ամենահալածվող ու չհասկացվող խմբերից են։ Ինչևէ, կան մտածողներ, որոնք խոսում են <<գործնական աթեիզմի>> մասին, ինչպես նաև կան <<մարտնչող աթեիստներ>> և հակաաթեիստներ, որոնց համոզմունքով պետք է ակտիվորեն պայքարել աստվածությունների, կազմակերպված կրոնի, կղերականության, իռացիոնալ հավատալիքների և դրանից բխող նախապաշարմունքի և այլ երևույթների դեմ։