Տափաստան
Տափաստանը խոտաբույսերով ծածկված հարթավայր է:
Անտառատափաստանից հարավ ջերմաստիճանը աստիճանաբար բարձրանում է, տեղումների քանակը` նվազում, ծառերը` լրիվ վերանում են, սկսվում է համատարած խոտածածկ:
Բովանդակություն |
Տարածման շրջաններ [խմբագրել]
Այս զոնան ընկած է միայն բարեխառն և մերձարևադարձային գոտիներում:
Բարեխառն գոտիներում տափաստանները մեծ տարածք են զբաղեցնում Եվրասիայի և Հյուսիսային Ամերիկայի կենտրոնական շրջաններում:
Եվրասիայում այն տարածվում է Միջին Դանուբյան դաշտավայրից մինչև Արևելյան Չինաստան: Այն ընգրկում է Միջին և Ստորին Դանուբյան, Մերձսևծովյան, Մերձդնեպրյան դաշտավայրերը, Դոնի տափաստանները, Հյուսիսային Կովկասը, Միջին Պովոլժիեն, Հարավային Ուրալը, Արևմտյան Սիբիրի լեռնամիջյան գոգավորությունների «կղզիաձև» տափաստանները, Մոնղոլիայի հյուսիսը, Հյուսիս-Արևելյան Չինաստանը:
Հյուսիսային Ամերիկայում զոնան տարածված է Մեծ հարթավայրերում, Ժայռոտ լեռներին զուգահեռ (միջօրեականի ուղղությամբ):
Հարավային Ամերիկայում այն տարածվում է Լա-Պլատայի դաշտավայրի հարավում` հատակապես Արգենտինայում:
Տափաստանները Հունգարիակում կոչվում են պուշտաներ, Հյուսիսային Ամերիկայում` պրերիաներ, Հարավային Ամերիկայում` պամպաներ, Ռուսաստանում` ստեպեր:
Կլիմա [խմբագրել]
Տափաստանների կլիման բարեխառն ցամաքային է: Ամռանը տաք է ու չոր, հուլիսի միջին ջերմաստիճանը կազմում է + 20 +24°C: Ձմռանը մեղմ է արևմուտքում (+3 +4°C), ցուրտ` արևելքում (-5 -20°C): Տարեկան տեղումների քանակը 300 - 600 մմ. է, որոնց մեծ մասը դիտվում է գարնանը և ամռան սկզբին:
Գոլորշունակությունը 1,5 անգամ գերազանցում է տեղումների քանակին: Խոնավության գործակիցը 0,7 - 0,6 է:
Հողեր [խմբագրել]
Բազմաթիվ տարիների ընթացքում խոտաբույսերը քայքայվելով առաջացրել են օրգանական փտանյութեր, որոնք քիչ տեղումների պատճառով մնացել են իրենց տեղում և առաջացրել են հումուսով հարուստ (8 - 12%) ու բերրի հողեր (մինչև 1 մետր խորությամբ սևահողեր): Որոշ շրջաններում տարածված են նաև շագանակագույն հողերը, որոնք ավելի քիչ հումուս են պարունակում:
Բուսական աշխարհ [խմբագրել]
Տափաստաններին բնորոշ բուսատեսակները` հացազգի բազմամյա խոտաբույսերն են (փետրախոտ, սիզախոտ, շյուղախոտ, երեքնուկ, տիպչակ և այլն): Բնական տափաստանները պահպանվում են միայն արգելոցներում, իսկ դրանցից դուրս մշակվում են հացահատիկային (ցորեն, գարի, եգիպտացորեն) և տեխնիկական (շաքարի ճակնդեղ, արևածաղիկ) կուլտուրաներ:
Կենդանական աշխարհ [խմբագրել]
Կենդանիներից բնորոշ են կրծողները, որոնք ապրում են խորը բներում (դաշտամուկ, գետնասկյուռ, ճագարամուկ): Կան գիշատիչներ (աղվեսներ, գայլեր, տափաստանային ժանտաքիսներ) ու թռչուններ (արծիվներ, արոսներ): Մոնղոլիայի տափաստաններում հանդիպում են արջամկներ և այծքաղներ:
Յուրացում [խմբագրել]
Ներկայումս տափաստանները գրեթե ամենուրեք վերածված են վարելահողերի: Իրենց նախկին տեսքը լավ են պահպանել Մոնղոլիայի չոր տափաստանները, որոնք քիչ են բնակեցված և օգտագործվում են գլխավորապես անասնապահության համար:
