Ռուսաստան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից


Ռուսաստանի Դաշնություն
Российская Федерация
Ռոսիյսկայա Ֆեդերացիյա
Ռուսաստանի դրոշ Ռուսաստանի զինանշանը
Դրոշ
Ազգային հիմն՝
Ռուսաստանի Դաշնության օրհներգ
Ռուսաստանի դիրքը
Մայրաքաղաք Մոսկվա
55°45′N, 37°37′E
Ամենամեծ քաղաք մայրաքաղաք
Պետական լեզու(ներ) ռուսերեն
Կառավարում Կիսանախագահական դաշնային հանրապետություն
 -  Նախագահ Վլադիմիր Պուտին
 -  Վարչապետ Դմիտրի Մեդվեդև
Կազմություն
 -  Հայտարարված հունիսի 12 1990 
 -  Վերջնականված դեկտեմբերի 25, 1991 
Տարածք
 -  Ընդհանուր 17,075,400 կմ² (1-րդ)
6,592,800 մղոն² 
 -  Ջրային (%) 13
Բնակչություն
 -  2006 նախահաշիվը 142,754,000 (9-րդ)
 -  2002 մարդահամարը 145,274,019 
 -  Խտություն 8.3 /կմ² (209-րդ)
21.8 /մղոն²
ՀՆԱ (ԳՀ) 2006 գնահատում
 -  Ընդհանուր $1.727 տրիլիոն 
 -  Մեկ շնչի հաշվով $12,096 (59-րդ)
ՀՆԱ (անվանական) 2006 գնահատում
 -  Ընդհանուր $979 բիլիոն (11-րդ)
 -  Մեկ շնչի հաշվով $6,856 (59-րդ)
Ջինի (2002) 39.9 (միջին
ՄԶՀ (2004) Green Arrow Up Darker.svg 0.797 (միջին) (65th)
Դրամական միավոր Ռուբլի (RUB)
Ժամային գոտի (UTC+2 to +12)
 -  Ամռանը (DST)  (UTC+3 to +13)
Ինտերնետ .ru, .su, .рф
Հեռախոսային կոդ +7

Ռուսաստանը[1] (ռուս.՝ Россия, պաշտոնապես՝ Ռուսաստան կամ Ռուսաստանի Դաշնություն) պետություն է Եվրասիայում (Եվրոպայի արևելյան և Ասիայի հյուսիսային մասում)։ Աշխարհի ամենամեծ պետությունն է (17 075 400 կմ² կամ Երկիր մոլորակի ցամաքի 11,46 % (1/9) մասը, կամ մարդով բնակեցված ցամաքի 12,65 % (1/8) մասը, ինչը երկու անգամ շատ է երկրորդ տեղը զբաղեցնող Կանադայից։

Ըստ 2010 թվականի հունվարի 1-ի տվյալների՝ բնակչությունը 141 927 296 մարդ է, ընդ որում, բնակիչների 79,3 %-ն ապրում է Ռուսաստանի եվրոպական մասում, իսկ 20,7 %-ը՝ ասիական։ Տվյալ պահին բնակչության թվով զբաղեցնում է իններորդ տեղը աշխարհի երկրների ցանկում։ Բնակչության հիմնական մասը (73,1%) ապրում է քաղաքներում։ Ռուսները երկրում կազմում են 79,83 %-ը։ Ռուսաստանի պաշտոնական լեզուն ռուսերենն է։

Ռուսաստանի Դաշնությունը սահմանակցում է 18 երկրների (այդ չափանիշով նույնպես զբաղեցնում է առաջին տեղը) հետ, որոնցից ցամաքով սահմանակցում է Նորվեգիայի, Ֆինլանդիայի, Էստոնիայի, Լատվիայի, Լիտվայի, Լեհաստանի, Բելառուսի, Ուկրաինայի, Աբխազիայի (մասամբ ճանաչված), Վրաստանի, Հարավային Օսիայի (մասամբ ճանաչված), Ադրբեջանի, Ղազախստանի, Չինաստանի, Մոնղոլիայի, Հյուսիսային Կորեայի, իսկ ծովով՝ Ճապոնիայի և ԱՄՆ-ի հետ։

Ռուսաստանն ունի հանքային և էներգետիկ ամենամեծ պաշարներն աշխարհում։ Անտառների տարածքով Ռուսաստանը զբաղեցնում է առաջին տեղն աշխարհում (երկրի տարածքի 45 %-ը), ունի համաշխարհային փայտանյութի պաշարների ավելի քան 1/5 մասը։ Ռուսաստանի տարածքում է լճերի ամենամեծ թիվը, որոնք պարունակում են աշխարհի չսառեցրած անալի ջրի 1/4 մասը[2]։

Ռուսաստանի մայրաքաղաքը Մոսկվան է։ Ընդհանուր առմամբ Ռուսաստանում կա 11 միլիոնանոց քաղաք՝ Մոսկվան, Սանկտ Պետերբուրգը, Նովոսիբիրսկը, Եկատերինբուրգը, Նիժնի Նովգորոդը, Սամարան, Օմսկը, Կազանը, Չելյաբինսկը, Դոնի Ռոստովը և Ուֆան։

Պատմություն[խմբագրել]

Միջնադար[խմբագրել]

Հին Ռուսական պետությունը կազմավորվել է IX դարում։ Ռուսաստանում 988 թ.-ին քրիստոնեությունն ընդունվել է որպես պետական կրոն։ XIII դարում ռուսական Կամա-Վոլգյան Բուլղարիան ենթարկվել է թաթար-մոնղոլական արշավանքներին, իսկ Նովգորոդի և Պսկովի երկրամասերը՝ շվեդական և գերմանական հարձակումներին։ Շուրջ 250 տարի տևած մոնղոլ-թաթարական լուծը հնարավոր եղավ թոթափել ռուսական իշխանությունների համատեղ ուժերով՝ Կուլիկովյան ճակատամարտում (1380 թ․-ին) տարած հաղթանակի շնորհիվ։ XIV—XVI դարերում Մոսկվայի շուրջը ստեղծվել է ռուսական կենտրոնացված պետություն՝ Մոսկվայի մեծ իշխանությունը, որը ներառում էր Հյուսիսարևելյան և Հյուսիսարևմտյան Ռուսիայի տարածքները։ XVI դարի վերջին — XVII դարի կեսերին երկրում ձևավորվել են ճորտատիրական հարաբերությունները։ XVII դարի սկզբին ռուսները հետ են մղել երկիր ներխուժած Ռեչ Պոսպոլիտայի և Շվեդիայի զորքերը, իսկ նույն դարի կեսերին Ռուսաստանի կազմի մեջ է մտել Ուկրաինան։ XVII—XVIII դարերը հայտնի են կազակա-գյուղացիական զանգվածային ապստամբություններով, որոնցից ամենամեծը Ե. Պուգաչովի գլխավորած ապստամբությունն էր (1773—75 թթ.)։ XVII դարի վերջը և XVIII դարի առաջին քառորդը նշանավորվել են Պետրոս Առաջին (1682—1725 թթ.) կայսեր բարեփոխություններով, որոնք էապես նպաստել են երկրի հասարակական-տնտեսական և մշակութային զարգացմանը։ Հյուսիսային պատերազմում (1700—21 թթ.-ին) հաղթելով շվեդական զորքերին՝ Ռուսաստանն ապահովել է ելք դեպի Բալթիկ ծով։

9-րդ դարում այժմյան Ուկրաինայից և Բելառուսից Ռուսաստան են գաղթում սլավոններ, հիմնում են Մեծ Նովգորոդը, ընդունում քրիստոնեություն և օգտագործում կիրիլիկ այբուբենը։ 10-րդ դարում սկսված Կիևյան Ռուսիայի Ոսկե դարը շարունակվում է մինչև Չինգիզ խանի հորդաների ներխուժումը։

1603—1613 թթ. ռուսների համար ճգնաժամային էին. երկիրը ասպատակում են շվեդերը և լեհերը։ Ռուսները նոր տարածքներ են նվաճում Սիբիրում։ Առաջին Ռոմանովն ընտրվում է ցար։

Ռուսական թագավորություն[խմբագրել]

XVI—XIX դարերում Հյուսիսի, Պովոլժիեի, Ուրալի, Սիբիրի, Հեռավոր Արևելքի տարածքների միացման և մի շարք ոչ ռուս ժողովուրդների միավորման միջոցով կազմավորվել է բազմազգ Ռուսական կայսրությունը։

Մայրաքաղաք[խմբագրել]

1703 թվականին Պետրոս Մեծը հիմնում է Սանկտ Պետերբուրգը, որը 1712 թվականին դառնում է նոր Ռուսիայի մայրաքաղաքը։ Գերմանացի մի արքայադուստր ամուսնանում է Ռոմանովների հետ և դառնում կայսրուհի Եկատերինա Մեծը։

Ռուսական կայսրություն[խմբագրել]

Ռուսական կայսրությունը 1866 թվականին

Պետություն, որը գոյություն ուներ 1721 թվականից մինչև Փետրվարյան հեղափոխությունը և Ռուսաստանի Հանրապետությունը 1917 թվականից հռչակումը։

Ռուսաստանը կայսրություն էր հռչակվել Շվեդիայի և Ռուսաստանի միջև տեղի ունեցած Հյուսիսային պատերազմի արդյունքներով ռուսաց ցար (հետագայում՝ կայսր) Պետրոս I-ի կողմից[3]։

Սկզբից Ռուսական կայսրության մայրաքաղաքն էր Սանկտ Պետերբուրգը (1721—1728), հետո Մոսկվան (1728—1730), հետո էլ նորից Սանկտ Պետերբուրգը (1973—1917), որը 1914 թվականին Պետրոգրադ էր վերանվանվել։

1812 թ.-ի Հայրենական պատերազմում Ռուսաստանը ջախջախեց Նապոլեոնի բանակին։ 1861 թ.-ին կառավարության անցկացրած գյուղացիական բարեփոխման արդյունքում հիմնականում վերացվեց ճորտատիրական իրավունքը։ XIX դարի վերջին — XX դարի սկզբին երկրում կազմավորվեցին քաղաքական կուսակցություններ։ 1904—05 թթ.-ի ռուս-ճապոնական պատերազմում կրած պարտությունը սրեց իրավիճակը երկրում և հանգեցրեց 1905—07 թթ.-ի հեղափոխությանը, որի հետևանքով Ռուսաստանը դարձավ սահմանադրական հանրապետություն, հիմնադրվեց խորհրդարանը՝ Պետական դուման։ Ռուսաստանն Առաջին համաշխարհային պատերազմին (1914—18 թթ.) մասնակցել է Անտանտի կազմում։

Ռուսաստանի Սովետական Ֆեդերատիվ Սոցիալիստական Հանրապետություն[խմբագրել]

Նախկին Խորհրդային Միության ամենամեծ հանրապետությունն էր թե տարածքով, թե բնակչությամբ։ Այն նաև տնտեսապես ամենազարգացած պետությունն էր։[4]

Վարչական բաժանում[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Ռուսաստանի վարչական բաժանում


Ռուսաստանի Դաշնության ֆեդերատիվ կարգը հաստատվել է 1918 թվականի հունվարին Սովետների III համագումարում, որտեղ ընդունվել է «Աշխատավոր և շահագործվող ազգի իրավունքների հռչակագիր»[5], որը հռչակել է՝

Aquote1.png Ռուսաստանի Խորհրդային Հանրապետությունը հիմնվում է ազատ ազգերի ազատ միության հիման վրա որպես Խորհրդային Ազգային Հանրապետությունների Դաշնություն[6]։ Aquote2.png


Այդպիսով, միացյալ պետությունը վերափոխվել է դաշնության։

2009 թվականին, ըստ 1993 թվականի Սահմանադրության 5 հոդվածի, Ռուսաստանի Դաշնությունը կազմավորված է իրավահավասար սուբյեկտներից։ 2008 թվականի մարտի 1-ից այդպիսի սուբյեկտների թիվը 83 է։

Ռուսական սփյուռք[խմբագրել]

Ռուսները Հայաստանում[խմբագրել]

Ռուսները Հայաստանի բնակչության կազմում ազգային փոքրամասնություններից երկրորդն են եզդիներից հետո։ Համաձայն 2011 թ. մարդահամարի Հայաստանում ռուսական սփյուռքի քանակը կազմում է 14.660 մարդ։[7] Նախկինում ռուս բնակչության քանակությունը ավելի մեծ եր, սակայն Սպիտակի երկրաշարժի, ԽՍՀՄ փլուզման և երկրում կտրուկ տնտեսական անկման պատճառով ռուսների մեծ մասը անկախության առաջին տարիներին արտագաղթեց Ռուսաստան։ Ռուսները Հայաստանում ներկայացված են մոլոկաններով և սովետական ժամանակաշրջանում Հայաստան տեղափոխված ժառանգներից։

Ռուսները Ավստրալիայում[խմբագրել]

Ըստ 2006 թ. Մարդահամարի, ավելի քան 67,000 մարդ նշել են իրենց ռուսական ծագում, որոնցից 15,000-ը ծնվել են Ռուսաստանում։ Իսկ մոտ 36,000 մարդիկ տիրապետում են ռուսերեն լեզվին։

Ռուսները Բրազիլիայում[խմբագրել]

2008 թվականի վերջերին ռուսական սփյուրքը Ռիո-դե-Ժանեյրոյում ավել չէր ընդհանուր 100 մարդ։[8] Ըստ 2013 թվականի վերջին տվյալների սփյուռքը աճել է դառնալով 300 մարդ։

Ռուսական սփյուռքը ըստ երկրների[խմբագրել]

Ռուսական սփյուռքի քանակության մասին կան շատ աղբյուրներ[9], սակայն հստակ քանակությունը հեղինակային աղբյուրներում չի հայտարարվում։

Երկիր Ռուսների քանակությունը
{{{2}}} Ուկրաինա 5 314 100[10]
{{{2}}} Ղազախստան 4 480 000[11]
ԱՄՆ-ի դրոշը ԱՄՆ 3 129 738[12][13]
{{{2}}} Բելառուս 1 142 000[14]
Flag of Israel.svg Իսրայել 1 100 000[15]
{{{2}}} Լատվիա 626 840[16]
{{{2}}} Ուզբեկստան 620 000[17]
ՂրղզստանՂրղզստան 604 000[18][19]
Flag of Canada.svg Կանադա 500 600[20]
{{{2}}} Էստոնիա 344 280[21]
ԹուրքմենստանԹուրքմենստան 314 000[22]
{{{2}}} ՄԹ 300 000[23]
ԼիտվաԼիտվա 220 000[24]
ՄոլդովաՄոլդովա 202 000[25]
{{{2}}} Բրազիլիա 200 000[26]
{{{2}}} Գերմանիա 178 600[27]
{{{2}}} Ադրբեջան 144 000[28][29]
ՉիլիՉիլի 70 000[30]
ՏաջիկստանՏաջիկստան 68 200[31]
{{{2}}} Վրաստան 67 671[32][33]
{{{2}}} Ավստրալիա 67 550[34]
{{{2}}} ՄԱԷ 56 600[35]
Բելգիա Բելգիա 50 000[36]
Flag of Finland.svg Ֆինլանդիա 51 683[37]
{{{2}}} Իսպանիա 42 585[38]
ԼիբանանԼիբանան 40 000[39]
{{{2}}} Իտալիա 30 504[40]
{{{2}}} Արգենտինա 30 000[41]
{{{2}}} Ռումինիա 30 000[42]
Չինաստանի Ժողովրդական ՀանրապետությունՉինաստան 15 600[43]
Flag of Bulgaria.svg Բուլղարիա 15 595[44]
ՀայաստանՀայաստան 14 660[45]
{{{2}}} Նորվեգիա 13 914[46]
{{{2}}} Հունաստան 13 635
Flag of Poland.svg Լեհաստան 10 244
{{{2}}} Աֆղանստան 1 500[47]
Flag of New Zealand.svg Նոր Զելանդիա 10 235[48]
Flag of Cyprus.svg Կիպրոս 10 000
{{{2}}} Շվեդիա 9 000[49]
ՃապոնիաՃապոնիա 6 000
{{{2}}} Ավստրիա 5 466
{{{2}}} Պորտուգալիա 5 114
Flag of the Czech Republic.svg Չեխիա 5 062[50]
{{{2}}} Սիրիա 4 811[51]
{{{2}}} Վենեսուելա 4 600[52]
ՄոնղոլիաՄոնղոլիա 4 100[53]
{{{2}}} Թուրքիա 3 514[54]
{{{2}}} Հորդանան 3 033[45]
ՍերբիաՍերբիա 2 588[55]
Հարավային ԱֆրիկաՀարավային Աֆրիկա 1 300[56]
{{{2}}} Մեքսիկա 1 293[57]
{{{2}}} Լյուքսեմբուրգ 943[58]
{{{2}}} Եթովպիա 319[59]
Պուերտո ՌիկոՊուերտո Ռիկո 269[60]
{{{2}}} Եգիպտոս 200[58]

Ռուսաստանի դաշնային կառուցվածքը[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Ռուսաստանի դաշնային կառուցվածքը


Ռուսաստանը Դաշնային կառուցվածքի երկիր է։ Ռուսաստանի Դաշնության մեջ են մտնում 83 հավասարազոր սուբյեկտներ, այդ թվում 21 հանրապետություն, 9 երկրամաս, 46 մարզ, 2 դաշնային նշանակաշության քաղաք, 1 ինքնավար մարզ և 4 ինքնավար շրջան։

Դաշնության պետական իշխանության մարմինների համակարգը սահմանվում է Դաշնության կանոնակարգած ընդհանուր հիմունքներով։ Յուրաքանչյուր շրջանում գործում է օրենսդիր (ներկայացուցչական) մարմին (պառլամենտ, օրենսդիր հավաք) և գործադիր մարմին (կառավարություն)։ Մի քանիսում գոյություն ունի նաև բարձր պաշտոնյայի պաշտոն (նախագահ, նահանգապետ), որոնք ունեն ՌԴ-ի օրենսդիր մարմինների լիազորություններ նախագահի ներկայացմամբ և կարող են այդ պաշտոնը զբաղեցնել անսահմանափակ քանակությամբ։

Ռուսաստանը բաժանվում է նաև 8 դաշնային շրջանների, որոնցից յուրաքանչյուրում աշխատում է նախագահի լիազորված ներկայացուցիչը։ Դաշնության սուբյեկտները ունեն իրենց վարչատարածքային բաժանումը։ Որպես օրենք, սուբյեկտի կազմում հիմնական միավորը համարվում են հանրապետական (մարզային, երկրամասային) նշանակության շրջանները և քաղաքները։

Ռուսաստանի աշխարհագրական դիրքը[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Ռուսաստանի աշխարհագրական դիրքը


Ռուսաստանը գտնվում է Հյուսիսային կիսագնդում՝ Եվրասիա մայրցամաքի հյուսիսում։ Նրա ափերը ողողում են Խաղաղ և Հյուսիսային Սառուցյալ օվկիանոսները, ինչպես նաև Ատլանտյան օվկիանոսի Բալթիկ, Սև, Ազովի ծովերը և Կասպից ծովը՝ 37 653 կմ ընդհանուր ափագծով, որը ամենաերկարն է աշխարհում։ Ուրալյան լեռները, Ուրալ գետը և Կումա-Մանիչի իջվածքը Ռուսաստանը բաժանում են եվրոպական և ասիական մասերի։ Վերջինս իր մեջ է ներառում Հյուսիսային Կովկասը, Սիբիրը և Ռուսաստանի Հեռավոր Արևելքը։ Քսաներորդ դարի սկզբին Դ. Ի. Մենդելեևն նշեց ցարական Ռուսաստանի աշխարհագրական կենտրոնը՝ 63 ± 29° հյուսիսային. լայնության և 83 ± 20° արևելյան երկայնության (Տուրուխանսկի մոտակայքում)։ 1992 թվականից կենտրոն է համարվում 66 ± 25° հյուսիսային. լայնության և 94 ± 15° արևելյան երկայնության (Վիվի տայգային լճի տարածքում )։

Հայերը Ռուսաստանում[խմբագրել]

Հայ–ռուսական պատմական առնչություններն սկզբնավորվել են X—XI դարերում, երբ հայկական առաջին համայնքներն են ստեղծվել վոլգյան բուլղարների տարածքում և ապա՝ Հին Ռուսիայի մայրաքաղաք Կիևում։ Հետագա դարերի ընթացքում հայերի հոսքը Ռուսաստան ուժեղացել է․ հայկական գաղութներ են հիմնվել Մոսկվայում (XV դար), Աստրախանում, Հյուսիսային Կովկասում, Սանկտ Պետերբուրգում (XVIII դար)։ 1778 թ․—ին Ղրիմի հայերը ռուսական կառավարության որոշմամբ վերաբնակեցվել են Դոնի գետաբերանի տարածքում, որտեղ նրանք հիմնել են Նոր Նախիջևան քաղաքը (այժմ՝ Դոնի Ռոստովի շրջագծում)։ Հայերն աստիճանաբար սկսել են նկատելի դեր խաղալ Ռուսաստանի տնտեսական կյանքում՝ հիմնելով արտադրական ձեռնարկություններ և առևտրական տներ։ Ռուսաստանի իշխանությունները, ելնելով պետության տնտեսական շահերից, հովանավորում էին հայ բնակչությանը՝ նրան դիտելով որպես օգտակար տարր։ Ռուսաստանի հայկական գաղութների մի մասն ստացավ էական արտոնություններ, նույնիսկ՝ ինքնավարություն։

XIX դարի առաջին կեսին հայկական խոշոր գաղութներ կազմավորվեցին Հյուսիսային Կովկասում՝ Ստավրոպոլում, Եկատերինոդարում (Կրասնոդար), Վլադիկավկազում, Սև ծովի կովկասյան ափի քաղաքներում և գյուղերում։ Հայերը հիմնեցին Արմավիր քաղաքը։ Հայերի թիվը Հյուսիսային Կովկասում զգալիորեն ավելացավ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին, երբ այստեղ ապաստան գտավ արևմտահայ գաղթականների մի մասը։

Ռուսաստանում բնակվող հայերն աչքի են ընկել ոչ միայն երկրի տնտեսական, այլև քաղաքականության ու մշակույթի բնագավառներում։ Տարբեր ժամանակաշրջաններում, հատկապես XIX դարում, Ռուսաստանի պետական կառույցներում, ռուսական զինված ուժերում ղեկավար պաշտոններ են զբաղեցրել մեծ թվով հայեր։ Նրանց թվում են խոշոր պետական և ռազմական գործիչ, Ռուսաստանի ներքին գործերի նախարար Մ. Լոռիս-Մելիքովը, լուսավորության նախարար Ի. Դելյանովը, զորավարներ Դ. Ախշարումովը, Ի. Լազարևը, Ա. Տեր-Ղուկասովը, ծովակալ Լ.Սերեբրյակովը (Արծաթագործյան) և ուրիշներ։ Արդյունաբերող Լազարյանների տոհմն իր միջոցներով 1815 թ.-ին Մոսկվայում հիմնադրեց ճեմարան, որը շուտով դարձավ Ռուսաստանի ուսումնագիտական կենտրոններից մեկը։

Ռուսաստանում ապրել և գործել են հայ մտավորականության երևելի դեմքեր՝ բանաստեղծ Վահան Տերյանը, գրող Մարիետա Շահինյանը, կոմպոզիտոր Արամ Խաչատրյանը, թատերական գործիչներ Եվգենի Վախթանգովը և Ռուբեն Սիմոնովը, դիրիժոր Ալեքսանդր Մելիք-Փաշայանը, երգիչներ Զարա Դոլուխանովան, Պավել Լիսիցյանը, պետական գործիչներ Անաստաս Միկոյանը, Հովհաննես Թևոսյանը, մարշալներ Հովհաննես Բաղրամյանը, Համազասպ Բաբաջանյանը, Սերգեյ Խուդյակովը (Արմենակ Խանփերյանց), Սերգեյ Ագանովը, ծովակալ Հովհաննես Իսակովը, ֆիզիոլոգ Լևոն Օրբելին, քիմիկոսներ Իվան Կնունյանցը, Նիկողոս Ենիկոլոփյանը, բուսաբան Արմեն Թախտաջյանը, ավիակոնստրուկտոր Արտեմ Միկոյանը, տնտեսագետ Աբել Աղանբեգյանը, շախմատի աշխարհի կրկնակի չեմպիոն Տիգրան Պետրոսյանը և ուրիշներ։

1980-ական թվականների վերջից սկսվեց Ռուսաստանի հայ համայնքների հասարակական և մշակութային կյանքի վերելքը։ Այն պայմանավորված էր երկրում տեղի ունեցող ժողովրդավարական վերափոխումներով, Հայաստանի Հանրապետության անկախության հռչակումով (1991 թ.), ինչպես նաև դեպի Ռուսաստան հայ գաղթականների (Ադրբեջանից, Հայաստանից) ուժեղ հոսքով։ Ռուսաստանի հայկական համայնքներում սկսվեց շարժում՝ հանուն ազգային ավանդույթների վերականգնման, հայկական դպրոցների վերաբացման (Ռուսաստանում գործող բազմաթիվ հայկական դպրոցների մեծ մասը փակվել էր խորհրդային իշխանության տարիներին), ազգային մշակույթի զարգացման։

1988 թ.-ի մարտի 13-ին Մոսկվայի Սուրբ Հարություն եկեղեցու բակում տեղի են ունեցել Լեռնային Ղարաբաղի ինքնորոշման իրավունքի պաշտպանությանն ուղղված բազմամարդ հանրահավաքներ, որոնց արդյունքում ծնվել է նոր ժամանակաշրջանի առաջին կազմակերպությունը՝ Ղարաբաղ կոմիտեն։ Հետագա ամիսներին ստեղծվեցին հայ մշակութային և երիտասարդական ընկերություններ («Բարև Ձեզ», «Հյուսիսափայլ», «Մաշտոց», «Վասպուրական»), կենտրոններ ոչ միայն հին հայկական (Մոսկվա, Սանկտ Պետերբուրգ, Կրասնոդար, Դոնի Ռոստով, Ստավրոպոլ և այլն), այլև նոր համայնքներում (Կրասնոյարսկ, Իրկուտսկ, Չիտա, Վլադիվոստոկ և այլն)։ Սանկտ Պետերբուրգի և Մոսկվայի հայ համայնքներին վերադարձվել են հայկական եկեղեցիները, մի շարք տեղերում կառուցվել են նոր եկեղեցիներ։ Ռուսաստանի տարածքում գործում են Հայաստանյայց առաքելական եկեղեցու՝ Նոր Նախիջևանի ու Ռուսաստանի (կենտրոնը՝ Մոսկվա) և Հարավային Ռուսաստանի (կենտրոնը՝ Կրասնոդար) թեմերը։

Հայկական կառույցների ձևավորման նոր փուլն սկիզբ է առել 1996 թ.-ի հունիսին, երբ ընդունվել է ՌԴ օրենքը ազգային-մշակութային ինքնավարությունների մասին։ 1997 թ.-ի փետրվարին գումարվել է Մոսկվայի հայերի ազգային-մշակութային ինքնավարության հիմնադիր կոնֆերանսը։ 2000 թ.-ի մայիսի 25-ին հայկական մի շարք կազմակերպությունների միավորիչ համագումարում ձևավորվել է «Մոսկվայի հայ համայնք» կազմակերպությունը, իսկ նույն թվականի հունիսի 16-ին հրավիրված հայկական համառուսաստանյան համագումարում՝ Ռուսաստանի հայերի միություն կազմակերպությունը (նախագահ՝ Արա Աբրահամյան)։ Ավելի ուշ՝ 2001 թ.-ին Մոսկվայում՝ Ա. Աբրահամյանի գլխավորությամբ, կազմակերպվել է նաև Հայերի համաշխարհային կոնգրես կազմակերպությունը։ Ռուսաստանի հայ համայնքն արտերկրում ամենախոշորն է. այն ընդգրկում է շուրջ 2,2 մլն մարդ։ Ստեղծվել և երկրի ամբողջ տարածքում գործում է հայ կրթամշակութային խնդիրներով զբաղվող ծավալուն ցանց, որն ակտիվ կապերի մեջ է Հայաստանի հետ։ Գործարար աշխարհում հաջողություններ ունեցող բազմաթիվ հայեր ներդրումներ են կատարում նաև Հայաստանում և իրենց նպաստը բերում հայրենիքի տնտեսության զարգացմանը։

Ռուսաստանի Դաշնության Պետական դուման 1995 թ.-ի ապրիլին ընդունել է Օսմանյան կայսրությունում հայերի ցեղասպանությունը դատապարտող բանաձև։

Հայերը Ռուսաստանում բնակվել են 13-րդ դարից։ Այժմ նրանց թիվը շուրջ 2.250.000 է։ Ռուսաստանի հայերն հիմնականում բնակվում են Մոսկվայում, Կրասնոդարի երկրամասում, Ստավրոպոլի երկրամասում, Եկատերինբուրգում, Հյուսիսային Օսիայում, Սոչիում, Դոնի Ռոստովում, Սանկտ Պետերբուրգում, Ադիգեայում, Նովոռոսիյսկում, Մոսկվայի մարզում, Յակուտիայում, Արմավիրում, Վոլգոգրադում, Կալինինգրադում և այլ վայրերում։

Քաղաքական կուսակցություններ[խմբագրել]

2011 թվականի հուլիսի դրությամբ Ռուսաստանում, համաձայն «Քաղաքական կուսակցությունների մասին» Դաշնային օրենքի պաշտոնապես գրանցված են 7 քաղաքական կուսակցություններ, որոնցից Պետական Դումայում ներկայացված են չորսը՝ Միացյալ Ռուսաստան Համառուսաստանյան քաղաքական կուսակցությունը, ՌԴԿԿ (Ռուսաստանի Դաշնության Կոմունիստական Կուսակցություն), ՌԼԴԿ (Ռուսաստանի Լիբերալ Դեմոկրատական Կուսակցություն) և Արդար Ռուսաստան քաղաքական կուսակցությունը։ Պետական Դումայում ներկայացված չեն Արդար գործ Համառուսաստանյան քաղաքական կուսակցությունը, Ռուսասատանի հայրենասերներ քաղաքական կուսակցությունը և Յաբլոկո Ռուսաստանյան միացյալ դեմոկրատական կուսակցությունը։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Հովհաննես Բարսեղյան (2006)։ "Աշխարհագրական անունների հայերեն տառադարձության մասին որոշում", Տերմինաբանական և ուղղագրական տեղեկատու։ Երևան: 9-րդ հրաշալիք, 53։ ISBN 99941-56-03-9։ 
  2. Library of Congress։ «Topography and Drainage»։ http://countrystudies.us/russia/23.htm։ Վերցված է 2007-12-26։ 
  3. elib.ispu.ru
  4. The Free Dictionary Russian Soviet Federated Socialist Republic. Encyclopedia2.thefreedictionary.com. Retrieved on 22 June 2011.
  5. Ռուսերեն՝ «Декларация прав трудящегося и эксплуатируемого народа»
  6. Ռուսերեն՝ «Российская Советская Республика учреждается на основе свободного союза свободных наций как федерация Советских национальных республик»
  7. 2002 census(հայ.)
  8. Информационная телепрограмма «Время», эфир от 30 ноября 2008 г., 21:08 MSK
  9. Ռուսական սփյուռք(ռուսերեն)
  10. Всеукраинская перепись населения 2001 года.
  11. (1999 census)
  12. The numbers collected by the National Census are based on the country of origin and include among ethnic Russians significant amount of Jews, Ukrainians, Tatars and other people who stated Russia as the country of their ancestry
  13. (2000)
  14. (1999)
  15. МИД России | 12/10/2003 | ДОКЛАД МИНИСТЕРСТВА ИНОСТРАННЫХ ДЕЛ РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ «РУССКИЙ ЯЗЫК В МИРЕ», МОСКВА, 2003 ГОД
  16. Latvijas iedzīvotāju sadalījums pēc nacionālā sastāva un valstiskās piederības
  17. (2005)
  18. (1999)
  19. 13.5 % of the population
  20. (2006)
  21. (2007)
  22. Turkmen pledge on Russian rights, BBC News
  23. Russians in the United Kingdom
  24. (2001)
  25. (2004)
  26. (2005)
  27. (2003)
  28. CIA — The World Factbook
  29. Southern Caucasus: Facing Integration Problems, Ethnic Russians Long For Better Life
  30. Embajada de la Federacio’n de Rusia en la Repu’blica de Chile. Los primeros rusos en Chile.
  31. (2000)
  32. (2002 census)
  33. Georgia: Ethnic Russians Feel Insulated From Tensions, Radio Free Europe
  34. Category No. 2068.0 — 2006 Census Tables
  35. Cre’ditos
  36. Сколько русских в Бельгии
  37. Immigrants and the difficulties of integration and getting into the cultural mainstream
  38. http://www.ine.es/prodyser/pubweb/anuario06/anu06_02demog.pdf
  39. US govt. estimate
  40. Statistiche demografiche ISTAT
  41. Rusos en Argentina
  42. Informatii utile | Agentia Nationala pentru Intreprinderi Mici si Mijlocii
  43. (2000 census)
  44. (2002 census)
  45. 45,0 45,1 (2002 census)
  46. Statistics Norway
  47. Naumov, Alexander (2009-07-05), «The Russian Diaspora in Afghanistan», Russian Diaspora Communities, Russkiy Mir Foundation, http://russkiymir.org/en/diaspora/index.php?id4=10892, rերցված է 2009-07-29 
  48. (2006 census)
  49. Joshua project — Ethnic groups of Sweden
  50. (2002 census)
  51. 2009 census
  52. Joshua Project — Ethnic People Groups of Venezuela
  53. Joshua Project — Ethnic People Groups of Mongolia
  54. Date census 2002
  55. (2002 census)
  56. Orthodox Church of the South Africa
  57. (2000 census)
  58. 58,0 58,1 Etat civil et population du Luxembourg — Répertoire des personnes physiques — Statistiques — 01.06.2008
  59. The Russians in Ethiopia — 57 (229): 319 — African Affairs
  60. Puerto Rico — QT-P13. Ancestry: 2000
Wiktfavicon en.svg Ընթերցեք Ռուսաստան բացատրությունը հայերեն Վիքիբառարանում։