Աթեիզմ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Աթեիզմ (հուն. α-ոչ, ան-, θεωσ-աստված) գերբնականի (ոգիների, աստվածների, հանդերձյալ կյանքի և այլն) հավատը ժխտող հայացքների համակարգ, ամեն տեսակի կրոնի ժխտումը։ Յուրաքանչյուր պատմական դարաշրջանում աթեիզմը արտացոլել է գիտելիքների եղած մակարդակը և այն դասակարգերի ու սոցիալական խմբերի շահերը, որոնց տեսական զենքն է եղել այն։ Կրոնի դեմ աթեիզմի պայքարը ռեակցիայի դեմ հասարակության առաջադեմ ուժերի պայքարի արտացոլումն է։ Աթեիզմը անխզելիորեն կապված է բնության նկատմամբ մատերիալիստական հայացքների հետ։ Աթեիստների ոչ մի աստվածության չհավատալու հիմքում ընկած է գոյության գիտական փաստերի բացակայությունը, չարի գոյությունը(եթե գոյություն ունենար աստվածություն և այն լիներ ամենազոր ու բարի, ապա այն հեշտությամբ ոչնչացրած կլիներ չարիքը) և այլն։ Չնայած կան աթեիստներ, որ որդեգրել են աշխարհիկ փիլիսոփայություններ, աթեիստները չունեն մեկ ընդհանուր որդեգրած փիլիսոփայություն։ Դժվար է աթեիստների թվաքանակը իմանալ։ Ինչևէ, աթեիստներն ավելի շատ և ավելի բացահայտ են զարգացած երկրներում։ Ըստ մեկ աղբյուրի, այսօր աշխարհում կա 850 միլիոն մարդ, ովքեր իրենց համարում են աշխարհիկ, ագնոստիկ, ոչ կրոնական, աթեիստ։ Աթեիզմը բազմազան է, և որոշ կրոնական ուղղություններ՝ ջայնիզմ, բուդիզմ, հինդուիզմ, նեոհեթանոսական շարժումներ, աթեիզմն ընդունում են որպես գաղափարախոսության մաս։ Քրիստոնյա աթեիսներ նույնպես գոյություն ունեն։ Քրիստոնյա աթեիստները չեն հավատում նրան, ինչն իրենք են «Քրիստոնեության հեքիաթային տարրեր»։ Իրենց շարժումը նրանք նախընտրում են անվանել Ոչ-ռեալիզմ(None-realism), ոչ թե Քրիստոնեական աթեիզմ։ Նրանք հավատում են Աստծո, բայց ոչ հեքիաթային ձևով։ Ահա միքանի բան, որոնց հավատում են ոչ-ռեալիստները.

  • Մեզ շրջապատող նյութական աշխարհից բացի այլ նյութական աշխարհ չկա։
  • Այս մոլորակի վրա ապրող կենդանի էակներից բացի տիեզերքում ապրող այլ էակներ չկան։
  • Աստված կոչվող օբյեկտիվ էակ կամ երևույթ չկա,որը գոյություն ունենա նրան հավատացող անհատից անկախ։
  • Մենք ենք մեր կյանքին իմաստ տալիս ու նպատակներ ստեղծում կյանքում, մեզնից դուրս մեզ համար դա անող ոչինչ կամ ոչ ոք չկա։
  • Աստվածը մարդու մտքի ստեղծած նախագիծ կամ պրոեկցիա է։

Այս ուղղության հավատացող քրիստոնյանները նաև ավելորդ չեն համարում միասնաբար աղոթելն ու եկեղեցի գնալը՝ հավատալով, որ դա միասնական լինելու, գաղափարներ և արժեքներ փոխանակելու, անհատապես կյանքի իմաստ և նշանակություն փնտրելու, իրենց համայնական կյանքի մասին մտածելու և այլ գործառույթներ իրականացնելու հզոր գործիք է։ Նրանց կարծիքով նման գաղափարախոսությունն արժեքավոր է հետևյալ պատճառներով՝

  • Մարդկությունն է ստիպված լինում պատասխանատվություն վերցնել ամեն ինչի համար՝ գերբնական ուժերի վրա բարդելու փոխարեն։
  • Մարդկային արարածները դիտարկվում են որպես ուժեղ և կարողունակ էակներ իրենք իրենց խնդիրները լուծելու համար։
  • Կրոնն այսպիսով չի հակասում գիտությանը։
  • Կրոնը դառնում է խիստ դեմոկրատիկ ու ազատականացված և ոչ թե հիերարխիկ այն մարդկությունից եկող ինչ-որ բան է դառնում և գերբնական է դառնում և գերբնական ինչ-որ Աստծո կողմից մեզ ստիպողաբար ինչ-որ գաղափար չի դիտարկվում։

և այլն։ Մարդասիրական հուդայականության հետևորդներն իրենց գաղափարախոսությամբ նույնպես բավականին ազատական են և մոտ են ոչ-ռեալիստ քրիստոնյաներին։ Որոշ երկրներում աթեիստները մահապատժի են ենթարկվում, իսկ այլ տարածքներում էլ նրանց հալածում են այլ ձևերով։ Մ.թ.ա 5-րդ դարի հույն փիլիսոփա Դիագորասը պատմությանը հայտնի է որպես առաջին աթեիստը։ Այլ հույն փիլիսոփաներ նույնպես փորձել են կյանքի ծագումն ու իմաստը բացատրել ոչ կրոնական ու գերբնական բացատրություններով։ Մ.թ.ա. 5-րդ դարի հույն այլ փիլիսոփա Կրիտիասը, համարում էր, որ կրոնը ստեղծվել է մարդկանց կողմից, որպեսզի վախացնելու միջոցով մարդկանց ստիպի հետևել բարոյական վարքագծի։ Սոկրատեսն իր կյանքի օրոք հայտնի էր որպես մեծ «անաստված»։ Քրիստոնևթյան սկիզբ առնելու ժամանակ քրիստոնյաներին անվանում էին աթեիստներ, քանի որ քրիստոնյաները մերժում էին հեթանոսական, ըստ հեթանոսների՝ իրական, աստվածներն։ Էվհեմերոսի կամ Էֆեներոսի(մ.թ.ա. մոտ 330-260) կարծիքն էր, որ աստվածները միայն աստվածացված ղեկավարներն են, նվաճողները և ժառանգությունների(դինաստիաների) հիմնադիրները, և որ նրանց պաշտամունքն ու կրոնները ոչ այլ ինչ են քան անհետացած թագավորությունների և վաղ քաղաքական հասարակարգերի շարունակություն։ Չնայած նա կատարելապես աթեիստ չէր, Եվհեմերոսին քննադատել են «Աստվածներին ոչնչացնելով ողջ երկրագնդի վրա աթեիզմ տարածելու» համար։ Աթեիզմը կրոն չէ, այլ՝ հավատի բացակայություն։ Աթեիստները չեն պաշտում որևէ աստվածության և չեն հետևում դոգմատիկ հավատալիքների որևիցէ համակարգի։ Աթեիստը շեշտադրում է բանական և վերլուծական մտածողությունն ու գիտական մոտեցումը։ Կարող է պատրանք առաջանալ, թե աթեիստներն էլ հավատում են ինչ-որ այլ երևույթների։ Մասնավորապես էվոլյուցիայի տեսությունը տարբեր կրոնական կազմակերպությունների հավատացյալների կողմից մատնանշվում է որպես «դոգմատիկ հավատ» կամ «աթեիստների դոգմա»։ Ինչևիցէ որևէ տեսության նկատմամբ վստահությունն աթեիզմի դեպքում հիմնված է ոչ թե անհատի ընկալման և ցանկության, այլ գիտական փաստերի վրա։ Հատկապես տասնյակ հազարավոր կամ միլիոնավոր տարիների պատմություն ունեցող Ֆլորայի կամ Ֆաունայի գտածոները հստակ ձևով ցույց են տալիս, որ էվոլյուցիա իրոք տեղի է ունեցել։ Ներկայումս աշխարհի տարբեր տարածաշրջաններում աթեիստներն ամենահալածվող ու չհասկացվող խմբերից են։ Ինչևէ, կան մտածողներ, որոնք խոսում են «գործնական աթեիզմի» մասին, ինչպես նաև կան «մարտնչող աթեիստներ» և հակաաթեիստներ, որոնց համոզմունքով պետք է ակտիվորեն պայքարել աստվածությունների, կազմակերպված կրոնի, կղերականության, իռացիոնալ հավատալիքների և դրանից բխող նախապաշարմունքի և այլ երևույթների դեմ։