Տափաստան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Տափաստանների տարածման շրջանները
Մոնղոլական տափաստան
Արգենտինական տափաստան

Տափաստանը խոտաբույսերով ծածկված հարթավայր է։ Անտառատափաստանից հարավ ջերմաստիճանը աստիճանաբար բարձրանում է, տեղումների քանակը՝ նվազում, ծառերը՝ լրիվ վերանում են, սկսվում է համատարած խոտածածկ։

Տարածման շրջաններ[խմբագրել]

Այս զոնան ընկած է միայն բարեխառն և մերձարևադարձային գոտիներում։

Բարեխառն գոտիներում տափաստանները մեծ տարածք են զբաղեցնում Եվրասիայի և Հյուսիսային Ամերիկայի կենտրոնական շրջաններում։

Եվրասիայում այն տարածվում է Միջին Դանուբյան դաշտավայրից մինչև Արևելյան Չինաստան։ Այն ընգրկում է Միջին և Ստորին Դանուբյան, Մերձսևծովյան, Մերձդնեպրյան դաշտավայրերը, Դոնի տափաստանները, Հյուսիսային Կովկասը, Միջին Պովոլժիեն, Հարավային Ուրալը, Արևմտյան Սիբիրի լեռնամիջյան գոգավորությունների «կղզիաձև» տափաստանները, Մոնղոլիայի հյուսիսը, Հյուսիս-Արևելյան Չինաստանը։

Հյուսիսային Ամերիկայում զոնան տարածված է Մեծ հարթավայրերում, Ժայռոտ լեռներին զուգահեռ (միջօրեականի ուղղությամբ)։ Հարավային Ամերիկայում այն տարածվում է Լա-Պլատայի դաշտավայրի հարավում՝ հատակապես Արգենտինայում։

Տափաստանները Հունգարիակում կոչվում են պուշտաներ, Հյուսիսային Ամերիկայում՝ պրերիաներ, Հարավային Ամերիկայում՝ պամպաներ, Ռուսաստանում՝ ստեպեր:

Կլիմա[խմբագրել]

Հյուսիսային Ամերիկայում տափաստաններին անվանում են պրերիա

Տափաստանների կլիման բարեխառն ցամաքային է: Ամռանը տաք է ու չոր, հուլիսի միջին ջերմաստիճանը կազմում է + 20 +24°C: Ձմռանը մեղմ է արևմուտքում (+3 +4°C), ցուրտ՝ արևելքում (-5 -20°C)։ Տարեկան տեղումների քանակը 300 - 600 մմ. է, որոնց մեծ մասը դիտվում է գարնանը և ամռան սկզբին։

Գոլորշունակությունը 1,5 անգամ գերազանցում է տեղումների քանակին։ Խոնավության գործակիցը 0,7 - 0,6 է։

Հողեր[խմբագրել]

Բազմաթիվ տարիների ընթացքում խոտաբույսերը քայքայվելով առաջացրել են օրգանական փտանյութեր, որոնք քիչ տեղումների պատճառով մնացել են իրենց տեղում և առաջացրել են հումուսով հարուստ (8 - 12%) ու բերրի հողեր (մինչև 1 մետր խորությամբ սևահողեր)։ Որոշ շրջաններում տարածված են նաև շագանակագույն հողերը, որոնք ավելի քիչ հումուս են պարունակում։

Բուսական աշխարհ[խմբագրել]

Ռուսական տափաստան

Տափաստաններին բնորոշ բուսատեսակները՝ հացազգի բազմամյա խոտաբույսերն են (փետրախոտ, սիզախոտ, շյուղախոտ, երեքնուկ, տիպչակ և այլն)։ Բնական տափաստանները պահպանվում են միայն արգելոցներում, իսկ դրանցից դուրս մշակվում են հացահատիկային (ցորեն, գարի, եգիպտացորեն) և տեխնիկական (շաքարի ճակնդեղ, արևածաղիկ) կուլտուրաներ։

Կենդանական աշխարհ[խմբագրել]

Կենդանիներից բնորոշ են կրծողները, որոնք ապրում են խորը բներում (դաշտամուկ, գետնասկյուռ, ճագարամուկ)։ Կան գիշատիչներ (աղվեսներ, գայլեր, տափաստանային ժանտաքիսներ) ու թռչուններ (արծիվներ, արոսներ)։ Մոնղոլիայի տափաստաններում հանդիպում են արջամկներ և այծքաղներ։

Յուրացում[խմբագրել]

Ներկայումս տափաստանները գրեթե ամենուրեք վերածված են վարելահողերի։ Իրենց նախկին տեսքը լավ են պահպանել Մոնղոլիայի չոր տափաստանները, որոնք քիչ են բնակեցված և օգտագործվում են գլխավորապես անասնապահության համար։