Կուբա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
República de Cuba
Կուբայի Հանրապետություն
Կուբայի դրոշ Կուբայի զինանշանը
Դրոշ
Նշանաբան՝
Patria o Muerte
Հայրենիք կամ մահ
Հիմն՝
La Bayamesa
Պայամեսայի երգը

Կուբայի դիրքը
Մայրաքաղաք Հավանա
23°8′N, 82°23′W
Ամենամեծ քաղաք մայրաքաղաք
Պետական լեզու(ներ) իսպաներեն
Կառավարում Սոցիալիստ Հանրապետություն
 -  Նախագահ Ռաուլ Կաստրո
 -  Փոխնախագահ Խոսե Ռամոն Մաչադո Վենդուրա
Անկախություն Սկսած Իսպանիայից 
 -  Հայտարարված հոկտեմբերի 10 1868 
 -  Հանրապետության հայտարարում մայիսի 20 1902 
 -  Կուբական Հեղափոխություն հունվարի 1 1959 
Տարածք
 -  Ընդհանուր 110,861 կմ² (105րդ)
Բնակչություն
 -  2006 նախահաշիվը 11,382,820 (73րդ)
 -  2002 մարդահամարը 11,177,743 
 -  Խտություն 102 /կմ² (97րդ)
264 /մղոն²
ՀՆԱ (ԳՀ) 2006 գնահատում
 -  Ընդհանուր $44.54 միլիարդ (2006 թ.) (չշարված)
 -  Մեկ շնչի հաշվով $3,900 (չշարված)
ՄԶՀ (2004) Green Arrow Up Darker.svg 0.826 (բարձր) (50րդ)
Դրամական միավոր Կուբայական պեսո (CUC)
Ժամային գոտի EST (UTC-5)
 -  Ամռանը (DST) (Սկսում մարտի 11; վերջանում նոյեմբերի 4) (UTC-4)
Ինտերնետ .cu
Հեռախոսային կոդ +53
Կուբա
Կուբա

Կուբա (Cuba) Կուբայի Հանրապետություն (Republica de Cuba) Պետություն Վեստ Ինդիայում:

Ընդհանուր տեղեկություններ[խմբագրել]

Ընկած է Կուբա (104 հազար կմ²), Խուվենտուդ (2,2 հազար կմ²) ավելի քան 1600 մանր կղզիների վրա: Ընդհանուր տարածությունը 110,992 կմ² է, բնակչությունը՝ 9,7 մլն մարդ (1977): Մայրաքաղաքը՝ Հավանա: Վարչականորեն բաժանվում է 14 նահանգի:

Պետական կարգը[խմբագրել]

Կուբան սոցիալիստական պետություն է, հանրապետություն: Գործող սահմանադրությունն ուժի մեջ է 1976 թվականից: Պետական իշխանության բարձրագույն մարմինը ժողովրդական իշխանության միապալատ Ազգային ասամբլեան է: Ազգային ասամբլեայի նստաշրշանների միջև ընկած ժամանակամիջոցում նրա խնդիրներն իրականացնում է պետական խորհուրդը, որի նախագահը նաև պետության կառավարության գլուխն է:

Բնությունը[խմբագրել]

Կուբա կղզու ափագծի երկարությունը 5746 կմ է: Կան բազմաթիվ ծոցեր: Մակերևույթն առավելապես հարթավայրային է: Բարձրություններն ու լեռները զբաղեցնում են տարածքի մոտ 1/3-ը: Արևմուտքի 400-600 մ բարձրության հորստային զանգվածներն առաջացնում են Կորդիլիերա դե Գուանիգուանիկոն: Կենտրոնում բարձրանում է Գուամուայա զանգվածը: Առավել բարձր լեռները գտնվում են երկրի ծայր հարավ-արևելքում: Հարավային ափի երկայնքով ձգվում է Աիեռա Մաեստրա զանգվածը (Տուրկինո լեռ, բարձրությունը՝ մինչև 1974 , Կուբայի ամենաբարձր կետն Է): Լայն տարածում ունեն կարստային երևույթները: Կուբայի կղզին մեգանտիկլինորիում Է, մտնում Է Կորդիլիերաների ծալքավոր գեոսինկլինալային գոտու Անտիլա-Կարիբյան մարզի մեջ: Հիմնական օգտակար հանածոներն են նիկելը, պղինձը, մանգանը, քրոմիտները, կաոլինը: Կլիման արևադարձային Է, պսասատային: Հունվարի միջին ջերմաստիճանը 22,5°C Է, օգոստոսինը՝ 27,8°C: Տարեկան տեղումները 1000-1200-ից (հարթավայրերում) 2200 մմ են (լեռներում): Գետերը կարճ են, հաճախ սահանքավոր, ոչ ջրառատ: Ամենամեծ գետը Կաուտոն Է (երկարությունը՝ 370 կմ): Հողածածկույթում գերակշռում են լատերիտացած կարմրահողերը: Բնական բուսածածկույթը պահպանվել Է տեղ-տեղ: Անտառները ծածկում են տարածքի մոտ 10%-ը: Անտառներում տիրապետում են տերևաթափ և մշտադալար ծառատեսակները, հատկապես՝ արքայական և կանաչ արմավենիները, սոճիները: Որոշ շրջաններ ծածկված են հացազգի սավաննաներով. հանդիպում են կակտուսներ, ագավաներ: Ծովեզերքներին բնորոշ են մանգրովային մացառուտները: Կենդանական աշխարհն աղքատ Է: Կաթնասուններ համարյա չկան:

Բնակչությունը[խմբագրել]

95%֊ը կուբացիներ են: Ապրում են նաև չինացիներ, ճապոնացիներ: Օրիենտե նահանգում պահպանվել Է բնիկ հնդկացի բնակչություն: Պաշտոնական լեզուն իսպաներենն Է, տոմարը՝ Գրիգորյանը: Հավատացյալների մեջ գերակշռում են կաթոլիկները: Երկրի առավել խիտ բնակեցված շրջանը Հավանա նահանգն Է (251 մարդ 1 կմ² վրա): Քաղաքային բնակչությունը 60,5% Է (1970): Առավել խոշոր քաղաքներն են՝ Հավանան, Մանտյագո դե Կուբան, Կամագուեյը:

Պատմական ակնարկ[խմբագրել]

Հնդկացիներով բնակեցված Կուբայի կղզին հայտնաբերել Է Ք. Կոչումբոսը 1492 թվականին: 16-րդ դարի սկզբին իսպանացիները նվաճեցին կղզին՝ ոչնչացնելով տեղի բնակչության մեծ մասը: Պլանտացիաներում աշխատեցնելու համար գաղութարարները Աֆրիկայից բերեցին նեգր ստրուկներ: 17-րդ դարի վերջին 18-րդ դարի սկզբին Կուբաում ուժեղացավ պայքարը իսպանական գաղութարարների դեմ (1717, 1721, 1723 թվականների ապստամբությունները): Առևտրի զարգացումը Եվրոպայի, ապա և ԱՄՆ-ի հետ զարկ տվեց շաքարի և ծխախոտի արտադրության զարգացմանը կղզում: Առաջ եկավ հարուստ կրեոլ-հողատերերի դասակարգ, որը շահագրգռված Էր երկրի տնտեսական և քաղական զարգացմամբ: 1812 թվականին տեղի ունեցավ նեգր ստրուկների խոշոր ապստամբություն: 1980-ական թվականներին իշխանություններն ստիպված վերացրին ստրկությունը, որը խթանեց կապիտալիստական հարաբերությունների զարգացումը, նպաստեց կուբայական ազգի ձևավորմանը: 1892 թվականին Մուսրաին ԱՄՆ-ում ստեղծեց Կոուբայի հեղափոխական կուսակցությունը, որը պետք Է միավորեր բոլոր հայրենասիրական ուժերը և նախապատրաստեր հակաիսպանական ազատագրական պայքարը: 1895 թվականին Կուբաում բռնկեց նոր զինված ապստամբություն Իսպանիայի դեմ, կազմվեց Կուբայի Հանրապետության հեղափոխական կառավարություն, մշակվեց սահմանադրություն: 1897 թվականին Իսպանիան ինքնավարություն տվեց Կուբային, բայց Կուբայի ժողովուրդը շարունակեց պայքարը: 1898 թվականին ԱՄՆ պատերազմ սկսեց Իսպանիայի դեմ (տես Իսպանա-ամերիկյան պատերազմ 1898)՝ ձգտելով տիրել Կուբային: Իսպանիան հրաժարվեց Կուբայի նկատմամբ ունեցած իրավունքներից, Կուբան ձևականորեն անկախություն ստացավ, իրականում՝ կախման մեջ ընկավ ԱՄՆ-ից, որը նրան պարտադրեց մի շարք անիրավահավասար պայմանագրեր: ԱՄՆ-ի ճնշման տակ 1901 թվականին Կուբայի սահմանադրության մեջ մտցվեց այսպես կոչված՝ «Պլատտի ուղղումը» (վերացվեց միայն 1934 թվականին), որը սահմանափակում Էր Կուբայիի սուվերենությունը մի շարք կարևոր հարցերում: Կուբայի ժողովրդի ազատագրական շարժումը ճնշելու նպատակով ամերիկյան իմպերիալիստները բազմիցս դիմել են զինված ինտերվենցիայի և օկուպացրել Կուբայի (1899-1902, 1906-1909, 1917-1922): Հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ հեղափոխության ազդեցությամբ Կուբայում ուժեղացավ բանվորական և ազատագրական շարժումը: 1924 թվականին բազմաթիվ քաղաքներում երևացին կոմունիստական խմբեր, 1925 թվականին Հավանայում հիմնադրվեց Կաբայի կոմունիստական կուսակցությունը (ԿԿԿ), որը եռանդուն մասնակցություն ունեցավ Խ. Մաչադոյի դիկտատուրայի (1925-1933) դեմ պայքարին: ժողովրդական լայն շարժման հետևանքով Մաչադոյի բռնապետությունը տապալվեց, և իշխանության գլուխ անցավ Ֆ. Բատիստան, որը երկրում հաստատեց ռազմա-ոստիկանական վարչակարգ, իսկ 1940 թվականին ընտրվեց Կուբայիի պրեզիդենտ (մինչև 1944 թվականը): 1941 թվականի դեկտեմբերին Կուբայի պատերազմ հայտարարեց Գերմանիային, Ճապոնիային և Իտալիային, ԱՄՆ-ի ն տրամադրեց ռազմածովային և ռազմաօդային բազաներ: 1942 թվականին դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատեց ՄՍՀՄ-ի հետ: 1943 թվականին կոմունիստները մտան կառավարության մեջ, Կուբայում ծավալվեց Սովետական Միության հետ համերաշխության շարժում: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին ուժեղացավ ամերիկյան մոնոպոլիաների թափանցումը Կուբա: 1952 թվականին պետ. հեղաշրջման հետևանքով նորից իշխանության գլուխ անցավ Ֆ. Բատիստան, որը կողմնորոշվում Էր դեպի ԱՄՆ-ը: Նա հրահրեց դիվանագիտական հարաբերությունների խզումը ՍՍՀՄ-ի հետ (1952 թվականի ապրիլ) և որդեգրեց հակակոմունիստական քաղաքականություն: Այդ պայման¬ ներում հեղափոխական երիտասարդության մի խումբ, Ֆ. Կաստրո Ռուսի գլխավորությամբ, զինված պայքար սկսեց Բատիստայի վարչակարգի դեմ: 1953 թվականի հուլիսի 26-ին այս խումբը հարձակվեց Սանտյագո դե Կուբա քաղաքի Մոնկաղա զորանոցների վրա՝ ժողովրդական լայն շարժում սկսելու մտադրությամբ, բայց ձախողվեց: 1954 թվականի պրեզիդենտական ընտրությունների նախօրեին Բատիստան ներում շնորհեց շարժման ղեկավարներին, Ֆիդել Ռաուլ Կաստրո և Ռուս եղբայրները տարագբվեցին Մեքսիկա, որտեղ ձեռնամուխ եղան հեղափոխական նոր ջոկատի կազմակերպմանը: 1956 թվականի նոյեմբերի 30-ին այդ ջոկատը Ֆ. Կաստրոյի ղեկավարությամբ ափ իջավ Օրիենտե նահանգում և ամրացավ Սիեռա Մաեստրայի լեռներում: Փոքրիկ ջոկատն աստիճանաբար վերածվեց ապստամբական բանակի, որը պայքարի լայն ճակատ ստեղծեց բռնապետության դեմ: 1959 թվականի հունվար 1-ին Բատիստայի վարչակարգը տապալվեց, հաղթանակեց Կուբայական հեղափոխությունը: Երկրում ստեղծվեց մի յուրատեսակ երկիշխանություն՝ ժողովրդական իշխանություն, որը ներկայացնում էր ապստամբական բանակը, և ժամանակավոր կառավարություն, որն օժտված էր ձևական իշխանությամբ: Ժամանակավոր կառավարության մեջ գերակշռում էին աջ ուժերը (պրեմիեր մինիստր Մ. Կարդոնա, պրեզիդենտ Մ. Ուռուտիա), որոնք դեմ էին հեղափոխության հետագա զարգացմանը: 1959 թվականի փետրվարին Ֆ. Կաստրոյի գլխավորած հեղաՓոխական կառավարության ստեղծմամբ և աջերի ներկայացուցիչների հեռացմամբ վերջ գտավ նաև երկիշխանությունը: Գլխավոր պաշտոնները կառավարության մեջ զբաղեցրին հեղափոխական զինված ուժերի ներկայացուցիչներ Ռ. Կասարո Ռուսը պրեզիդենտ դարձավ Օ. Դորտիկոս Տորրադոն: 1959-1960 թվականներին անցկացվեց արմատական ագրարային ռեֆորմ, ազգայնացվեցին արդյունաբերությունը, տրանսպորտը, բանկերը, առևտուրը, բարելավվեց աշխատավորների սոցիալական դրությունը: 1961 թվականի ապրիլին կուբայական հեղափոխությունը հռչակվեց սոցիալիստական: Սոցիալիստական շինարարության հաջողությունները, եղբայրական բարեկամության ամրապնդումը և համագործակցության ընդլայնումը Սովետական Միության (ՍՍՀՄ-ի հետ դիվանագիտական հարաբերություններtհաստատվեցին 1960 թվականի մայիսին) և սոցիալիստական մյուս երկրների հետ, ՏՓԽ-ի մեջ մտնելը (1972) մեծապես բարձրացրին Կուբայի միջազգային և հեղինակությունը: 1978 թվականին Կուբայի դիվանագիտական հարաբերություններ ուներ ավելի քան 100 երկրի հետ: Ձախողվեց Կուբայի քաղական և տնտեսական շրջափակման ենթարկելու ԱՄՆ-ի քաղաքականությունը: Ամերիկյան պետությունների կազմակերպության Մանխոսեի արտակարգ խորհրդակցությունը (1975) որոշեց վերացնել հակակուբայական սանկցիաները: Կուբան հանդես է գալիս հօգուտ Լատինական Ամերիկայի երկրների անկախության և տնտեսական ինտեգրացիայի, պաշտպանում է ազգային ազատագրության համար պայքարող ժողովուրդներին (Անգոլա, Եթովպիա): Սովետա-կուբայական բարեկամության զարգացման մեջ նոր փուլ հանդիսացավ Սովետական Միության կոմկուսի գլխավոր քարտուղար Լ. Ի. Բրեժնևի պաշտոնական այցը Կուբա (1974 թվականի հունվար-փետրվար): 1975 թվականի դեկտեմբերին տեղի ունեցավ ԿԿԿ-ի 1-ին համագումարը, որը հաստատեց երկրի սոցիալական զարգացման 1-ին հնգամյա (1976-1980) պլանը:

Քաղաքական կուսակցությունները, արհմիությունները և հասարակական այլ կազմակերպությունները[խմբագրել]

Կուբայի կոմունիստական կուսակցություն (ԿԿԿ), հիմնվել է 1925 թվականին, վերջնականապես ձևավորվել է 1961-1965 թվականներին, «Հուլիսի 26-ի շարժման», ժողովրդա-սոցիալիստական կուսակցության և «Մարտի 13-ի հեղափոխական դիրեկտորատ»-ի միավորումով, ունի 240 հազար անդամ (1977): Կուբայի կոմկուսի ԿԿ-ի առաջին քարտուղարն է Ֆ. Կաստրո Ռուսը: Երիտասարդ կոմու- նիստների միություն (ԵԿՄ), ստեղծվել է 1962 թվականին, միավորում է 300 հազար անդամ (1975): Կուբայիի աշխատավորների արհմիութենական կենտրոն, ստեղծվել է 1939 թվականին, ունի 2 միլիոն անդամ (1975 թվականի դեկտեմբեր): Հեղափոխության պաշտպանության կոմիտեներ, հիմնըվել է 1960 թվականին, երկրի ամենամասսայական հասարակական կազմակերպությունն է, ունի 4,8 միլիոն անդամ: Կուբայի կանանց ֆեդերացիա, ստեղծվել է 1960 թվականին, միավորում է 2,1 միլիոն անդամ (1975): Մանր հողատերերի ազգային ասոցիացիա, ստեղծվել է 1961 թվականին, միավորում է 232 հազար անդամ (1975 թվականի դեկտեմբեր):

Տնտեսա-աշխարհագրական ակնարկ[խմբագրել]

Հեղափոխությունից հետո Կուբայում տեղի ունեցան սոցիալ-տնտեսական վերափոխումներ: Տնտեսության մեջ գերիշխում են սոցիալիստական արտադրահարաբերությունները. երկիրը թևակոխել է սոցիալիզմի նյութատեխնիկական բազայի ստեղծման ուղին: 1975 թվականին սոցիալիստական սեկտորին բաժին էր ընկնում արդիական արտադրանքի և շինարարության, տրանսպորտի և առևտրի 100%-ը, ամբողջ բանկային համակարգը, գյուղատնտեսական հողերի 70%-ը և գյուղատնտեսական արտադրության մոտ 60%-ը: Աշխատանքի միջազգային սոցիալիստական բաժանման համակարգում Կուբայի աչքի է ընկնում շաքարի արտադրությամբ, որի արտահանումով աշխարհում գրավում է առաջին տեղը: Տնտեսության զարգացման համար կարևոր նշանակություն ունի տնտ. համագործակցությունը Սովետական Միության և սոցիալիստական մյուս երկրների հետ: Արդյունաբերությունը տավիս է երկրի համախառն ազգային արտադրանքի ավելի քան 41 %-ը(1974): էներգիայի հիմնական աղբյուրը ՄՄՀՄ-ից ներմուծվող նավթն է: էլեկտրակայանների ընդհանուր հզորությունը 1979 թվականին 1780 հազար էր, էլեկտրաէներգիայի արտադրությունը՝ 7174 միլիոն: Ստեղծվել է ազգային միասնական էներգահամակարգ: Մշակող արդյունաբերության առաջատար ճյուղը շաքարի արդյունաբերությունն է (7,3 միլիոն տոննա 1978), որի առավել խոշոր ձեռնարկությունները գտնվում են Օրիենտե և Կամագուեյ նահանգներում: Զարգացած է մսեղենի և կաթնամթերքի (պանիր, կարագ ), մրգի և բանջարեղենի պահածոների, ձեթի, սիգարների արտադրությունը ևն: Մեքենաշինությունը թողարկում է գյուղատնտեսական մեքենաներ, ձկնորսական նավեր, դիզելային մոտորներ, ռադիոապրանքներ, սառնարաններ, հեծանիվներ: Սև մետալուրգիայի ձեռնարկություններից խոշորագույնը Հավանայի Խոսե Մարտիի անվան կոմբինատն է: 1978 թվականին արտադրվել է 350 հազար ա պողպատ, 293 հազար նիկելի արդյունահանմամբ Կուբայի աշխարհում գրավում է առաջին տեղերից մեկը (36,8 հազար, 1975): Նիկելի վերամշակման խոշոր գործարաններ կան Նիկարոյում և Մոայում: Արդյունահանում են նաև մանգան, քրոմիտներ, պղնձի, երկաթի հանքաքար, կաոլին ևն: Քիմիական արդյունաբերության մեջ առանձնակի նշանակություն ունի արհեստական պարարտանյութերի արտադրությունը (1054 հազար, 1978): Զարգացած է նաև ցեմենտի, հավաքովի բետոնե կոնստրուկցիաների արտադրությունը: Կա տեքստիլ, կոշկեղենի արդյունաբերություն: Գյուղատնտեսության օգտակար հանդակները կազմում են 7,1 միլիոն հազար (1975): Գյուղատնտեսական գլխավոր կուլտուրան շաքարեղեգն է, որի պլանտացիաները կան համարյա ամենուրեք (1514 հազար, 1974-1975): Ավանդական կուլտուրաներից է ծխախոտը (50 հազար տոննա 1975-1976), մշակում են գետահովիտներում: Մշակում են բրինձ, եգիպտացորեն, լոբի, յուկա (մանիոկ), բտտւաո, մալանգա, կարտոֆիլ, արևելյան շրջաններում՝ [[սուրճ[[: Մեծ նշանակություն ունի ցիտրուսաբուծությունը: Աճեցնում են նաև անանաս, բանան, սեխի ծառ (ֆրուտաբոմբա), մանգո, գուայավւս, ավոկադո, կոկոււյան արմավենի, բանջարեղեն և բոստանային կուլտուրաներ, թելատուներից՝ հենեքեն (որի բերքով Կուբան աշխարհում 2-րդն է՝ Մեքսիկայից հետո): Կան նաև կենաֆի ցանքեր: Մեծ հաջողություններ են ձեռք բերվել գյուղատնտեսության, մասնավորապես շաքարեղեգի բերքահավաքի մեքենայացման բնագավառում: 1975 թվականին երկրում կար 54 հազար տրակտոր, ավելի քան 1000 եղեգնահավաք կոմբայն: Հսկայական նշանակություն է տրվում ջրատնտեսական շինարարությանը, հողերի ոռոգմանն ու չորացմանը: 1978 թվականին ոռոգվող հողերի տարածությունը 900 հազար հեկտար էր: Անասնապահությունն ունի մսակաթնային ուղղություն: 1975 թվականին կար 5,5 միլիոն գլուխ խոշոր եղջերավոր անասուն 1,5 միլիոն խոզ: Զարգանում են թռչնաբուծությունը, ձկնորսությունը: Ձկան և ծովային այլ կենդանիների որսը 1978 թվականին կազմել է 213 հազար տոննա: Տրանսպորտը: Երկաթուղիների երկարությունը մոտ 14 hազար կմ է, ավտոճանապարհներինը՝ 27 հազար կմ (1978): Առևտրական նավատորմի տոննաժը 760,2 հազար դեդվեյտ է (1978): Առավել խոշոր նավահանգիստներն են Հավանան և Սանտյագո դե Կուբան: Շաքարի արտահանման խոշոր նավահանգիստներն են Սիենֆուեգոսը, Մատանսասը և Գուայաբալը, գլխավոր օդանավակայանները՝ Հավանայինը և Սանտյագո դե Կուբայինը: Արտաքին տնտեսական կապերը: Արտահանում է շաքար, հանքանյութ և կոնցենտրատ, ծխախոտ, ձկնեղեն, ցիտրուսներ, ներմուծում՝ մեքենաներ, սարքավորումներ և տրանսպորտային միջոցներ, վառելիք, արդյունաբերական հումք, քիմիական ապրանքներ, պարեն, ժողովրդական սպառման առարկաներ: Ապրանքաշրջանառության 75,2%-ը բաժին է ընկել սոցիալիստական երկրներին, այդ թվում համարյա 75,2%-ը՝ Սովետական Սիությանը: Դրամական միավորը կուբայական պեսոն է, որը հավասար է 90 կոպեկի (1979):

Բժշկա-աշխարհագրական բնութագիրը[խմբագրել]

1970 թվականին ծնունդը կազմել է 1000 բնակչին 36, ընդհանուր մահացությունը՝ 6,1, մանկական մահացությունը՝ 1000 ողջ ծնվածին 37,6: Կյանքի միջին տևողությունը 66 տարի է: Սահացության հիմնական պատճառները սիրտ-անոթային համակարգի հիվանդությունները և չարորակ նորագոյացություններն են: Կուբայում գոյություն ունի առողջապահության պետական համակարգ: Բուժօգնությունը ձրի է, անաշխատունակության դեպքում տրվում է թոշակ: 1969 թվականին Կուբայում գործել է 100 հիվանդանոցային հիմնարկ՝ 50,1 հազար մահճակալով (1000բնակչին՝ 6,1 մահճակալ), գյուղական վայրերում (1972)՝ բժշկական 52 կենտրոն: Արտուսհիվանդանոցային օգնություն է ցույց տալիս 314 պոլիկլինիկա: 1967 թվականին աշխատել է 6,6 հազար բժիշկ (1 բժիշկ՝ 1,2 հազար բնակչին), 1,1 հզ. ատամնաբույժ, 380 դեղագործ, 12,5 հազար միջին բուժաշխատող: Բժիշկներ են պատրաստում համալսարանների 4 բժշկ. ֆակուլտետ, միջին բուժանձնակազմ՝ 13 ուսումնարան: 1972 թվականին առողջապահության ծախսերը կազմել են 200 միլիոն պեսո: Կուբաում են գտնվում Սան Վիսենտե, Սան Դիեգո դե լոս Բանյոս և Սանտա ֆե հայտնի առողջարանները:

Լուսավորությունը[խմբագրել]

1962 թվականին որոշում է ընդունվել ձրի ուսուցման և 9-ամյա պարտադիր կրթության մասին: Ժողկրթության ցանցն ընդգրկում է մանկապարտեզները և մանկամսուրները, վեցամյա տարրական, քառամյա հիմնական միջնակարգ (գյուղական վայրերում՝ եռամյա), եռամյա-նախահամալ- սարանական դպրոցները: Տարրական դպրոցի հիմքի վրա գործում են եռամյա տեխնոլոգիական դպրոցներ. շրջանավարտներն իրավունք են ստանում ընդունվելու քառամյա տեխնոլոգիական ինստիտուտը, ապա՝ համալսարան: Հիմնական միջնակարգ դպրոցի հիմքի վրա գործում են օտար լեզուների, տնտեսագիտական, ֆիզիկական կուլտուրայի քառամյա ինստիտուտները: 1960 թվականին Հավանայի մոտ (Տարարում) բացվել է Ա. Ս. Սակարենկոյի անվան բարձրագույն մանկավարժական ինստիտուտը: Կուբայի բարձրագույն կրթության համակարգի մեջ մտնում են Հավանայի համալսարանը, 0րիենտե նահանգի համալսարանը (Սանտյագո դե Կուբայում), Լաս Վիլյաս գավառի կենտրոնական համալսարանը (Սանտա Կլարայում), Կամագուեյի գավառի համալսարանական կենտրոնը: Ոչ լրիվ բարձրագույն ուս. հաստատություններ են դրամատիկ արվեստի մունիցիպալ ակադեմիան, 3 կոնսերվատորիա, նրբագեղ արվեստների ազգային և կիրառական արվեստի դպրոցները (Հավանայում): Խոշոր գրադարաններն են. խոսե Սարտիի անվան (հիմնադրվել է 1901 թվականին), Հավանայի համալսարանի (հիմնադրվել է 1728 թվականին): Հավանայում են Ազգային (հիմնադրվել է 1913 թվականին), ժողովրդական արվեստի, հեղափոխության, խոսե Սարտիի (1925), Սարդաբանական (1847) և այլ թանգարաններ:

Գիտությունը և գիտական հիմնարկները[խմբագրել]

Առաջին գիտական հիմնարկները Կ-ում ստեղծվել են դեռևս XVIII դ.: Գիտական լայն գործունեություն է ծավալվել Հավա¬ նայի բժշկ., ֆիզիկայի և բնական գիտու¬ թյունների (1861), լեզվի (1951) ակադե¬ միաներում: 1962-ին հիմնադրվել է Կ-ի գիտությունների ակադեմիան: Կան նաև մի շարք ճյուղային ինստ-ներ՝ շաքարեղեգից ստացվող մթերքների ուսումնասիրման, լեռնային արդյունաբերության և մետա¬ լուրգիայի, տեխնոլոգիական հետազոտու¬ թյունների, քիմիական արդյունաբերու¬ թյան, կենդանաբանության, հիգիենայի ազգային ուռուցքաբանության և ռադիո¬ կենսաբանության, միջազգային քաղա¬ քականության ինստ-ները:tԳործում են Ազգային աստղադիտարանը (1902-ից), բուսաբանական այգին (1967-ից), գիտու¬ թյան և տեխնիկայի պատմության (1967-ից), բանահյուսության (1923-ից) ըն¬ կերությունները: Գիտական հետազոտու¬ թյուններ են կատարվում նաև համալսա¬ րաններում: Փիլիսոփայությունը: Գաղութային շըր- ջանում Կ-ի փիլիսոփայության զարգացու¬ մը սերտորեն կապված էր Իսպանիայում փիլիսոփայության զարգացման հետ:Սին- չև XVIII դ. տիրապետող էր սխոլաստի¬ կան: XVIII դ. վերջերին թափանցել են Ֆրանս, մեծ հեղափոխության դարաշրջա¬ նի մատերիալիստական և հումանիստա¬ կան հասարակական-քաղ. գաղափարնե¬ րը: |ս. Ա. Կաբալերոն (XVIII դ. վերջ — XIX դ. սկիզբ), դուրս գալով սխոլաստի¬ կայի շրջանակներից, տարածել է Ռ. Դե- կարտի և անգլ. մատերիալիստների որոշ գաղափարներ, իսկ նրա հետևորդ Ֆ. Վա- րելա-ի-Սորալեսը վերջ դրել Կ-ում տիրա¬ պետող սխոլաստիկային: Նրանց գաղա¬ փարներն են շարունակել մատերիալիս- տական-սենսուալիստական ուղղության ներկայացուցիչները (խ. դե լա Լուս-ի-Կա- բալերո, Ի*. Մ. Սեստրե): Լատինական Ամերիկայի երկրների մշա¬ կույթի, այդ թվում փիլիսոփայության մեջ խոր հետք է թողել XIX դ. երկրորդ կեսի հեղափոխական դեմոկրատ, բանաստեղծ և մտածող 1ս. Սարտին:tXIXtդ. վերջի — XX դ. սկզբի առավել հայտնի կուբայա- կան Փիլիսոփան է. Ւ». Վարոնան է՝ Լատինական Ամերիկայում պոզիտիվիզմի ներկայացուցիչներից մեկը: XX դ. Կ-ում տարածվում են պրագմատիզմի, էկզիս¬ տենցիալիզմի և նեոթոմիզմի գաղափար¬ ները: XIX դ. վերջերին Կ. թափանցած մարք¬ սիզմի գաղափարները տարածում են գը- տել XX դ. սկգբներին: 1901-ին Կ. Բալի- նիոյի ղեկավարությամբ ստեղծված «Սո¬ ցիալիստական պրոպագանդայի ակումբը» պրոպագանդել է Կ. Սարքսի և Ֆ. էնգելսի աշխատությունները:t1925-ինtստեղծված Կ-ի կոմունիստական կուսակցությունը նը- պաստել է մարքսիստական գաղափարնե¬ րի հետագա զարգացմանը: Կ-ում հեղա¬ փոխության գաղափարական նախապատ¬ րաստման համար կարևոր դեր են կատա¬ րել մարքսիստներ Կ. Բալինիոյի, Խ. Ա. Մելյի, Ռ. Սարտինես Վիլենայի, Բլաս Ռոկայի և Խ. Սարիանելիոյի աշխատու¬ թյունները: Կ-ում հեղավւոխության հաղ¬ թանակից (1959) հետո մարքսիստական փիլիսոփայությունը երկրի գաղափարա¬ կան կյանքում կատարում է գլխավոր դերը: 1964-ին Կ-ի ԳԱ կից ստեղծվել է փիլ. խումբ, որն ուսումնասիրություններ է կատարում մարքսիստական փիլիսոփա¬ յության և Կ-ի փիլիսոփայության պատմու-թյան բնագավառում: 1960-ից հետո վւիլ. պրոբլեմներին մեծ ուշադրություն է դարձ¬ վում «Cuba Socialista» (1961-ից), «Pensa- miento critico» (1967-ից), «Universidad de la Habana» (1934-ից) և այլ ամսագրերում: Պատմագիտությունը:Սկզբնավոր¬ վել է XVIII դ. վերշին: XIX դ. սկզբին, ազատագրական շարժման պայմաննե¬ րում, հատկապես անկախության* պատե¬ րազմի ազդեցության տակ, երեան եկան Պ. Ա. Մորել դը Աանտա-Կրուսի, R Մ. Ֆելիքս դը Առատեի, Ա. K Վալդեսի և այլոց գործերը: Նրանք պահանշում են անցկացնել ռեֆորԱներ, ընդլայնել բնակ¬ չության իրավունքները:t30-ականtթթ. խ. Ա. Սակոյի աշխատություններն ուղըղ- ված էին ստրկավաճառության, իսկ 40-ական թթ.՝ Կ. ԱՄՆ-ի ն միացնելու դեմ: Անկախության համար Կուբայի 1895— 1898-ի պատերազմին ԱՄՆ-ի մասնակցու¬ թյունը և երկրի օկուպացիան ԱՄՆ-ի զորքերի կողմից ավելի ցայտուն դրսե- վորեցին երկու ուղղություն, երկրի ան¬ կախության կողմնակիցների (Վ. Մորա- լես-ի-Մորալես) և Կ. ԱՄՆ-ին միացնե¬ լու կողմնակիցների (Խ. Ի. Ռոդրիգես): 1910-ին ստեղծված պատմության ազգա¬ յին ակադեմիան ձգտել է խուսափել քաղ. վեճերից և նպատակ դրել հավա¬ քել ու հրատարակել փաստաթղթեր: XX դ. սկզբին ձևավորվել է պատմագիտու¬ թյան երեք ուղղություն, մարքսիստական, լիբերալ-առաշադիմական և կղերա-պահ- պանողական:tՄարքսիստականtուղղու¬ թյան ակնառու ներկայացուցիչն էր Iv. Ա. Մելյան, որն առաշինն է բացահայտել ԱՄՆ-ի քաղաքականության զավթողական բնույթը Կարիբյան ծովի ավազանում, ցույց տվել, որ Կ-ի ժողովրդի հիմնական թշնամին ԱՄՆ-ի հետ համագործակցող ազգային բուրժուազիան է, կանխատեսել է սոցիալիզմի անխուսափելի հաղթանակը Կ-ում: Լիբերալ-առաշադիմական ուղղու¬ թյան ներկայացուցիչները (է. Ռոյդ դը Լեուչսենրինգ, Ֆ. Օրտիս և ուրիշներ) քննադատել են ԱՄՆ-ի քաղաքականությու¬ նը Կ-ում, դատապարտել իսպ. գաղութա¬ յին վարչակարգը, ռասիզմը և ֆաշիզմը, բարեկամական դիրք են գրավել ՍՍՀՄ-ի նկատմամբ, թեև քաղ. գործունեության մեշ անհետևողական են եղել: Կղերա¬ ֆեոդալական ուղղության ներկայացու¬ ցիչները (է. Պորտել Վիլա, է, Սանտովե- նիա և ուրիշներ) քողարկել են ԱՄՆ-ի իմպերիալիզմի տիրապետությունը Կ-ում և հաճախ հանդես են եկել իբրև ԱՄՆ-ի շատագովներ՝ խեղաթյուրել Կ-ի պատ¬ մությունը: 1940-ին է. Ռոյդ դը Լեուչսեն- րինգը հիմնել է Պատմության և միջազ¬ գային հետազոտությունների կուբայա- կան ընկերությունը, որն իր շուրշն է համախմբել հայրենասեր պատմաբան¬ ներին, կազմակերպել (1942—60-ին) պատմաբանների համաժողովներ:t1940- ական թթ. Բլաս Ռոկայի, Կ. Ռոդրի- գեսի ու Մ. Ագիռեի աշխատություններում բացահայտվել են Կ-ի պատմության մարք¬ սիստական ուսումնասիրության խնդիր¬ ները: 1959-ի հեղափոխությունը լայն հնա¬ րավորություններ բացեց Կ-ի պատմու¬ թյան մարքս-լենինյան ուսումնասիրու¬ թյան համար: Պատմագիտության զար- գացման համար մեծ նշանակություն ունեն Ֆ* Կաստրո Ռուսի և ԿԿԿ մյուս ղեկավար¬ ների աշխատությունները: Պատմության մարքսիստական ուսումնասիրության գոր¬ ծում կարևոր նշանակություն ունեն Խ. Մա- րինելյոյի և Ա. Նունյես Ւփմենեսի աշխա¬ տությունները: 1962-ին հիմնվել է Կ-ի ԳԱ պատմության ինստ-ը: Պատմագիտության ասպարեզում զգալի աշխատանք է կա¬ տարում հեղավւոխության զինված ուժե- րի քաղվարչությունը և ԿԿԿ ԿԿ-ին կից պատմության հանձնաժողովը: Հեղափո¬ խությունից հետո ստեղծված «պատմության դպրոցները* (փաստորեն Կ-ի համալսա¬ րանների պատմության ֆակուլտետնե¬ րը) զուգակցում են պատմաբանների պատրաստումը և գիտական աշխատանքը: Տնտեսագիտությունը:tՁևավորվելtէ XIX դ. առաշին քառորդում, կրել եվրո¬ պական դասական և գռեհիկ քաղաքա¬ տնտեսության ազդեցությունը: Կ-ի տըն- տեսագիտության վաղ ներկայացուցիչների (Ֆրանցիսկո դե Արանգո-ի-Պառնենյո, իյ. Ա. Մակո, Ռոմանա դե լա Մագրա) հայեցակետը ռեֆորմիզմն էր. առաջարկ¬ վում էր սահմանել առևտրի ազատու¬ թյուն, կրճատել հարկերն ու մաքսերը, թույլատրել դրամի ազատ ներհոսք, ստրուկի աշխատանքը փոխարինել վար¬ ձու բանվորի աշխատանքով ևն: XIX դ. երկրորդ կեսում զգալի էր ավտոնոմիստ- ների (Ռ. Մոնտերո) ազդեցությունը, որոնք, ի հակակշիռ անեքսիոնիստների, ձգտում էին հիմնավորել իսպ. գաղութա¬ տիրության շրջանակներում ինքնավարու¬ թյան տնտ. արդյունավետությունը: Տա¬ րածված էին նաև հեղափոխական դեմո¬ կրատների (Խ. Մարտի) ընդհանուր առ- մամբ առաջադիմական հայացքները: Գրանցում կոչ էր արվում լատինաամերիկ- յան երկրները համախմբել ԱՄՆ-ի էքս¬ պանսիոնիստական քաղաքականության դեմ, վարել ազգային անկախ քաղաքակա¬ նություն, հռչակ ել դեմոկրատական (գյու¬ ղացիների և մանր սեւիականատերերի) հանրապետություն՝ «բոլորի բարօրու¬ թյան համար» ևն: XX դ. սկզբներին տըն- տեսագիտության զարգացումն ընթանում էր Կ-ի էկոնոմիկայի վրա ԱՄՆ-ի ազդեցու¬ թյունը քննադատող (Մ. Մանգլի-ի-Գառի- տե, Ռ. Գեռա-ի-Մանչես) և գովաբանող (Լ. Վալդես Ռոյգ) հոսանքների պայքա¬ րում, առաջ էին քաշվում գյուղատնտեսու¬ թյան և արդյունաբերության դիվերսիֆի- կացման, ազգային բանկ և նավատորմ ստեղծելու, մասնավոր կապիտալ ներ¬ դրումներն ավելացնելու հարցեր, նկատ¬ վում էր քե]նսակւսԱութ]ան ազդեցությու¬ նը: XX դ. 20-ական թթ. Կ-ում կազմավոր¬ վեց մարքսիստական տնտեսագիտության ուղղությունը, որի հիմնադիր Ի*. Տոռասը հանդես էր գալիս տիրող դասակարգերի տնտ. քաղաքականության, նրանց թողտը- վությամբ կղզու իմպերիալիստական կո¬ ղոպուտի քննադատությամբ, պաշտպա¬ նում բանվոր դասակարգի շահերը: 40-ական թթ. տնտեսագիտական հետազո¬ տություններում մարքս-լենինյան դիրքե¬ րից քննվում էին Կ-ում սոցիալ-տնտ. ֆոր¬ մացիայի փոՓոխման (Բ. Ռոկա, Ֆ. Պերես դե լա Ռիվա, Ռ. Մ. Բոնիլյա), էկոնոմիկա¬ յի զարգացման խնդիրները: Հեղափոխա¬ կան շրջանում հատուկ նշանակություն է ստանում սոցիալիստական էկոնոմիկայի շինարարության պրոբլեմների մշակումը: էկոնոմիկայի զարգացման սկզբունքա¬ յին հարցերը վերլուծվում են Ֆ. Կաստրո¬ յի, Օ. Դորտիկոս Տորրադոյի, է. Չե Գևա- րի աշխատություններում: Հաշվի առնելով Կ-ի յուրահատուկ պայմանները՝ առաշ է քաշվում գյուղատնտեսության առաջնա¬ հերթ զարգացման խնդիրը, որի հետ սեր¬ տորեն կապված է երկրի ինդուստրացման ապահովումը: Տնտեսագիտական պրոբլեմների հետա¬ զոտություններն իրականացնում են Կ-ի համալսարանները:

Մամուլը, ռադիոն և հեռուստատեսությունը[խմբագրել]

Լույս է տեսնում շուրջ 50 պարբերական, այդ թվում՝ 9 օրաթերթ: Հավանայում հրատարակվում են ԿԿԿ ԿԿ օրգան «Գրան- մա» («Granma», 1965 թվականից) և Երիտասարդ կուսակցականների միության օրգան «խուվենտուդ րեբելդե» («Juventud Rebelde», 1965 թվականից) օրաթերթերը: 7 գավառական օրաթերթերից խոշորներն են՝ «Ադելանտեն» («Adelante», 1959 թվականից), «Վանգուարդիան» («Vanguardia», 1962 թվականից), «Միերա Մաեստրան» («Sierra Maestra», 1959 թվականից): Կարևոր են նաև Կուբայի զինված ուժերի օրգան «Վերդե Օլիվո» («Verde Olivo», 1959 թվականից), «Բոհեմիա» («Bohemia», 1908) հասարակական-քաղաքական շաբաթաթերթերը, «Կուբա» («Cuba», 1962 թվականից, Հավանայում՝ իսպաներեն, Մոսկվայում՝ ռուսերեն) ամսագիրը: Հավանայում է գտնը- վում Պրենսա Լատինա (հիմնական 1959 թվականին) Լատինա-ամերիկյան ինֆորմացիոն գործակալությունը: Ռադիոհաղորդումներն սկսվել են 1914 թվականին, հեռուստատեսային հաղորդումները՝ 1950 թվականին:

Գրականությունը[խմբագրել]

Մինչկոլումբոսյան շրշանի հնդկացիների գրականությունը չի պահպանվել: ժամանակակից գրականությունը իսպաներեն է: Մեգ հասած ստեղծագործություններից հնագույնը Մ. Բալբոայի «Համբերանքի հայելին» (1608) պոեմն է: 18-րդ դարի վերջերին Հավանայի հայրենասիրական ընկերության (1793) շուրջը համախմբված գրողները (Բ. Պ. Ֆերրեր, 1772—1851, Մ. դե Մեկեյրա-ի Արանգո, 1760-1846 և ուրիշներ) Ֆրանսիական մեծ հեղափոխության և Հյուսիսային Ամերիկայում անկախության համար մղվող պատերազմի ազդեցության աակ, քարոզել են լուսավորական գաղափարներ: 17-18-րդ դարերում զարգացել է նաև կրեոլական և նեգրական պոեզիան: 19-րդ դարի սկզբին գրականության մեշ կարեոր դեր է խաղացել հեղափոխական լուսավորիչ Ֆ. Վարելա-ի Մորալեսը (1788—1853): Ի. Մ. էրեդիայի (1803-1839) քնարերգության մեշ հայրենասիրական կլասիցիզմը զուգակցվել է ռոմանտիզմի հետ, որի ձևավորմանը նպաստել է Դ. Դելմոնտեի Ապոնտեի (1804-1853) գործունեությունը: Նրա խմբակում միավորվել են Գ. դե Լա Կ. Վալդեսը (1809-1844), Խ, Ֆ. Մանսանոն (1797-1854 կամ 1857), Խ. Ս. Միլանեսը (1814-1863) և ուրիշներ: Մինչև 19-րդ դարի վերջը իշխել է ռոմանտիզմը: Նրա խորքում ծնունդ է առել կենցաղագրական գրականությունը (Մ. Վիլյավերդե, 1812-1894), որով սկզբնավորվել է ռեալիզմը (Ռ. Մեսա, 1861-1911, Ն. էրեդիա, 1852-1901): 19-րդ դարի կեսերին Խ. դել Կասալի (1863-1893) հոռետեսական բանաստեղծությունները սկիզբ դրեցին մոդեռնիզմին: Հակաիսպանական պատերազմի (1895-1898) ազդեցության տակ երևան եկավ քաղաքացիական քնարերգությունը (Բ. Բիռնե, 1861-1936, Ֆ. Ի». Պիչարդո, 1873-1941, Խ. Մ. Պովեդա, 1888—1926 և ուրիշներ): 1920-ական թվականներին, դասակարգային պայքարի լարված պայ¬ մաններում բանաստեղծներ Ա. Ակոստան (ծնված 1886 թվականին), Ֆ. Պիչարդո Մոյան (1892—1957) հանդես եկան ԱՄՆ-ի իմպերիալիստական ճնշման դեմ: Մոցիալական մոտիվները բնորոշ են Ռ. Պեդրոսոյի (ծնված 1896 թվականին), Մ. Նավարրո Լունայի (1894-1966), Ա. Ի. Աուխիերի (ծնված 1910 թվականին), Պ. դե լա Տորիենցե Բրաուի (1901-1936), Լ. Ֆ. Ռոդրիգեսի (1888—1947), Լ. Մարերոյի (ծնված 1911 թվականին) և ուրիշների համար: 1930-ական թվականների քնարական բանաստեղծություններով հանդես եկան է. Ֆլորիտը (ծնված 1903) և Ի. Բուեսան (ծնված 1910 թվականին): 1920-ական թվականների վերջերին Մ. Տալիետը (ծնված 1893 թվականին) և Ռ. Գիրաոն (1908-1949) սկզբնավորեցին աֆրիկա-կուբայական պոեզիան, որի հետ կապված է նաև Կուբայի խոշորագույն բանաստեղծ Ն. Գիլիենի (ծնված 1902 թվականին) վաղ շրջանի ստեղծագործությունը: ժամանակակից լատինա-ամերիկյան գրականության պատմության մեշ նշանակալից տեղ են գրավում Ա. Կարպենտիերի ստեղծագործությունները: Հեղափոխության հաղթանակը (1959) լայն հնարավորություններ ստեղծեց ժողովրդական գրականության զարգացման համար: Գրողների մեծ մասը միավորվեց գրողների և նկարիչների միության (1961) մեջ: Զգալի է Ն. Գիլիենի, Ֆ. Խամիսի (ծնված 1939), Ռ. Ֆեռնանդես Ռետամարայի (ծնված 1930 թվականին), Ա. Ալվարես Բարագանիոյի (1932-1962), Է. Դիեգոյի (ծնված 1920 թվականին) մասնակցությունը ստեղծագործական ուժերի համախմբման և նոր, սոցիալիստական արվեստի ստեղծման գործում: Կուբայի ապրած սոցիալական ցնցումները և նոր կյանքի կառուցումն են պատկերում Խ. Պուիգ Մոլերի (ծնված 1916 թվականին), Մ. Կոֆինիոյի, Խ. Տրավիեսոյի, Մ. Կինոնեսի, է. Միրուլեսի ստեղծագործությունները: Դրամաներով հանդես են գալիս Վ. Պինիերան, Տրիանան և ուրիշներ:

Ճարտարապետությունը[խմբագրել]

Կուբայի հնդկացիները կառուցել են հիմնակմախքային հյուղեր («բոիո»), մթերքների համար ցցաշեն հարթակներ («բարբակոա»):16-րդ դարում կազմավորվել են Հավանա, Մանտյագո դե Կուբա, Տրինիդադ և այլ քաղաքներ՝ հզոր ամրություններով, փողոցների ուղղանկյուն ցանցով, կենտրոնական հրապարակում՝ եկեղեցով և ռատուշայով: Իսպանական և մեքսիկական բարոկկոյի ազդեցությամբ ստեղծվել են քարե բնակելի տան (1-2-հարկանի, ներքին բակով, սպիտակեցված և գունազարդված պատերով, պատշգամբներին պատուհանների փայտե վանդակորմերով) և եկեղեցու (միանավ, ուղղանկյուն աշտարակով, թաղածածկ կամ «արտեսոնադո» առաստաղով) տիպերը: 18-րդ դարի կառույցների բարոկկո կամ կլասիցիզմի ոճով մշակված ճակատները զարդարվել են սյուներով, կամարներով, գունավոր վիտրաժներով: 18-րդ դարի վերջին, 19-րդ դարի սկզբին ստեղծվել են Հավանա, Տրինիդադ քաղաքների գլխավոր հրապարակների ճարտարապետական անսամբլները: 20-րդ դարի սկզբից Հավանայում կառուցվել են բազմահարկ, էկլեկտիկ և «մոդեռն», իսկ 1920-1930-ական թվականների եվրոպական և ամերիկյան ժամանակակից ճարտարապետություն (ճարտարապետն է. Ռոդրիգես Կաստելս) ոճերով շենքեր: 1940-1950-ական թվականներին կառուցվել են ֆունկցիոնալիզմի ոճով շենքեր (ճարտարապետ Ա. Կինտանա, Ա. Ռոդրիգես Պիչարդո, Ա. Կապաբլանկա): 1959 թվականի հեղափոխությունից հետո շինարարությունը լայն թափ է ստացել, կառուցվել են բարեկարգ միկրոշրջաններ՝ 1—2 մինչև 11-12-հարկանի երկաթբետոնե բնակելի տներով, դպրոցներով, մանկապարտեզներով, մշակույթի կենտրոններով, մարզահրապարակներով: Հավանայում ստեղծվել է Հավանա դել էստե բնակելի խոշոր զանգվածը, Սանաա-Կլարայում, Մանտյագո դե Կուբայում, Կամագուեյում՝ բնակելի շրշաններ: Կառուցվել են արդյունաբերական, հասարակական, հիվանդանոցային, ուսումնական շենքեր, սպորտային, գյուղատնտ. կոոպերատիվների («Կամիլիո Միենֆուեգոս», «Լոս Պինոս» ) համալիրներ, հանգստի գոտիներ: 1960-1970-ական թվականների սահմանագծում ճարտարապետության մեշ (ճարտարապետներ Ռ. Մ. Ֆրանկո, Ֆ. Մալինաս, Ռ. Պոռո) աճել է քաղաքային շինարարության ինդուստրացումն ու տիպայնացումը, լայնորեն կիրառվում են հավաքովի երկաթբետոնե կոնստրուկցիաներ: Գործարանային թողարկման խոշորապանել տների տիպերն ստեղծվում են ըստ Կուբայի քաղաքների կլիմայական և ճարտարապետական յուրահատկությունների:

Կերպարվեստը[խմբագրել]

Հնդկացիների հին արվեստի հուշարձաններից են քարանձավային որմնանկարները, խեցեղեն անոթներն ու արձանիկները, քարե ու փայտե կուռքերը («սեմի»): 18-19-րդ դարերի սահմանագծում իսպանականի ազդեցությամբ ձևավորվել է կուբայական փորագրությունը (Ֆ. Բաես) և գեղանկարչությունը (Խ. Ն. դե Լա էսկալերայի կրոնական պատկերները, Վ. Էսկոբարի ռեալիստական դիմանկարները, 1818 թվականին Հավանայում կազմակերպված Ման Ալեխանդրո գեղարվեստի ակադեմիայի հիմնադիր Խ. Բ. Վերմայի կլասիցիստական պատմական նկարները): 19-րդ դարի 1-ին կեսին հանդես են եկել «կենցաղագիրները» («կոստումբրիստները»)՝ ժողովրդական կյանքի բնորոշ պատկերների հեղինակներ Վ. Պ. դե Լանդալուսեն, Ֆ. Միահլեն, բնանկարիչներ Հ. Գառներայը և է. Լապլանտեն: 19-րդ դարի 2-րդ կեսին գերիշխել են ակադեմիական և ռոմանտիկական ավանդույթները՝ բնանկարչության մեշ (Ֆ. Միսներոս, Վ. Մանս Կարտա) և պատմական երփնագրերում (Մ. Մելերո): Իսպանական լծից երկրի ազատագրումից հետո զարգացել են հայրենասիրական պատմանկարչությունն ու մարտանկարչությունը (Ա. Մենոկալ), ռեալիստական ժանրային գեղանկարչությունը (Լ. Ռոմանյաչ, Ռ. Լոյ) և քանդակագործությունը (Խ. Ի. Միկրե, Թ. Ռամոս Բլանկո, Է. Բետանկուր): 1920-ական թվականների նշանավոր գեղանկարիչներ Վ. Մանուելը, Ա. Գատտորնոն, Է. Ավելան, Ի. Արչեն, Կ. էնրիկեսը, Ֆ. Պոնսե դե Լեոնը կրել են ֆովիզմի, նեոկլասիցիզմի կամ պրիմիտիվիզմի ազդեցությունը: 1930-ական թվականների կեսերին Ա. Պելաեսը, Մարիանոն (Մարիանո Ռոդրիգես), Ռ. Պորտոկառերոն, Մ. Կառենիոն, Կ. Բերմուդեսը խճանկարներում, որմնանկարներում և հաստոցային երփնագրերում, Դ. Ռավենետը՝ քանդակներում կիրառել են և՛ ազգային ավանդույթները, և՝ մեքսիկական ու եվրոպական մոնումենտալ արվեստի փորձը: 1940-1950-ական թվականներին տարածում է գտել աբստրակցիոնիզմը (Վ. Լամ): 1959 թվականից հետո հաջողությամբ զարգանում է Կուբայիի հեղափոխական գրաֆիկան (Կ. Գոնսալեսի, Ռ. Կինտանայի, Ա. Պոսսեի, Մարիանոյի, Պորտոկառերոյի պլակատներն ու էստամպները): Հեղափոխության թեմաներով գործեր են ստեղծել նաև գեղանկարիչներ Մ. Կաբրերա Մորենոն, Օ. Ցանեսը, Ա. Բենիտեսը: Արվեստագետներն ընդգրկված են Կուբայի գրողների և նկարիչների միության (հիմնական 1961 թվականին) մեջ:

Երաժշտությունը[խմբագրել]

Կուբայական ժողովրդական երաժշտությունը ձևավորվել է եվրոպական, առաջին հերթին՝ իսպանական ու աֆրիկական երաժշտության հիման վրա (հնդկացիների երաժշտությունը չի պահպանվել): Այդ երաժշտական մշակույթների երկարատև փոխազդեցությամբ ստեղծվել է աֆրիկակուբայական երաժշտությունը, որտեղ իսպանական երաժշտության ռիթմերը և մեղեդիները միաձուլվել են նեգրերի կատարողական արվեստի հնագույն ավանդույթներին: Աֆրիկա-կուբայական երաժշտության հնագույն երգային-պարային ձևերն են սոնը, գուարաչան, կոնգան, ավելի ուշ՝ դանսոնը, ռումբան: Տարածված է նաև կրեոլյան (գյուղացիների միջավայրում, հիմնական ձևերը՝ պունտո, գուախիրա, կրիոլիյա) և նեգրական երաժշտությունը: 16-18-րդ դարերի պրոֆեսիոնալ երաժշտական մշակույթի զարգացման կենտրոններն էին եկեղեցական երգեցողության դպրոցները: Եկեղեցական երա-ժշտությունը ծաղկել է 18-րդ դարի 2-րդ կեսին: 18-րդ դարի վերջին Հավանայում կառուցվել է «Կոլիսեո» թատրոնը (1776, 1803 թվականից կոչվել է «Պրինսիպսղ»), որտեղ բեմադրվել են եվրոպական օպերաներ, հետագայում՝ Կուբայի կոմպոզիտորների տոնադիլիաներ: 1816 թվականին հիմնադրվել է «Սանտա Սեսիլիա» երաժշտական ակադեմիան: 19-րդ դարի սկզբին ձևավորվել է կուբայական օպերաբուֆը՝ կապված ժողովրդական երաժշտական ժանրերի և ազգային թեմատիկայի հետ (ներկայացուցիչները՝ Ֆ. Կովառուբիաս, Ա. Մեդինա, Ռ. Կաբրերա, Խ. Անկերման և ուրիշներ): 19-րդ դարի կեսին Մ. Սամուել Ռոբրեդոն, ապա Ի. Սերվանտես Կավա- նագը ազգային կոմպոզիտորական դպրոցի հիմքը դրեցին: 19-րդ դարի 2-րդ կեսի կոմպոզիտորներից են՝ Ն. Ռուիսի էսպադերոն, Լ. Ֆուենտեսը, Խ. Մ. Ւփմենեսը: 1898 թվականին բեմադրվել է ազգային սյուժե ունեցող առաջին օպերան (է. Սանչես դե Ֆուենտեսի «Ցումուրի»): 19-րդ դարի վերջին 20-րդ դարի սկզբին Հավանայի կոնսերվատորիայի (հիմնադրում` 1885) և սիմֆոնիկ նվագախմբի (հիմնադրում՝ 1908, ղեկավար Գ. Թոմաս) գործունեությամբ երաժշտական կյանքն ակտիվացել է: 1920-1930-ական թվականների պրոֆեսիոնալ երաժշտական արվեստում ձևավորվել է աֆրիկա-կուբայական ուղղությունը (ղեկավարներ՝ Ա. Ռոլդան, Ա. Կատուռլա): 1930-ական թվականներին նշանակալից դեր է կատարել կոմպոզիտոր, մանկավարժ և երաժշտական-հասարակական գործիչ Ի. Արդևոլը: 1959 թվականի հեղափոխության հաղթանակից հետո վերակառուցվել են հին կոլեկտիվները, ստեղծվել նորերը, այդ թվում՝ ազգային սիմֆոնիկ նվագախումբը (կից կամերային նվագախմբով և լարային կվարտետով), Ա. Ռոլդանի անվ. կվարտետը (Հավանա), նվագախմբեր գավառային քաղաքներում: Ազգային թատրոնի շենքում հանդես են գալիս ֆոլկլորային անսամբլներ, օպերային և բալետային արտասահմանյան խմբեր: 1960-1970-ական թվականների կոմպոզիտորների երկերում գերիշխում է որոնումների, փորձարարության միտումը: Զարգանում է մասսայական երգի ժանրը (Կ. Պուեբլա, է. Սաբորիտ, Գ. Կաստելիանոս և ուրիշներ): Նշանավոր երաժիշտներից են կոմպոզիտոր Ա. Դ. Կարտայան (հեղափոխական «Հուլիսի 26-ի հիմնի» տեքստի և երաժշտության հեղինակը), դիրիժորներ է. Գոնսալես Մանտիչին, Մ. Դուչեսնե Կուսանը, դաշնակահարներ Ա. Տիելեսը, Խ. Գ. Լաբրանիան, Ս. Ռոդրիգես Կարդինասը, ջութակահար է. Տիելեսը, կոնտրաբասահար Օ. Ուրֆեն, երգիչներ Ռ. Կալսադիլիան, Ի. Բուրգետը:

Բալետը[խմբագրել]

Ազգային բալետը զարգացել է 1930-ական թվականներին, երբ Հավանայում ստեղծվել է բալետի առաջին դպրոցը: Այնտեղ են սովորել կուբայական բալետի ապագա հիմնադիրներ Ա. և Ֆ. Ալոնսոները, ինչպես և Ա. Մարտինեսը (ամուսնու ազգանունով՝ Ալոնսո): 1948 թվականին նա կազմակերպել է «Ալիսիա Ալոնսոյի բալետ» թատերախումբը (1954 թվականից՝ Կուբայի ազգային բալետ, 1960, 1965, 1972 թվականներին հյուրախաղերով այցելել է ՍՍՀՄ), 1950 թվականին՝ դպրոց: Կուբայիի բալետային արվեստը կրում է ամերիկյան «մոդեռն» պարի ազդեցությունը: 1959 թվականներին ստեղծվել է ժամանակակից պարի ազգային անսամբլ (1969, 1972 թվականներին հյուրախաղերով այցելել է ՄՍՀՍ):

Թատրոնը[խմբագրել]

Հնուց Կուբայում գոյություն են ունեցել հնդկացիների թատերայնացված ներկայացումներ («արեիտո»): Իսպանական գաղութատիրությունից հետո (16-րդ դար) Հավանայի մասնավոր տներում բեմադրվել են իսպանական պիեսներ: 17-րդ դարից ներկայացումներ են կազմակերպվել նաև գավառներում: Ազգային թատրոնի հիմնադիրն է դերասան և դրամատուրգ, երգ-երաժշտությամբ պիեսների՝ «սայնետե»-ների հեղինակ Ֆ. Կովառուբյասը (19-րդ դարի սկիզբ): 1838 թվականին Հավանայում բացվել է «Տակոն» թատրոնը (3 հազար տեղով), ուր բեմադրվել են դրամատիկական, ինչպես և օպերային ու բալետային՝ ներկայացումներ: Թատրոններ են ստեղծվել Սանտյագոյում, Կամագուեյում և այլ քաղաքներում: Սակայն ազգային թատերարվեստը անկում է ապրել, հիմնականում հանդես են եկել իսպանական խմբերը: 1910 թվականից աշխուժացել է ազգային թատերարվեստի ձևավորման ընթացքը, ստեղծվել է թատերական ընկերություն, հրատարակվել են թատերական ամսագրեր, կազմակերպվել նոր թատերախմբեր, այդ թվում՝ «Կուեվա» թատրոնը (1936, Հավանա): Դերասաններ և ռեժիսորներ կրթելու համար 1941 թվականին, Հավանայում հիմնադրվել է Դրամատիկական արվեստի ակադեմիա, իսկ համալսարանին կից՝ թատերական դպրոց: 1940-1950-ական թվականներին կուբացի հեղինակներ Պ. Ալֆոնսոն, Կ. Ֆելիպեն, Ռ. Ֆեռերան և ուրիշներ գրել են նշանակալից թեմաներով պիեսներ, սակայն ազգային թատրոնի և դրամատուրգիայի զարգացումը իշխանությունները չեն քաջալերել: Ազգային դեմոկրատական թատերարվեստը սկսել է զարգանալ հեղափոխությունից հետո (1959): 1961 թվականից կազմակերպվում են բանվորա-գյուղացիական թատրոնների, լատինա-ամերիկյան թատրոնների փառատոներ: Հավանայում ստեղծվել են նոր թատրոններ՝ Ազգային (1959 թվականից), Փորձարարական (հիմնական 1961), Ազգային տիկնիկային (հիմնական 1963), Թատրոնի տունը (հիմնական 1964), Մանուկների և պատանիների ազգային միավորումը (հիմնական 1966): Թատերական գործիչներից են Վ. Ռևուելտան, Մ. Ասևեդոն, Ռ. Ռևուելտան, Ռ. Բլանկոն, Ն. Դոռը:

Կինոն[խմբագրել]

1897 թվականից նկարահանվել են փաստավավերագրական ֆիլմեր: Կինոարվեստի զարգացումն սկսվել է 1959 թվականից Հավանայում ստեղծվել է Կուբայի կինոարվեստի և կինոարդյունաբերության ինստ. (կինոարտադրության, կադրերի պատրաստման, կինոպրոկատի կենտրոն): Կինոնկարներից են՝ «Պատմվածքներ հեղափոխության մասին» (1961), «Բյուրոկրատի մահը» (1966, երկուսն էլ՝ ռեժ. Տ. Ալեա), «Երիտասարդ ապստամբը» (1962, ռեժիսիոր Ի. Էսպինոսա), «Լյուսիա» (1970, ռեժիսիոր Ու. Մոլաս) ևն: Համատեղ ֆիլմեր են թողարկվում ՍՍՀՄ-ի («Ես Կուբան եմ», ռեժիսիոր Մ. Կալատոզով), Ֆրանսիայի, Չեխոսլովակիայի հետ: Զարգացած է վավերագրական և մուլտիպլիկացիոն կինոն: 1972 թվականին Կուբան թողարկել է 4 գեղարվեստական, շուրջ 40 վավերագրական կինոնկար: Գործում է (1972) 450-ից ավելի կինոթատրոն:

Հայերը Կուբայում[խմբագրել]

Կուբայում հայերը հաստատվել են սռաջին համաշխարհային պատերազմից հետո: Դրանք Արևմտյան Հայաստանի գավառներից և Կոստանդնուպոլսից գնացած գաղթականներ էին, որոնք ուզում էին անցնել ԱՄՆ: Սակայն ամերիկյան իշխանությունների հարուցած դժվարությունների պատճառով հայ գաղթականներն ստիպված էին Կուբայում ապրել մինչև երկրորդ համաշխարհային պատերազմի վերջը, երբ նրանց ներգաղթի իրավունք տրվեց: 1920-1940-ական թվականներին Կուբայում կար շուրջ 500 հայ, որոնք կենտրոնացած էին Հավանայում: Համայնքը կառավարում էր Գաղութային միությունը: Գործել են Հայուհյաց, Մալաթիայի, Տիգրանակերտի, Պաղինի հայրենակցական միությունները, ՀՕԿ-ի մասնաճյուղը, Հայ առաջադիմական միությունը, որը, հիմնադրվել Է երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ և աջակցել երկրի հակաֆաշիստական ընդհանուր պայքարին, միջոցներ հանգանակել «Սասունցի Դավիթ» տանկային շարասյան ու կարմիր բանակի օգնության ֆոնդի համար: Գաղութում գործել Է հայկական դպրոց: Այժմ Կուբայում հայ համայնք չկա: