Կուբա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
República de Cuba
Կուբայի Հանրապետություն
Կուբայի դրոշ
Դրոշ
Կուբայի զինանշանը
Զինանշան
Նշանաբան՝
Patria o Muerte
Հայրենիք կամ մահ
Օրհներգ՝
La Bayamesa
Պայամեսայի երգը

Կուբայի դիրքը
Մայրաքաղաք Հավանա
23°8′N, 82°23′W
Ամենամեծ քաղաք մայրաքաղաք
Պետական լեզուներ իսպաներեն
Կառավարում Սոցիալիստ Հանրապետություն
 -  Նախագահ Ռաուլ Կաստրո
 -  Փոխնախագահ Խոսե Ռամոն Մաչադո Վենդուրա
Անկախություն Սկսած Իսպանիայից 
 -  Հայտարարված հոկտեմբերի 10 1868 
 -  Հանրապետության հայտարարում մայիսի 20 1902 
 -  Կուբական Հեղափոխություն հունվարի 1 1959 
Տարածք
 -  Ընդհանուր 110,861 կմ² (105րդ)
Բնակչություն
 -  2006 նախահաշիվը 11,382,820 (73րդ)
 -  2002 մարդահամարը 11,177,743 
 -  Խտություն 102 /կմ² (97րդ)
264 /մղոն²
ՀՆԱ (ԳՀ) 2006 գնահատում
 -  Ընդհանուր $44.54 միլիարդ (2006 թ.) (չշարված)
 -  Մեկ շնչի հաշվով $3,900 (չշարված)
ՄԶՀ (2004) Green Arrow Up Darker.svg 0.826 (բարձր) (50րդ)
Դրամական միավոր Կուբայական պեսո (CUC)
Ժամային գոտի EST (UTC-5)
 -  Ամռանը (DST) (Սկսում մարտի 11; վերջանում նոյեմբերի 4) (UTC-4)
Ինտերնետ .cu
Հեռախոսային կոդ +53

Կուբա (Cuba) Կուբայի Հանրապետություն (Republica de Cuba) Պետություն Վեստ Ինդիայում:

Պատմություն[խմբագրել]

Հնդկացիներով բնակեցված Կուբայի կղզին հայտնաբերել Է Ք. Կոչումբոսը 1492 թվականին: 16-րդ դարի սկզբին իսպանացիները նվաճեցին կղզին՝ ոչնչացնելով տեղի բնակչության մեծ մասը: Պլանտացիաներում աշխատեցնելու համար գաղութարարները Աֆրիկայից բերեցին նեգր ստրուկներ: 17-րդ դարի վերջին 18-րդ դարի սկզբին Կուբաում ուժեղացավ պայքարը իսպանական գաղութարարների դեմ (1717, 1721, 1723 թվականների ապստամբությունները): Առևտրի զարգացումը Եվրոպայի, ապա և ԱՄՆ-ի հետ զարկ տվեց շաքարի և ծխախոտի արտադրության զարգացմանը կղզում: Առաջ եկավ հարուստ կրեոլ-հողատերերի դասակարգ, որը շահագրգռված Էր երկրի տնտեսական և քաղական զարգացմամբ: 1812 թվականին տեղի ունեցավ նեգր ստրուկների խոշոր ապստամբություն: 1980-ական թվականներին իշխանություններն ստիպված վերացրին ստրկությունը, որը խթանեց կապիտալիստական հարաբերությունների զարգացումը, նպաստեց կուբայական ազգի ձևավորմանը: 1892 թվականին Մուսրաին ԱՄՆ-ում ստեղծեց Կոուբայի հեղափոխական կուսակցությունը, որը պետք Է միավորեր բոլոր հայրենասիրական ուժերը և նախապատրաստեր հակաիսպանական ազատագրական պայքարը: 1895 թվականին Կուբաում բռնկեց նոր զինված ապստամբություն Իսպանիայի դեմ, կազմվեց Կուբայի Հանրապետության հեղափոխական կառավարություն, մշակվեց սահմանադրություն: 1897 թվականին Իսպանիան ինքնավարություն տվեց Կուբային, բայց Կուբայի ժողովուրդը շարունակեց պայքարը: 1898 թվականին ԱՄՆ պատերազմ սկսեց Իսպանիայի դեմ (տես Իսպանա-ամերիկյան պատերազմ 1898)՝ ձգտելով տիրել Կուբային: Իսպանիան հրաժարվեց Կուբայի նկատմամբ ունեցած իրավունքներից, Կուբան ձևականորեն անկախություն ստացավ, իրականում՝ կախման մեջ ընկավ ԱՄՆ-ից, որը նրան պարտադրեց մի շարք անիրավահավասար պայմանագրեր: ԱՄՆ-ի ճնշման տակ 1901 թվականին Կուբայի սահմանադրության մեջ մտցվեց այսպես կոչված՝ «Պլատտի ուղղումը» (վերացվեց միայն 1934 թվականին), որը սահմանափակում Էր Կուբայիի սուվերենությունը մի շարք կարևոր հարցերում: Կուբայի ժողովրդի ազատագրական շարժումը ճնշելու նպատակով ամերիկյան իմպերիալիստները բազմիցս դիմել են զինված ինտերվենցիայի և օկուպացրել Կուբայի (1899-1902, 1906-1909, 1917-1922): Հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ հեղափոխության ազդեցությամբ Կուբայում ուժեղացավ բանվորական և ազատագրական շարժումը: 1924 թվականին բազմաթիվ քաղաքներում երևացին կոմունիստական խմբեր, 1925 թվականին Հավանայում հիմնադրվեց Կաբայի կոմունիստական կուսակցությունը (ԿԿԿ), որը եռանդուն մասնակցություն ունեցավ Խ. Մաչադոյի դիկտատուրայի (1925-1933) դեմ պայքարին: ժողովրդական լայն շարժման հետևանքով Մաչադոյի բռնապետությունը տապալվեց, և իշխանության գլուխ անցավ Ֆ. Բատիստան, որը երկրում հաստատեց ռազմա-ոստիկանական վարչակարգ, իսկ 1940 թվականին ընտրվեց Կուբայիի պրեզիդենտ (մինչև 1944 թվականը): 1941 թվականի դեկտեմբերին Կուբայի պատերազմ հայտարարեց Գերմանիային, Ճապոնիային և Իտալիային, ԱՄՆ-ի ն տրամադրեց ռազմածովային և ռազմաօդային բազաներ: 1942 թվականին դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատեց ՄՍՀՄ-ի հետ: 1943 թվականին կոմունիստները մտան կառավարության մեջ, Կուբայում ծավալվեց Սովետական Միության հետ համերաշխության շարժում: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին ուժեղացավ ամերիկյան մոնոպոլիաների թափանցումը Կուբա: 1952 թվականին պետ. հեղաշրջման հետևանքով նորից իշխանության գլուխ անցավ Ֆ. Բատիստան, որը կողմնորոշվում Էր դեպի ԱՄՆ-ը: Նա հրահրեց դիվանագիտական հարաբերությունների խզումը ՍՍՀՄ-ի հետ (1952 թվականի ապրիլ) և որդեգրեց հակակոմունիստական քաղաքականություն:

Ծխախոտի տունկեր

Այդ պայման¬ ներում հեղափոխական երիտասարդության մի խումբ, Ֆ. Կաստրո Ռուսի գլխավորությամբ, զինված պայքար սկսեց Բատիստայի վարչակարգի դեմ: 1953 թվականի հուլիսի 26-ին այս խումբը հարձակվեց Սանտյագո դե Կուբա քաղաքի Մոնկաղա զորանոցների վրա՝ ժողովրդական լայն շարժում սկսելու մտադրությամբ, բայց ձախողվեց: 1954 թվականի պրեզիդենտական ընտրությունների նախօրեին Բատիստան ներում շնորհեց շարժման ղեկավարներին, Ֆիդել Ռաուլ Կաստրո և Ռուս եղբայրները տարագբվեցին Մեքսիկա, որտեղ ձեռնամուխ եղան հեղափոխական նոր ջոկատի կազմակերպմանը: 1956 թվականի նոյեմբերի 30-ին այդ ջոկատը Ֆ. Կաստրոյի ղեկավարությամբ ափ իջավ Օրիենտե նահանգում և ամրացավ Սիեռա Մաեստրայի լեռներում: Փոքրիկ ջոկատն աստիճանաբար վերածվեց ապստամբական բանակի, որը պայքարի լայն ճակատ ստեղծեց բռնապետության դեմ: 1959 թվականի հունվար 1-ին Բատիստայի վարչակարգը տապալվեց, հաղթանակեց Կուբայական հեղափոխությունը: Երկրում ստեղծվեց մի յուրատեսակ երկիշխանություն՝ ժողովրդական իշխանություն, որը ներկայացնում էր ապստամբական բանակը, և ժամանակավոր կառավարություն, որն օժտված էր ձևական իշխանությամբ: Ժամանակավոր կառավարության մեջ գերակշռում էին աջ ուժերը (պրեմիեր մինիստր Մ. Կարդոնա, պրեզիդենտ Մ. Ուռուտիա), որոնք դեմ էին հեղափոխության հետագա զարգացմանը: 1959 թվականի փետրվարին Ֆ. Կաստրոյի գլխավորած հեղաՓոխական կառավարության ստեղծմամբ և աջերի ներկայացուցիչների հեռացմամբ վերջ գտավ նաև երկիշխանությունը: Գլխավոր պաշտոնները կառավարության մեջ զբաղեցրին հեղափոխական զինված ուժերի ներկայացուցիչներ Ռ. Կասարո Ռուսը պրեզիդենտ դարձավ Օ. Դորտիկոս Տորրադոն: 1959-1960 թվականներին անցկացվեց արմատական ագրարային ռեֆորմ, ազգայնացվեցին արդյունաբերությունը, տրանսպորտը, բանկերը, առևտուրը, բարելավվեց աշխատավորների սոցիալական դրությունը: 1961 թվականի ապրիլին կուբայական հեղափոխությունը հռչակվեց սոցիալիստական: Սոցիալիստական շինարարության հաջողությունները, եղբայրական բարեկամության ամրապնդումը և համագործակցության ընդլայնումը Սովետական Միության (ԽՍՀՄ-ի հետ դիվանագիտական հարաբերություններtհաստատվեցին 1960 թվականի մայիսին) և սոցիալիստական մյուս երկրների հետ, ՏՓԽ-ի մեջ մտնելը (1972) մեծապես բարձրացրին Կուբայի միջազգային և հեղինակությունը: 1978 թվականին Կուբայի դիվանագիտական հարաբերություններ ուներ ավելի քան 100 երկրի հետ: Ձախողվեց Կուբայի քաղական և տնտեսական շրջափակման ենթարկելու ԱՄՆ-ի քաղաքականությունը: Ամերիկյան պետությունների կազմակերպության Մանխոսեի արտակարգ խորհրդակցությունը (1975) որոշեց վերացնել հակակուբայական սանկցիաները: Կուբան հանդես է գալիս հօգուտ Լատինական Ամերիկայի երկրների անկախության և տնտեսական ինտեգրացիայի, պաշտպանում է ազգային ազատագրության համար պայքարող ժողովուրդներին (Անգոլա, Եթովպիա): Սովետա-կուբայական բարեկամության զարգացման մեջ նոր փուլ հանդիսացավ Սովետական Միության կոմկուսի գլխավոր քարտուղար Լ. Ի. Բրեժնևի պաշտոնական այցը Կուբա (1974 թվականի հունվար-փետրվար): 1975 թվականի դեկտեմբերին տեղի ունեցավ ԿԿԿ-ի 1-ին համագումարը, որը հաստատեց երկրի սոցիալական զարգացման 1-ին հնգամյա (1976-1980) պլանը:

Աշխարագրություն[խմբագրել]

Ընկած է Կուբա (104 հազար կմ²), Խուվենտուդ (2,2 հազար կմ²) ավելի քան 1600 մանր կղզիների վրա: Ընդհանուր տարածությունը 110,992 կմ² է, բնակչությունը՝ 9,7 մլն մարդ (1977): Մայրաքաղաքը՝ Հավանա: Վարչականորեն բաժանվում է 14 նահանգի:

Բնություն[խմբագրել]

Կուբա կղզու ափագծի երկարությունը 5746 կմ է: Կան բազմաթիվ ծոցեր: Մակերևույթն առավելապես հարթավայրային է: Բարձրություններն ու լեռները զբաղեցնում են տարածքի մոտ 1/3-ը: Արևմուտքի 400-600 մ բարձրության հորստային զանգվածներն առաջացնում են Կորդիլիերա դե Գուանիգուանիկոն: Կենտրոնում բարձրանում է Գուամուայա զանգվածը: Առավել բարձր լեռները գտնվում են երկրի ծայր հարավ-արևելքում: Հարավային ափի երկայնքով ձգվում է Աիեռա Մաեստրա զանգվածը (Տուրկինո լեռ, բարձրությունը՝ մինչև 1974, Կուբայի ամենաբարձր կետն Է): Լայն տարածում ունեն կարստային երևույթները: Կուբայի կղզին մեգանտիկլինորիում Է, մտնում Է Կորդիլիերաների ծալքավոր գեոսինկլինալային գոտու Անտիլա-Կարիբյան մարզի մեջ: Հիմնական օգտակար հանածոներն են նիկելը, պղինձը, մանգանը, քրոմիտները, կաոլինը: Կլիման արևադարձային Է, պսասատային: Հունվարի միջին ջերմաստիճանը 22,5°C Է, օգոստոսինը՝ 27,8°C: Տարեկան տեղումները 1000-1200-ից (հարթավայրերում) 2200 մմ են (լեռներում): Գետերը կարճ են, հաճախ սահանքավոր, ոչ ջրառատ: Ամենամեծ գետը Կաուտոն Է (երկարությունը՝ 370 կմ): Հողածածկույթում գերակշռում են լատերիտացած կարմրահողերը: Բնական բուսածածկույթը պահպանվել Է տեղ-տեղ: Անտառները ծածկում են տարածքի մոտ 10%-ը: Անտառներում տիրապետում են տերևաթափ և մշտադալար ծառատեսակները, հատկապես՝ արքայական և կանաչ արմավենիները, սոճիները: Որոշ շրջաններ ծածկված են հացազգի սավաննաներով. հանդիպում են կակտուսներ, ագավաներ: Ծովեզերքներին բնորոշ են մանգրովային մացառուտները: Կենդանական աշխարհն աղքատ Է: Կաթնասուններ համարյա չկան:

Քաղաքականություն[խմբագրել]

Կուսակցություններ[խմբագրել]
Հավանան հնում

Կուբայի կոմունիստական կուսակցություն (ԿԿԿ), հիմնվել է 1925 թվականին, վերջնականապես ձևավորվել է 1961-1965 թվականներին, «Հուլիսի 26-ի շարժման», ժողովրդա-սոցիալիստական կուսակցության և «Մարտի 13-ի հեղափոխական դիրեկտորատ»-ի միավորումով, ունի 240 հազար անդամ (1977): Կուբայի կոմկուսի ԿԿ-ի առաջին քարտուղարն է Ֆ. Կաստրո Ռուսը: Երիտասարդ կոմունիստների միություն (ԵԿՄ), ստեղծվել է 1962 թվականին, միավորում է 300 հազար անդամ (1975): Կուբայիի աշխատավորների արհմիութենական կենտրոն, ստեղծվել է 1939 թվականին, ունի 2 միլիոն անդամ (1975 թվականի դեկտեմբեր): Հեղափոխության պաշտպանության կոմիտեներ, հիմնըվել է 1960 թվականին, երկրի ամենամասսայական հասարակական կազմակերպությունն է, ունի 4,8 միլիոն անդամ: Կուբայի կանանց ֆեդերացիա, ստեղծվել է 1960 թվականին, միավորում է 2,1 միլիոն անդամ (1975): Մանր հողատերերի ազգային ասոցիացիա, ստեղծվել է 1961 թվականին, միավորում է 232 հազար անդամ (1975 թվականի դեկտեմբեր):

Տնտեսություն[խմբագրել]

Հեղափոխությունից հետո Կուբայում տեղի ունեցան սոցիալ-տնտեսական վերափոխումներ: Տնտեսության մեջ գերիշխում են սոցիալիստական արտադրահարաբերությունները. երկիրը թևակոխել է սոցիալիզմի նյութատեխնիկական բազայի ստեղծման ուղին: 1975 թվականին սոցիալիստական սեկտորին բաժին էր ընկնում արդիական արտադրանքի և շինարարության, տրանսպորտի և առևտրի 100%-ը, ամբողջ բանկային համակարգը, գյուղատնտեսական հողերի 70%-ը և գյուղատնտեսական արտադրության մոտ 60%-ը: Աշխատանքի միջազգային սոցիալիստական բաժանման համակարգում Կուբայի աչքի է ընկնում շաքարի արտադրությամբ, որի արտահանումով աշխարհում գրավում է առաջին տեղը: Տնտեսության զարգացման համար կարևոր նշանակություն ունի տնտեսական համագործակցությունը ԽորհրդայինՄիության և սոցիալիստական մյուս երկրների հետ: Արդյունաբերությունը տավիս է երկրի համախառն ազգային արտադրանքի ավելի քան 41 %-ը(1974): էներգիայի հիմնական աղբյուրը ԽՍՀՄ-ից ներմուծվող նավթն է: էլեկտրակայանների ընդհանուր հզորությունը 1979 թվականին 1780 հազար էր, էլեկտրաէներգիայի արտադրությունը՝ 7174 միլիոն: Ստեղծվել է ազգային միասնական էներգահամակարգ: Մշակող արդյունաբերության առաջատար ճյուղը շաքարի արդյունաբերությունն է (7,3 միլիոն տոննա 1978), որի առավել խոշոր ձեռնարկությունները գտնվում են Օրիենտե և Կամագուեյ նահանգներում: Զարգացած է մսեղենի և կաթնամթերքի (պանիր, կարագ ), մրգի և բանջարեղենի պահածոների, ձեթի, սիգարների արտադրությունը ևն:

Մեքենաշինությունը թողարկում է գյուղատնտեսական մեքենաներ, ձկնորսական նավեր, դիզելային մոտորներ, ռադիոապրանքներ, սառնարաններ, հեծանիվներ: Սև մետալուրգիայի ձեռնարկություններից խոշորագույնը Հավանայի Խոսե Մարտիի անվան կոմբինատն է: 1978 թվականին արտադրվել է 350 հազար ա պողպատ, 293 հազար նիկելի արդյունահանմամբ Կուբայի աշխարհում գրավում է առաջին տեղերից մեկը (36,8 հազար, 1975): Նիկելի վերամշակման խոշոր գործարաններ կան Նիկարոյում և Մոայում: Արդյունահանում են նաև մանգան, քրոմիտներ, պղնձի, երկաթի հանքաքար, կաոլին ևն: Քիմիական արդյունաբերության մեջ առանձնակի նշանակություն ունի արհեստական պարարտանյութերի արտադրությունը (1054 հազար, 1978): Զարգացած է նաև ցեմենտի, հավաքովի բետոնե կոնստրուկցիաների արտադրությունը: Կա տեքստիլ, կոշկեղենի արդյունաբերություն: Գյուղատնտեսության օգտակար հանդակները կազմում են 7,1 միլիոն հազար (1975): Գյուղատնտեսական գլխավոր կուլտուրան շաքարեղեգն է, որի պլանտացիաները կան համարյա ամենուրեք (1514 հազար, 1974-1975): Ավանդական կուլտուրաներից է ծխախոտը (50 հազար տոննա 1975-1976), մշակում են գետահովիտներում: Մշակում են բրինձ, եգիպտացորեն, լոբի, յուկա (մանիոկ), բտտւաո, մալանգա, կարտոֆիլ, արևելյան շրջաններում՝ [[սուրճ[[: Մեծ նշանակություն ունի ցիտրուսաբուծությունը: Աճեցնում են նաև անանաս, բանան, սեխի ծառ (ֆրուտաբոմբա), մանգո, գուայավւս, ավոկադո, կոկոււյան արմավենի, բանջարեղեն և բոստանային կուլտուրաներ, թելատուներից՝ հենեքեն (որի բերքով Կուբան աշխարհում 2-րդն է՝ Մեքսիկայից հետո): Կան նաև կենաֆի ցանքեր: Մեծ հաջողություններ են ձեռք բերվել գյուղատնտեսության, մասնավորապես շաքարեղեգի բերքահավաքի մեքենայացման բնագավառում: 1975 թվականին երկրում կար 54 հազար տրակտոր, ավելի քան 1000 եղեգնահավաք կոմբայն: Հսկայական նշանակություն է տրվում ջրատնտեսական շինարարությանը, հողերի ոռոգմանն ու չորացմանը: 1978 թվականին ոռոգվող հողերի տարածությունը 900 հազար հեկտար էր: Անասնապահությունն ունի մսակաթնային ուղղություն: 1975 թվականին կար 5,5 միլիոն գլուխ խոշոր եղջերավոր անասուն 1,5 միլիոն խոզ: Զարգանում են թռչնաբուծությունը, ձկնորսությունը: Ձկան և ծովային այլ կենդանիների որսը 1978 թվականին կազմել է 213 հազար տոննա: Տրանսպորտը: Երկաթուղիների երկարությունը մոտ 14 hազար կմ է, ավտոճանապարհներինը՝ 27 հազար կմ (1978): Առևտրական նավատորմի տոննաժը 760,2 հազար դեդվեյտ է (1978): Առավել խոշոր նավահանգիստներն են Հավանան և Սանտյագո դե Կուբան: Շաքարի արտահանման խոշոր նավահանգիստներն են Սիենֆուեգոսը, Մատանսասը և Գուայաբալը, գլխավոր օդանավակայանները՝ Հավանայինը և Սանտյագո դե Կուբայինը: Արտաքին տնտեսական կապերը: Արտահանում է շաքար, հանքանյութ և կոնցենտրատ, ծխախոտ, ձկնեղեն, ցիտրուսներ, ներմուծում՝ մեքենաներ, սարքավորումներ և տրանսպորտային միջոցներ, վառելիք, արդյունաբերական հումք, քիմիական ապրանքներ, պարեն, ժողովրդական սպառման առարկաներ: Ապրանքաշրջանառության 75,2%-ը բաժին է ընկել սոցիալիստական երկրներին, այդ թվում համարյա 75,2%-ը՝ Խորհրդային Սիությանը:

1970 թվականին ծնունդը կազմել է 1000 բնակչին 36, ընդհանուր մահացությունը՝ 6,1, մանկական մահացությունը՝ 1000 ողջ ծնվածին 37,6: Կյանքի միջին տևողությունը 66 տարի է: Սահացության հիմնական պատճառները սիրտ-անոթային համակարգի հիվանդությունները և չարորակ նորագոյացություններն են: Կուբայում գոյություն ունի առողջապահության պետական համակարգ: Բուժօգնությունը ձրի է, անաշխատունակության դեպքում տրվում է թոշակ: 1969 թվականին Կուբայում գործել է 100 հիվանդանոցային հիմնարկ՝ 50,1 հազար մահճակալով (1000բնակչին՝ 6,1 մահճակալ), գյուղական վայրերում (1972)՝ բժշկական 52 կենտրոն: Արտուսհիվանդանոցային օգնություն է ցույց տալիս 314 պոլիկլինիկա: 1967 թվականին աշխատել է 6,6 հազար բժիշկ (1 բժիշկ՝ 1,2 հազար բնակչին), 1,1 հզ. ատամնաբույժ, 380 դեղագործ, 12,5 հազար միջին բուժաշխատող: Բժիշկներ են պատրաստում համալսարանների 4 բժշկ. ֆակուլտետ, միջին բուժանձնակազմ՝ 13 ուսումնարան: 1972 թվականին առողջապահության ծախսերը կազմել են 200 միլիոն պեսո: Կուբաում են գտնվում Սան Վիսենտե, Սան Դիեգո դե լոս Բանյոս և Սանտա ֆե հայտնի առողջարանները:

Գիտական հիմնարկներ[խմբագրել]

Առաջին գիտական հիմնարկները Կուբայում ստեղծվել են դեռևս 18-րդ դարում: Գիտական լայն գործունեություն է ծավալվել Հավանայի բժշկական, ֆիզիկայի և բնական գիտությունների (1861), լեզվի (1951) ակադեմիաներում: 1962 թվականինին հիմնադրվել է Կոըբայի գիտությունների ակադեմիան: Կան նաև մի շարք ճյուղային ինստիտուտներ՝ շաքարեղեգից ստացվող մթերքների ուսումնասիրման, լեռնային արդյունաբերության և մետալուրգիայի, տեխնոլոգիական հետազոտությունների, քիմիական արդյունաբերության, կենդանաբանության, հիգիենայի ազգային ուռուցքաբանության և ռադիոկենսաբանության, միջազգային քաղա քականության ինստիտուտները: Գործում են Ազգային աստղադիտարանը (1902 թվականից), բուսաբանական այգին (1967 թվականից), գիտու թյան և տեխնիկայի պատմության (1967 թվականից), բանահյուսության (1923 թվականից) ըն կերությունները: Գիտական հետազոտու թյուններ են կատարվում նաև համալսա րաններում: Փիլիսոփայությունը: Գաղութային շրջանում Կուբայի փիլիսոփայության զարգացու մը սերտորեն կապված էր Իսպանիայում փիլիսոփայության զարգացման հետ: Մինչև 18-րդ դարում տիրապետող էր սխոլաստիկան:

18-րդ դարի վերջերին թափանցել են Ֆրանսիական մեծ հեղափոխության դարաշրջանի մատերիալիստական և հումանիստա կան հասարակական-քաղական գաղափարները: Ս. Ա. Կաբալերոն (18-րդ դարի վերջ-19-րդ դարի սկիզբ), դուրս գալով սխոլաստի կայի շրջանակներից, տարածել է Ռ. Դեկարտի և անգլ. մատերիալիստների որոշ գաղափարներ, իսկ նրա հետևորդ Ֆ. Վարելա ի Սորալեսը վերջ դրել Կուբայում տիրա պետող սխոլաստիկային: Նրանց գաղա փարներն են շարունակել մատերիալիստական-սենսուալիստական ուղղության ներկայացուցիչները (դե լա Լուսի-Կաբալերո, Ի. Մ. Սեստրե):

Լատինական Ամերիկայի երկրների մշակույթի, այդ թվում փիլիսոփայության մեջ խոր հետք է թողել 19-րդ դարի երկրորդ կեսի հեղափոխական դեմոկրատ, բանաստեղծ և մտածող Ս. Սարտին: 19-րդ դարի վերջին-20-րդ դարի սկզբի առավել հայտնի կուբայական Փիլիսոփան Է. Ւ». Վարոնան է՝ Լատինական Ամերիկայում պոզիտիվիզմի ներկայացուցիչներից մեկը: 20-րդ դարում Կուբաում տարածվում են պրագմատիզմի, էկզիս տենցիալիզմի և նեոթոմիզմի գաղափար ները: 19-րդ դարի վերջերին Կուբայում թափանցած մարք սիզմի գաղափարները տարածում են գտել 20-րդ դարի սկգբներին: 1901 թվականին Կուբա Բալինիոյի ղեկավարությամբ ստեղծված «Սոցիալիստական պրոպագանդայի ակումբը» պրոպագանդել է Կ. Սարքսի և Ֆ. էնգելսի աշխատությունները: 1925 թվականին ստեղծված Կուբայի կոմունիստական կուսակցությունը նպաստել է մարքսիստական գաղափարնե րի հետագա զարգացմանը: Կուբայում հեղա փոխության գաղափարական նախապատ րաստման համար կարևոր դեր են կատա րել մարքսիստներ Կ. Բալինիոյի, Խ. Ա. Մելյի, Ռ. Սարտինես Վիլենայի, Բլաս Ռոկայի և Խ. Սարիանելիոյի աշխատու թյունները: Կուբայում հեղավւոխության հաղ թանակից (1959) հետո մարքսիստական փիլիսոփայությունը երկրի գաղափարա կան կյանքում կատարում է գլխավոր դերը: 1964 թվականին Կուբայի ԳԱԿ-ից ստեղծվել է փիլիսոփայական խումբ, որն ուսումնասիրություններ է կատարում մարքսիստական փիլիսոփայության և Կուբայի փիլիսոփայության պատմության բնագավառում: 1960 թվականիցից հետո պրոբլեմներին մեծ ուշադրություն է դարձ վում «Cuba Socialista» (1961 թվականից), «Pensamiento critico» (1967 թվականից), «Universidad de la Habana» (1934 թվականից) և այլ ամսագրերում:

Պատմագիտություն[խմբագրել]

Սկզբնավոր վել է 18-րդ դարի վերջին: 19-րդ դարի սկզբին, ազատագրական շարժման պայմաննե րում, հատկապես անկախության պատերազմի ազդեցության տակ, երեան եկան Պ. Ա. Մորել դը Աանտա-Կրուսի, Մ. Ֆելիքս դը Առատեի, Ա. Վալդեսի և այլոց գործերը: Նրանք պահանշում են անցկացնել ռեֆորԱներ, ընդլայնել բնակ չության իրավունքները: 30-ական թվականին Խ. Ա. Սակոյի աշխատություններն ուղըղված էին ստրկավաճառության, իսկ 40-ական թվականներին՝ Կուբայում ԱՄՆ-ի ն միացնելու դեմ: Անկախության համար Կուբայի 1895-1898 թվականների պատերազմին ԱՄՆ-ի մասնակցու թյունը և երկրի օկուպացիան ԱՄՆ-ի զորքերի կողմից ավելի ցայտուն դրսեվորեցին երկու ուղղություն, երկրի ան կախության կողմնակիցների (Վ. Մորաես-ի-Մորալես) և Կ. ԱՄՆ-ին միացնե լու կողմնակիցների (Խ. Ի. Ռոդրիգես): 1910 թվականին ստեղծված պատմության ազգա յին ակադեմիան ձգտել է խուսափել քաղական վեճերից և նպատակ դրել հավաքել ու հրատարակել փաստաթղթեր: 20-րդ դարի սկզբին ձևավորվել է պատմագիտության երեք ուղղություն, մարքսիստական, լիբերալ-առաշադիմական և կղերապահպանողական: Մարքսիստականtուղղու թյան ակնառու ներկայացուցիչն էր 4-րդ Ա. Մելյան, որն առաշինն է բացահայտել ԱՄՆ-ի քաղաքականության զավթողական բնույթը Կարիբյան ծովի ավազանում, ցույց տվել, որ Կուբայի ժողովրդի հիմնական թշնամին ԱՄՆ-ի հետ համագործակցող ազգային բուրժուազիան է, կանխատեսել է սոցիալիզմի անխուսափելի հաղթանակը Կուբայում: Լիբերալ-առաշադիմական ուղղու թյան ներկայացուցիչները (է. Ռոյդ դը Լեուչսենրինգ, Ֆ. Օրտիս և ուրիշներ) քննադատել են ԱՄՆ-ի քաղաքականությու նը Կուբայում, դատապարտել իսպ. գաղութա յին վարչակարգը, ռասիզմը և ֆաշիզմը, բարեկամական դիրք են գրավել ՍՍՀՄ-ի նկատմամբ, թեև քաղական գործունեության մեջ անհետևողական են եղել: Կղերա ֆեոդալական ուղղության ներկայացու ցիչները (է. Պորտել Վիլա, է, Սանտովենիա և ուրիշներ) քողարկել են ԱՄՆ-ի իմպերիալիզմի տիրապետությունը Կուբայում և հաճախ հանդես են եկել իբրև ԱՄՆ-ի շատագովներ՝ խեղաթյուրել Կ-ի պատ մությունը:

1940 թվականին է. Ռոյդ դը Լեուչսենրինգը հիմնել է Պատմության և միջազ գային հետազոտությունների կուբայա-կան ընկերությունը, որն իր շուրշն է համախմբել հայրենասեր պատմաբան ներին, կազմակերպել (1942-1960 թվականին) պատմաբանների համաժողովներ: 1940-ական թվականներին Բլաս Ռոկայի, Կ. Ռոդրիգեսի ու Մ. Ագիռեի աշխատություններում բացահայտվել են Կուբայի պատմության մարքսիստական ուսումնասիրության խնդիր ները: 1959 թվականի հեղափոխությունը լայն հնա րավորություններ բացեց Կուբայի պատմու թյան մարքս-լենինյան ուսումնասիրու թյան համար: Պատմագիտության զարգացման համար մեծ նշանակություն ունեն Ֆ. Կաստրո Ռուսի և ԿԿԿ մյուս ղեկավար ների աշխատությունները: Պատմության մարքսիստական ուսումնասիրության գոր ծում կարևոր նշանակություն ունեն Խ. Մարինելյոյի և Ա. Նունյես Ւփմենեսի աշխա տությունները: 1962 թվականին հիմնվել է Կուբայի ԳԱ պատմության ինստիտուտը: Պատմագիտության ասպարեզում զգալի աշխատանք է կա տարում հեղավւոխության զինված ուժերի քաղվարչությունը և ԿԿԿ ԿԿ-ին կից պատմության հանձնաժողովը: Հեղափոխությունից հետո ստեղծված «պատմության դպրոցները (փաստորեն Կուբայի համալսա րանների պատմության ֆակուլտետները) զուգակցում են պատմաբանների պատրաստումը և գիտական աշխատանքը:

Տնտեսագիտություն[խմբագրել]

Ձևավորվել է 19-րդ դարի առաշին քառորդում, կրել եվրո պական դասական և գռեհիկ քաղաքա տնտեսության ազդեցությունը: Կուբայի տեսագիտության վաղ ներկայացուցիչների (Ֆրանցիսկո դե Արանգոի-Պառնենյո, Ի. Ա. Մակո, Ռոմանա դե լա Մագրա) հայեցակետը ռեֆորմիզմն էր. առաարկ վում էր սահմանել առևտրի ազատություն, կրճատել հարկերն ու մաքսերը, թույլատրել դրամի ազատ ներհոսք, ստրուկի աշխատանքը փոխարինել վար ձու բանվորի աշխատանքով ևն: 19-րդ դարի երկրորդ կեսում զգալի էր ավտոնոմիստների (Ռ. Մոնտերո) ազդեցությունը, որոնք, ի հակակշիռ անեքսիոնիստների, ձգտում էին հիմնավորել իսպանական գաղութա տիրության շրջանակներում ինքնավարության տնտեսական արդյունավետությունը: Տարածված էին նաև հեղափոխական դեմո կրատների (Խ. Մարտի) ընդհանուր առմամբ առաջադիմական հայացքները: Գրանցում կոչ էր արվում լատինաամերիկյան երկրները համախմբել ԱՄՆ-ի էքս պանսիոնիստական քաղաքականության դեմ, վարել ազգային անկախ քաղաքականություն, հռչակ ել դեմոկրատական (գյուղացիների և մանր սեիականատերերի) հանրապետություն՝ «բոլորի բարօրության համար» ևն: 20-րդ դարի սկզբներին տնտեսագիտության զարգացումն ընթանում էր Կուբայի էկոնոմիկայի վրա ԱՄՆ-ի ազդեցու թյունը քննադատող (Մ. Մանգլիի-Գառիտե, Ռ. Գեռաի-Մանչես) և գովաբանող (Լ. Վալդես Ռոյգ) հոսանքների պայքա րում, առաջ էին քաշվում գյուղատնտեսու թյան և արդյունաբերության դիվերսիֆիկացման, ազգային բանկ և նավատորմ ստեղծելու, մասնավոր կապիտալ ներ դրումներն ավելացնելու հարցեր, նկատվում էր քանականան էութան ազդեցությունը: 20-րդ դարի 20-ական թվականների Կուբայում կազմավոր վեց մարքսիստական տնտեսագիտության ուղղությունը, որի հիմնադիր Ի. Տոռասը հանդես էր գալիս տիրող դասակարգերի տնտ. քաղաքականության, նրանց թողտվությամբ կղզու իմպերիալիստական կո ղոպուտի քննադատությամբ, պաշտպա նում բանվոր դասակարգի շահերը: 40-ական թվականների տնտեսագիտական հետազո տություններում մարքս-լենինյան դիրքերից քննվում էին Կուբայում սոցիալ-տնտեսական ֆոր մացիայի փոփոխման (Բ. Ռոկա, Ֆ. Պերես դե լա Ռիվա, Ռ. Մ. Բոնիլյա), էկոնոմիկայի զարգացման խնդիրները: Հեղափոխա կան շրջանում հատուկ նշանակություն է ստանում սոցիալիստական էկոնոմիկայի շինարարության պրոբլեմների մշակումը: էկոնոմիկայի զարգացման սկզբունքային հարցերը վերլուծվում են Ֆ. Կաստրոյի, Օ. Դորտիկոս Տորրադոյի, է. Չե Գևարի աշխատություններում: Հաշվի առնելով Կուբայի յուրահատուկ պայմանները՝ առաշ է քաշվում գյուղատնտեսության առաջնա հերթ զարգացման խնդիրը, որի հետ սեր տորեն կապված է երկրի ինդուստրացման ապահովումը: Տնտեսագիտական պրոբլեմների հետա զոտություններն իրականացնում են Կուբայի համալսարանները:

Ժողվրդավարություն[խմբագրել]

Բնակչություն[խմբագրել]

95%֊ը կուբացիներ են: Ապրում են նաև չինացիներ, ճապոնացիներ: Օրիենտե նահանգում պահպանվել Է բնիկ հնդկացի բնակչություն: Պաշտոնական լեզուն իսպաներենն Է, տոմարը՝ Գրիգորյանը: Հավատացյալների մեջ գերակշռում են կաթոլիկները: Երկրի առավել խիտ բնակեցված շրջանը Հավանա նահանգն Է (251 մարդ 1 կմ² վրա): Քաղաքային բնակչությունը 60,5% Է (1970): Առավել խոշոր քաղաքներն են՝ Հավանան, Մանտյագո դե Կուբան, Կամագուեյը:

Հայերն Կուբայում[խմբագրել]

Կուբայում հայերը հաստատվել են սռաջին համաշխարհային պատերազմից հետո: Դրանք Արևմտյան Հայաստանի գավառներից և Կոստանդնուպոլսից գնացած գաղթականներ էին, որոնք ուզում էին անցնել ԱՄՆ: Սակայն ամերիկյան իշխանությունների հարուցած դժվարությունների պատճառով հայ գաղթականներն ստիպված էին Կուբայում ապրել մինչև երկրորդ համաշխարհային պատերազմի վերջը, երբ նրանց ներգաղթի իրավունք տրվեց: 1920-1940-ական թվականներին Կուբայում կար շուրջ 500 հայ, որոնք կենտրոնացած էին Հավանայում: Համայնքը կառավարում էր Գաղութային միությունը: Գործել են Հայուհյաց, Մալաթիայի, Տիգրանակերտի, Պաղինի հայրենակցական միությունները, ՀՕԿ-ի մասնաճյուղը, Հայ առաջադիմական միությունը, որը, հիմնադրվել Է երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ և աջակցել երկրի հակաֆաշիստական ընդհանուր պայքարին, միջոցներ հանգանակել «Սասունցի Դավիթ» տանկային շարասյան ու կարմիր բանակի օգնության ֆոնդի համար: Գաղութում գործել Է հայկական դպրոց: Այժմ Կուբայում հայ համայնք չկա:

Լուսավորություն[խմբագրել]

1962 թվականին որոշում է ընդունվել ձրի ուսուցման և 9-ամյա պարտադիր կրթության մասին: Ժողկրթության ցանցն ընդգրկում է մանկապարտեզները և մանկամսուրները, վեցամյա տարրական, քառամյա հիմնական միջնակարգ (գյուղական վայրերում՝ եռամյա), եռամյա-նախահամալ- սարանական դպրոցները: Տարրական դպրոցի հիմքի վրա գործում են եռամյա տեխնոլոգիական դպրոցներ. շրջանավարտներն իրավունք են ստանում ընդունվելու քառամյա տեխնոլոգիական ինստիտուտը, ապա՝ համալսարան: Հիմնական միջնակարգ դպրոցի հիմքի վրա գործում են օտար լեզուների, տնտեսագիտական, ֆիզիկական կուլտուրայի քառամյա ինստիտուտները: 1960 թվականին Հավանայի մոտ (Տարարում) բացվել է Ա. Ս. Սակարենկոյի անվան բարձրագույն մանկավարժական ինստիտուտը: Կուբայի բարձրագույն կրթության համակարգի մեջ մտնում են Հավանայի համալսարանը, 0րիենտե նահանգի համալսարանը (Սանտյագո դե Կուբայում), Լաս Վիլյաս գավառի կենտրոնական համալսարանը (Սանտա Կլարայում), Կամագուեյի գավառի համալսարանական կենտրոնը: Ոչ լրիվ բարձրագույն ուս. հաստատություններ են դրամատիկ արվեստի մունիցիպալ ակադեմիան, 3 կոնսերվատորիա, նրբագեղ արվեստների ազգային և կիրառական արվեստի դպրոցները (Հավանայում): Խոշոր գրադարաններն են. խոսե Սարտիի անվան (հիմնադրվել է 1901 թվականին), Հավանայի համալսարանի (հիմնադրվել է 1728 թվականին): Հավանայում են Ազգային (հիմնադրվել է 1913 թվականին), ժողովրդական արվեստի, հեղափոխության, խոսե Սարտիի (1925), Սարդաբանական (1847) և այլ թանգարաններ:

Մշակույթ[խմբագրել]

Մեդիա[խմբագրել]

Լույս է տեսնում շուրջ 50 պարբերական, այդ թվում՝ 9 օրաթերթ: Հավանայում հրատարակվում են ԿԿԿ ԿԿ օրգան «Գրան- մա» («Granma», 1965 թվականից) և Երիտասարդ կուսակցականների միության օրգան «խուվենտուդ րեբելդե» («Juventud Rebelde», 1965 թվականից) օրաթերթերը: 7 գավառական օրաթերթերից խոշորներն են՝ «Ադելանտեն» («Adelante», 1959 թվականից), «Վանգուարդիան» («Vanguardia», 1962 թվականից), «Միերա Մաեստրան» («Sierra Maestra», 1959 թվականից): Կարևոր են նաև Կուբայի զինված ուժերի օրգան «Վերդե Օլիվո» («Verde Olivo», 1959 թվականից), «Բոհեմիա» («Bohemia», 1908) հասարակական-քաղաքական շաբաթաթերթերը, «Կուբա» («Cuba», 1962 թվականից, Հավանայում՝ իսպաներեն, Մոսկվայում՝ ռուսերեն) ամսագիրը: Հավանայում է գտնը- վում Պրենսա Լատինա (հիմնական 1959 թվականին) Լատինա-ամերիկյան ինֆորմացիոն գործակալությունը: Ռադիոհաղորդումներն սկսվել են 1914 թվականին, հեռուստատեսային հաղորդումները՝ 1950 թվականին:

Գրականություն[խմբագրել]

Մինչկոլումբոսյան շրշանի հնդկացիների գրականությունը չի պահպանվել: ժամանակակից գրականությունը իսպաներեն է: Մեգ հասած ստեղծագործություններից հնագույնը Մ. Բալբոայի «Համբերանքի հայելին» (1608) պոեմն է: 18-րդ դարի վերջերին Հավանայի հայրենասիրական ընկերության (1793) շուրջը համախմբված գրողները (Բ. Պ. Ֆերրեր, 1772-1851, Մ. դե Մեկեյրաի Արանգո, 1760-1846 և ուրիշներ) Ֆրանսիական մեծ հեղափոխության և Հյուսիսային Ամերիկայում անկախության համար մղվող պատերազմի ազդեցության աակ, քարոզել են լուսավորական գաղափարներ: 17-18-րդ դարերում զարգացել է նաև կրեոլական և նեգրական պոեզիան: 19-րդ դարի սկզբին գրականության մեշ կարեոր դեր է խաղացել հեղափոխական լուսավորիչ Ֆ. Վարելա-ի Մորալեսը (1788-1853): Ի. Մ. էրեդիայի (1803-1839) քնարերգության մեշ հայրենասիրական կլասիցիզմը զուգակցվել է ռոմանտիզմի հետ, որի ձևավորմանը նպաստել է Դ. Դելմոնտեի Ապոնտեի (1804-1853) գործունեությունը: Նրա խմբակում միավորվել են Գ. դե Լա Կ. Վալդեսը (1809-1844), Խ, Ֆ. Մանսանոն (1797-1854 կամ 1857), Խ. Ս. Միլանեսը (1814-1863) և ուրիշներ: Մինչև 19-րդ դարի վերջը իշխել է ռոմանտիզմը: Նրա խորքում ծնունդ է առել կենցաղագրական գրականությունը (Մ. Վիլյավերդե, 1812-1894), որով սկզբնավորվել է ռեալիզմը (Ռ. Մեսա, 1861-1911, Ն. էրեդիա, 1852-1901): 19-րդ դարի կեսերին Խ. դել Կասալի (1863-1893) հոռետեսական բանաստեղծությունները սկիզբ դրեցին մոդեռնիզմին: Հակաիսպանական պատերազմի (1895-1898) ազդեցության տակ երևան եկավ քաղաքացիական քնարերգությունը (Բ. Բիռնե, 1861-1936, Ֆ. Ի». Պիչարդո, 1873-1941, Խ. Մ. Պովեդա, 1888-1926 և ուրիշներ): 1920-ական թվականներին, դասակարգային պայքարի լարված պայ¬ մաններում բանաստեղծներ Ա. Ակոստան (ծնված 1886 թվականին), Ֆ. Պիչարդո Մոյան (1892-1957) հանդես եկան ԱՄՆ-ի իմպերիալիստական ճնշման դեմ: Մոցիալական մոտիվները բնորոշ են Ռ. Պեդրոսոյի (ծնված 1896 թվականին), Մ. Նավարրո Լունայի (1894-1966), Ա. Ի. Աուխիերի (ծնված 1910 թվականին), Պ. դե լա Տորիենցե Բրաուի (1901-1936), Լ. Ֆ. Ռոդրիգեսի (1888-1947), Լ. Մարերոյի (ծնված 1911 թվականին) և ուրիշների համար: 1930-ական թվականների քնարական բանաստեղծություններով հանդես եկան է. Ֆլորիտը (ծնված 1903) և Ի. Բուեսան (ծնված 1910 թվականին): 1920-ական թվականների վերջերին Մ. Տալիետը (ծնված 1893 թվականին) և Ռ. Գիրաոն (1908-1949) սկզբնավորեցին աֆրիկա-կուբայական պոեզիան, որի հետ կապված է նաև Կուբայի խոշորագույն բանաստեղծ Ն. Գիլիենի (ծնված 1902 թվականին) վաղ շրջանի ստեղծագործությունը: ժամանակակից լատինա-ամերիկյան գրականության պատմության մեշ նշանակալից տեղ են գրավում Ա. Կարպենտիերի ստեղծագործությունները: Հեղափոխության հաղթանակը (1959) լայն հնարավորություններ ստեղծեց ժողովրդական գրականության զարգացման համար: Գրողների մեծ մասը միավորվեց գրողների և նկարիչների միության (1961) մեջ: Զգալի է Ն. Գիլիենի, Ֆ. Խամիսի (ծնված 1939), Ռ. Ֆեռնանդես Ռետամարայի (ծնված 1930 թվականին), Ա. Ալվարես Բարագանիոյի (1932-1962), Է. Դիեգոյի (ծնված 1920 թվականին) մասնակցությունը ստեղծագործական ուժերի համախմբման և նոր, սոցիալիստական արվեստի ստեղծման գործում: Կուբայի ապրած սոցիալական ցնցումները և նոր կյանքի կառուցումն են պատկերում Խ. Պուիգ Մոլերի (ծնված 1916 թվականին), Մ. Կոֆինիոյի, Խ. Տրավիեսոյի, Մ. Կինոնեսի, է. Միրուլեսի ստեղծագործությունները: Դրամաներով հանդես են գալիս Վ. Պինիերան, Տրիանան և ուրիշներ:

Ճարտարապետություն[խմբագրել]

Կուբայի հնդկացիները կառուցել են հիմնակմախքային հյուղեր («բոիո»), մթերքների համար ցցաշեն հարթակներ («բարբակոա»):16-րդ դարում կազմավորվել են Հավանա, Մանտյագո դե Կուբա, Տրինիդադ և այլ քաղաքներ՝ հզոր ամրություններով, փողոցների ուղղանկյուն ցանցով, կենտրոնական հրապարակում՝ եկեղեցով և ռատուշայով: Իսպանական և մեքսիկական բարոկկոյի ազդեցությամբ ստեղծվել են քարե բնակելի տան (1-2-հարկանի, ներքին բակով, սպիտակեցված և գունազարդված պատերով, պատշգամբներին պատուհանների փայտե վանդակորմերով) և եկեղեցու (միանավ, ուղղանկյուն աշտարակով, թաղածածկ կամ «արտեսոնադո» առաստաղով) տիպերը: 18-րդ դարի կառույցների բարոկկո կամ կլասիցիզմի ոճով մշակված ճակատները զարդարվել են սյուներով, կամարներով, գունավոր վիտրաժներով: 18-րդ դարի վերջին, 19-րդ դարի սկզբին ստեղծվել են Հավանա, Տրինիդադ քաղաքների գլխավոր հրապարակների ճարտարապետական անսամբլները: 20-րդ դարի սկզբից Հավանայում կառուցվել են բազմահարկ, էկլեկտիկ և «մոդեռն», իսկ 1920-1930-ական թվականների եվրոպական և ամերիկյան ժամանակակից ճարտարապետություն (ճարտարապետն է. Ռոդրիգես Կաստելս) ոճերով շենքեր: 1940-1950-ական թվականներին կառուցվել են ֆունկցիոնալիզմի ոճով շենքեր (ճարտարապետ Ա. Կինտանա, Ա. Ռոդրիգես Պիչարդո, Ա. Կապաբլանկա): 1959 թվականի հեղափոխությունից հետո շինարարությունը լայն թափ է ստացել, կառուցվել են բարեկարգ միկրոշրջաններ՝ 1-2 մինչև 11-12-հարկանի երկաթբետոնե բնակելի տներով, դպրոցներով, մանկապարտեզներով, մշակույթի կենտրոններով, մարզահրապարակներով: Հավանայում ստեղծվել է Հավանա դել էստե բնակելի խոշոր զանգվածը, Սանաա-Կլարայում, Մանտյագո դե Կուբայում, Կամագուեյում՝ բնակելի շրշաններ: Կառուցվել են արդյունաբերական, հասարակական, հիվանդանոցային, ուսումնական շենքեր, սպորտային, գյուղատնտ. կոոպերատիվների («Կամիլիո Միենֆուեգոս», «Լոս Պինոս» ) համալիրներ, հանգստի գոտիներ: 1960-1970-ական թվականների սահմանագծում ճարտարապետության մեշ (ճարտարապետներ Ռ. Մ. Ֆրանկո, Ֆ. Մալինաս, Ռ. Պոռո) աճել է քաղաքային շինարարության ինդուստրացումն ու տիպայնացումը, լայնորեն կիրառվում են հավաքովի երկաթբետոնե կոնստրուկցիաներ: Գործարանային թողարկման խոշորապանել տների տիպերն ստեղծվում են ըստ Կուբայի քաղաքների կլիմայական և ճարտարապետական յուրահատկությունների:

Կերպարվեստ[խմբագրել]

Հնդկացիների հին արվեստի հուշարձաններից են քարանձավային որմնանկարները, խեցեղեն անոթներն ու արձանիկները, քարե ու փայտե կուռքերը («սեմի»): 18-19-րդ դարերի սահմանագծում իսպանականի ազդեցությամբ ձևավորվել է կուբայական փորագրությունը (Ֆ. Բաես) և գեղանկարչությունը (Խ. Ն. դե Լա էսկալերայի կրոնական պատկերները, Վ. Էսկոբարի ռեալիստական դիմանկարները, 1818 թվականին Հավանայում կազմակերպված Ման Ալեխանդրո գեղարվեստի ակադեմիայի հիմնադիր Խ. Բ. Վերմայի կլասիցիստական պատմական նկարները): 19-րդ դարի 1-ին կեսին հանդես են եկել «կենցաղագիրները» («կոստումբրիստները»)՝ ժողովրդական կյանքի բնորոշ պատկերների հեղինակներ Վ. Պ. դե Լանդալուսեն, Ֆ. Միահլեն, բնանկարիչներ Հ. Գառներայը և է. Լապլանտեն: 19-րդ դարի 2-րդ կեսին գերիշխել են ակադեմիական և ռոմանտիկական ավանդույթները՝ բնանկարչության մեշ (Ֆ. Միսներոս, Վ. Մանս Կարտա) և պատմական երփնագրերում (Մ. Մելերո): Իսպանական լծից երկրի ազատագրումից հետո զարգացել են հայրենասիրական պատմանկարչությունն ու մարտանկարչությունը (Ա. Մենոկալ), ռեալիստական ժանրային գեղանկարչությունը (Լ. Ռոմանյաչ, Ռ. Լոյ) և քանդակագործությունը (Խ. Ի. Միկրե, Թ. Ռամոս Բլանկո, Է. Բետանկուր): 1920-ական թվականների նշանավոր գեղանկարիչներ Վ. Մանուելը, Ա. Գատտորնոն, Է. Ավելան, Ի. Արչեն, Կ. էնրիկեսը, Ֆ. Պոնսե դե Լեոնը կրել են ֆովիզմի, նեոկլասիցիզմի կամ պրիմիտիվիզմի ազդեցությունը: 1930-ական թվականների կեսերին Ա. Պելաեսը, Մարիանոն (Մարիանո Ռոդրիգես), Ռ. Պորտոկառերոն, Մ. Կառենիոն, Կ. Բերմուդեսը խճանկարներում, որմնանկարներում և հաստոցային երփնագրերում, Դ. Ռավենետը՝ քանդակներում կիրառել են և՛ ազգային ավանդույթները, և՝ մեքսիկական ու եվրոպական մոնումենտալ արվեստի փորձը: 1940-1950-ական թվականներին տարածում է գտել աբստրակցիոնիզմը (Վ. Լամ): 1959 թվականից հետո հաջողությամբ զարգանում է Կուբայիի հեղափոխական գրաֆիկան (Կ. Գոնսալեսի, Ռ. Կինտանայի, Ա. Պոսսեի, Մարիանոյի, Պորտոկառերոյի պլակատներն ու էստամպները): Հեղափոխության թեմաներով գործեր են ստեղծել նաև գեղանկարիչներ Մ. Կաբրերա Մորենոն, Օ. Ցանեսը, Ա. Բենիտեսը: Արվեստագետներն ընդգրկված են Կուբայի գրողների և նկարիչների միության (հիմնական 1961 թվականին) մեջ:

Երաժշտություն[խմբագրել]

Կուբայական ժողովրդական երաժշտությունը ձևավորվել է եվրոպական, առաջին հերթին՝ իսպանական ու աֆրիկական երաժշտության հիման վրա (հնդկացիների երաժշտությունը չի պահպանվել): Այդ երաժշտական մշակույթների երկարատև փոխազդեցությամբ ստեղծվել է աֆրիկակուբայական երաժշտությունը, որտեղ իսպանական երաժշտության ռիթմերը և մեղեդիները միաձուլվել են նեգրերի կատարողական արվեստի հնագույն ավանդույթներին: Աֆրիկա-կուբայական երաժշտության հնագույն երգային-պարային ձևերն են սոնը, գուարաչան, կոնգան, ավելի ուշ՝ դանսոնը, ռումբան: Տարածված է նաև կրեոլյան (գյուղացիների միջավայրում, հիմնական ձևերը՝ պունտո, գուախիրա, կրիոլիյա) և նեգրական երաժշտությունը: 16-18-րդ դարերի պրոֆեսիոնալ երաժշտական մշակույթի զարգացման կենտրոններն էին եկեղեցական երգեցողության դպրոցները: Եկեղեցական երա-ժշտությունը ծաղկել է 18-րդ դարի 2-րդ կեսին: 18-րդ դարի վերջին Հավանայում կառուցվել է «Կոլիսեո» թատրոնը (1776, 1803 թվականից կոչվել է «Պրինսիպսղ»), որտեղ բեմադրվել են եվրոպական օպերաներ, հետագայում՝ Կուբայի կոմպոզիտորների տոնադիլիաներ: 1816 թվականին հիմնադրվել է «Սանտա Սեսիլիա» երաժշտական ակադեմիան: 19-րդ դարի սկզբին ձևավորվել է կուբայական օպերաբուֆը՝ կապված ժողովրդական երաժշտական ժանրերի և ազգային թեմատիկայի հետ (ներկայացուցիչները՝ Ֆ. Կովառուբիաս, Ա. Մեդինա, Ռ. Կաբրերա, Խ. Անկերման և ուրիշներ): 19-րդ դարի կեսին Մ. Սամուել Ռոբրեդոն, ապա Ի. Սերվանտես Կավա- նագը ազգային կոմպոզիտորական դպրոցի հիմքը դրեցին: 19-րդ դարի 2-րդ կեսի կոմպոզիտորներից են՝ Ն. Ռուիսի էսպադերոն, Լ. Ֆուենտեսը, Խ. Մ. Ւփմենեսը: 1898 թվականին բեմադրվել է ազգային սյուժե ունեցող առաջին օպերան (է. Սանչես դե Ֆուենտեսի «Ցումուրի»): 19-րդ դարի վերջին 20-րդ դարի սկզբին Հավանայի կոնսերվատորիայի (հիմնադրում՝ 1885) և սիմֆոնիկ նվագախմբի (հիմնադրում՝ 1908, ղեկավար Գ. Թոմաս) գործունեությամբ երաժշտական կյանքն ակտիվացել է: 1920-1930-ական թվականների պրոֆեսիոնալ երաժշտական արվեստում ձևավորվել է աֆրիկա-կուբայական ուղղությունը (ղեկավարներ՝ Ա. Ռոլդան, Ա. Կատուռլա): 1930-ական թվականներին նշանակալից դեր է կատարել կոմպոզիտոր, մանկավարժ և երաժշտական-հասարակական գործիչ Ի. Արդևոլը: 1959 թվականի հեղափոխության հաղթանակից հետո վերակառուցվել են հին կոլեկտիվները, ստեղծվել նորերը, այդ թվում՝ ազգային սիմֆոնիկ նվագախումբը (կից կամերային նվագախմբով և լարային կվարտետով), Ա. Ռոլդանի անվ. կվարտետը (Հավանա), նվագախմբեր գավառային քաղաքներում: Ազգային թատրոնի շենքում հանդես են գալիս ֆոլկլորային անսամբլներ, օպերային և բալետային արտասահմանյան խմբեր: 1960-1970-ական թվականների կոմպոզիտորների երկերում գերիշխում է որոնումների, փորձարարության միտումը: Զարգանում է մասսայական երգի ժանրը (Կ. Պուեբլա, է. Սաբորիտ, Գ. Կաստելիանոս և ուրիշներ): Նշանավոր երաժիշտներից են կոմպոզիտոր Ա. Դ. Կարտայան (հեղափոխական «Հուլիսի 26-ի հիմնի» տեքստի և երաժշտության հեղինակը), դիրիժորներ է. Գոնսալես Մանտիչին, Մ. Դուչեսնե Կուսանը, դաշնակահարներ Ա. Տիելեսը, Խ. Գ. Լաբրանիան, Ս. Ռոդրիգես Կարդինասը, ջութակահար է. Տիելեսը, կոնտրաբասահար Օ. Ուրֆեն, երգիչներ Ռ. Կալսադիլիան, Ի. Բուրգետը:

Բալետ[խմբագրել]

Ազգային բալետը զարգացել է 1930-ական թվականներին, երբ Հավանայում ստեղծվել է բալետի առաջին դպրոցը: Այնտեղ են սովորել կուբայական բալետի ապագա հիմնադիրներ Ա. և Ֆ. Ալոնսոները, ինչպես և Ա. Մարտինեսը (ամուսնու ազգանունով՝ Ալոնսո): 1948 թվականին նա կազմակերպել է «Ալիսիա Ալոնսոյի բալետ» թատերախումբը (1954 թվականից՝ Կուբայի ազգային բալետ, 1960, 1965, 1972 թվականներին հյուրախաղերով այցելել է ՍՍՀՄ), 1950 թվականին՝ դպրոց: Կուբայիի բալետային արվեստը կրում է ամերիկյան «մոդեռն» պարի ազդեցությունը: 1959 թվականներին ստեղծվել է ժամանակակից պարի ազգային անսամբլ (1969, 1972 թվականներին հյուրախաղերով այցելել է ՄՍՀՍ):

Թատրոն[խմբագրել]

Հնուց Կուբայում գոյություն են ունեցել հնդկացիների թատերայնացված ներկայացումներ («արեիտո»): Իսպանական գաղութատիրությունից հետո (16-րդ դար) Հավանայի մասնավոր տներում բեմադրվել են իսպանական պիեսներ: 17-րդ դարից ներկայացումներ են կազմակերպվել նաև գավառներում: Ազգային թատրոնի հիմնադիրն է դերասան և դրամատուրգ, երգ-երաժշտությամբ պիեսների՝ «սայնետե»-ների հեղինակ Ֆ. Կովառուբյասը (19-րդ դարի սկիզբ): 1838 թվականին Հավանայում բացվել է «Տակոն» թատրոնը (3 հազար տեղով), ուր բեմադրվել են դրամատիկական, ինչպես և օպերային ու բալետային՝ ներկայացումներ: Թատրոններ են ստեղծվել Սանտյագոյում, Կամագուեյում և այլ քաղաքներում: Սակայն ազգային թատերարվեստը անկում է ապրել, հիմնականում հանդես են եկել իսպանական խմբերը: 1910 թվականից աշխուժացել է ազգային թատերարվեստի ձևավորման ընթացքը, ստեղծվել է թատերական ընկերություն, հրատարակվել են թատերական ամսագրեր, կազմակերպվել նոր թատերախմբեր, այդ թվում՝ «Կուեվա» թատրոնը (1936, Հավանա): Դերասաններ և ռեժիսորներ կրթելու համար 1941 թվականին, Հավանայում հիմնադրվել է Դրամատիկական արվեստի ակադեմիա, իսկ համալսարանին կից՝ թատերական դպրոց: 1940-1950-ական թվականներին կուբացի հեղինակներ Պ. Ալֆոնսոն, Կ. Ֆելիպեն, Ռ. Ֆեռերան և ուրիշներ գրել են նշանակալից թեմաներով պիեսներ, սակայն ազգային թատրոնի և դրամատուրգիայի զարգացումը իշխանությունները չեն քաջալերել: Ազգային դեմոկրատական թատերարվեստը սկսել է զարգանալ հեղափոխությունից հետո (1959): 1961 թվականից կազմակերպվում են բանվորա-գյուղացիական թատրոնների, լատինա-ամերիկյան թատրոնների փառատոներ: Հավանայում ստեղծվել են նոր թատրոններ՝ Ազգային (1959 թվականից), Փորձարարական (հիմնական 1961), Ազգային տիկնիկային (հիմնական 1963), Թատրոնի տունը (հիմնական 1964), Մանուկների և պատանիների ազգային միավորումը (հիմնական 1966): Թատերական գործիչներից են Վ. Ռևուելտան, Մ. Ասևեդոն, Ռ. Ռևուելտան, Ռ. Բլանկոն, Ն. Դոռը:

Կինո[խմբագրել]

1897 թվականից նկարահանվել են փաստավավերագրական ֆիլմեր: Կինոարվեստի զարգացումն սկսվել է 1959 թվականից Հավանայում ստեղծվել է Կուբայի կինոարվեստի և կինոարդյունաբերության ինստ. (կինոարտադրության, կադրերի պատրաստման, կինոպրոկատի կենտրոն): Կինոնկարներից են՝ «Պատմվածքներ հեղափոխության մասին» (1961), «Բյուրոկրատի մահը» (1966, երկուսն էլ՝ ռեժ. Տ. Ալեա), «Երիտասարդ ապստամբը» (1962, ռեժիսիոր Ի. Էսպինոսա), «Լյուսիա» (1970, ռեժիսիոր Ու. Մոլաս) ևն: Համատեղ ֆիլմեր են թողարկվում ՍՍՀՄ-ի («Ես Կուբան եմ», ռեժիսիոր Մ. Կալատոզով), Ֆրանսիայի, Չեխոսլովակիայի հետ: Զարգացած է վավերագրական և մուլտիպլիկացիոն կինոն: 1972 թվականին Կուբան թողարկել է 4 գեղարվեստական, շուրջ 40 վավերագրական կինոնկար: Գործում է (1972) 450-ից ավելի կինոթատրոն:

Տես նաև[խմբագրել]