Միջատներ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Միջատներ
Միջատներ
Գիտական դասակարգում
Թագավորություն Կենդանիներ
Տիպ Հոդվածոտանիներ
Ենթատիպ Վեցոտանիներ
Դաս Միջատներ
Լատիներեն անվանում
Insecta

Wikispecies-logo.svg
Դասակարգումը
Վիքիցեղերում

Commons-logo.svg
Պատկերներ
Վիքիպահեստում

ITIS 99208
NCBI 50557
EOL 344


Միջատները (լատիներեն՝ Insécta) անողնաշարավոր հոդվածոտանի կենդանիների դաս է, որի ներկայացուցիչների մեծ մասը կարող է թռչել։

Կենդանիների այս խումբը տեսակների թվով ամենաբազմաքանակն է, լցնում է բոլոր հնարավոր էկոլոգիական խորշերը եւ հանդիպում է ամենուրեք: Ներկայումս նկարագրված է միջատների ավելի քան մեկ միլիոն տեսակ, և գիտնականները դեռ շարունակում են հայտնաբերել նորանոր տեսակներ։

Մարմնի կառուցվածքը[խմբագրել]

Միջատների մարմինը կազմված է երեք առանձին, բայց իրար հետ կապված մասերից: Դրանք են՝ գլուխը, կուրծքը եւ որովայնը: Գլխի վրա կա բեղիկների մի զույգ, երկու ֆասետային եւ, երբեմն նաեւ, մեկից երեք հատ պարզ աչք: Բեղիկների միջոցով միջատներն զգում են հոտը և շոշափում շրջապատող առարկաները:

Միջատի մարմնի կառուցվածքը:
A գլուխ, B կուրծք, C որովայն,1 անտենաներ, 2 ծնոտներ, 3 labrum, 4 բեղիկներ, 5 երես, 6 ճակատ, 7 ծոծրակ, 8 առաջնակուրծք,
9 scutellum, 10 ծածկաթեւր, 11 փորիկ, 12 շնչանցքեր, 13-15 ոտքեր

Գլխի առջեւի մասում են գտնվում նաեւ ծնոտների երեք զույգերը՝ վերին, ստորին եւ իրար հետ միաձուլված ստորին ծնոտների երկրորդ զույգը՝ ստորին շուրթը:

Կրծքին տեղադրված են շարժողության օրգանները։ Միջատների մեծամասնությունն ունի 3 զույգ ոտք և 2 զույգ թև, որոնք ամրանում են կրծքի հատվածին։

Որովայնն ունի տասնմեկ հատված, չնայած, միջատների որոշ տեսակների մոտ հատվածները կարող է լինեն միացված եւ ավելի մեծացված չափսերով: Որովայնում են գտնվում մարսողական համակարգը և բազմացման օրգանները։ Ինչպես մյուս հոդվածոտանիների (օրինակ՝ ծովախեցգետինների և սարդերի), միջատների մարմինը եւս պատված է խիտինե ծածկույթով, որին ասում են արտաքին կմախք:[1] Այն անջրաթափանց է և ներքին հյուսվածքները պահպանում է չորացումից։ Մարմնի այդպիսի կառուցվածքը միջատներին հնարավորություն է տվել հարմարվելու Երկրագնդի բոլոր շրջաններում, այդ թվում՝ անապատներում ու լեռներում: Արտաքին կմախքի գլխավոր թերությունը ոչ առաձգական լինելն է, այդ պատճառով աճող միջատն ստիպված է լինում որոշակի ժամանակահատվածում դեն նետել հին ծածկույթները։ Դրա համար էլ միջատների աճը կրում է թռիչքաձև բնույթ։ Նոր պատյանը ձևավորվում է հնի տակ։ Սկզբնական շրջանում նոր պատյանն առաձգական է լինում՝ հնարավորություն տալով միջատին չափերով աճել։ Սակայն շատ արագ այն կոշտանում է, որպեսզի կարողանա օրգանիզմն արդյունավետ պահպանել անբարենպաստ ազդեցություններից։ Այդ ժամանակ միջատի աճը նորից սկսում է սահմանափակվել։

Թեւերը[խմբագրել]

Սովորական դեպքերում միջատների թեւերը երկու զույգ են՝ առջեւի եւ ետեւի: Ամրացված են կրծքամասին: Կազմված են խիտ ցանց ստեղծող ամուր ջիղերի վրա ամրացված բարակ թեւաթաղանթից: Միջատների որոշ կարգերի թեւերը կրել են փոփոխություններ՝ հատուկ գործողություններ կատարելու համար: Թեփուկաթեւավորների եւ թաղանթաթեւավորների մոտ ետեւի թեւերը տարբերվում են առջեւիններից իրենց չափսերով: Բզեզների առջեւի թեւերը դարձել են ծածկաթեւեր՝ ետեւինները պաշտպանելու համար, որոնք հանգստի ժամանակ թաքնված են նրանց տակ:

Ներսի կառուցվածքը[խմբագրել]

Նյարդային համակարգը[խմբագրել]

Միջատների կենտրոնական նյարդային համակարգն իրենից ներկայացնում է իրար միացված առանձին նյարդային հանգույցների՝ գանգլիոնների մի շղթա: Նյարդային համակարգի ամենաառջեւի մասի երեք սերտաճած գանգլիոններից է կազմված ուղեղը: Մնացած մասը գտնվում է աղիների տակ: Ուղեղը բաժանվում է երեք մասերի: Պրոտոցերեբրումը պատասխանատու է տեսողության եւ բարդ վարվեցողական ռեկցիաների համար, դեյտոցերեբրումը նյարդավորում է անտենաները, իսկ տրիտոցերեբրումը՝ ստորին ծնոտները, բերանի անցքի մոտ դասավորված մկաններն ու ներսի օրգանները:
Նյարդային համակարգի մյուս մասն է շղթայաձեւ իրար միացած գանգլիոնների որովայնային նյարդաշարը:

Մարսողական համակարգը[խմբագրել]

Միջատների մարսողական համակարգը կազմված է աղիքային տրակտից եւ մարսողական գեղձերից: Շատ միջատներ ունեն թքագեղձեր: Առավել զարգացած են ողկուզանման թքագեղձերը, որոնք թրթուրների մոտ վերափոխվում են մետաքսարտադրող օրգանների: Թուքը պարունակում է տարբեր ֆերմենտներ. ածխաջրերը ճեղքելու համար՝ կարբոհիդրազներ, ճարպերն ու սպիտակուցները մարսելու համար՝ լիպազներ եւ պրոտեինազներ, ոջիլների մոտ՝ հյուսվածքները քայքայող գիալուրոնիդազ: Արյուն ծծողների մոտ կան անտիկոագուլանտներ: Որոշ միջատների թքագեղձերը կարող են արտադրեն մետաքս, ֆերոմոններ կամ ալոտրոֆ նյութեր:

Շնչառական համակարգը[խմբագրել]

Միջատներից շատերի շնչառական համակարգն իրենից ներկայացնում է ամբողջ մարմնով տարածված եւ դեպի դուրս շնչանցքերով բացվող շնչուղիներից: Շնչանցքների միջոցով կարգավորվում է օդի ներթափանցումը: Շնչուղիների համակարգը կարող է լինել բաց եւ փակ: Երկրորդ դեպքում շնչուղիներ լինում են, իսկ շնչանցքեր՝ ոչ: Փակ համակարգը հատուկ է ջրային եւ մակաբույծ միջատներին, որոնք շնչում են ջրի մեջ կամ տիրոջ հեղուկների խոռոչներում լուծված թթվածինը:

Զգայարանները[խմբագրել]

Տեսողությունը[խմբագրել]

Ճպուռի աչքերը:
Սովորական լուսատտիկ

Միջատների տեսողության առանձնահատկությունը պայմանավորված է նրանց աչքերի ֆասետային կառուցվածքով: Ֆասետային աչքերը կազմված են հազարավոր օմատիդիումներից: Ամենաշատ օմատիդիումներ ունեն թիթեռների (12-17 հազար) եւ ճպուռների (10-28 հազար) աչքերը:

Ֆասետային աչքերում տեսողական պատկերը ձեւավորվում է առանձին օմատիդիումների ստեղծած կետային բազմաթիվ պատկերների միավորումից: Ֆասետային աչքերը չունեն արտաքին ազդակներին հարմարվելու ընդունակություն եւ չեն կարող հարմարվել տարբեր հեռավորություների տեսողությանը: Կարելի է ասել, որ միջատները ծայրահեղ «կարճատես» են:

Ֆասետային աչքերի մյուս առանձնահատկությունն այն է, որ միջատները լավ տեսողություն չունենալով հանդերձ, այդ աչքերի կառուցվածքի շնորհիվ շատ լավ են ընկալում օբյեկտների շարժումները: Դա հատկապես կարեւոր է վտանգից խուսափելու համար՝ միջատները շատ արագ են արձագանքում ցանկացած շարժմանը:

Բացի ֆասետային աչքերից, միջատներից շատերն ունենում են նաեւ պարզ աչքեր, որոնք սովորաբար լինում են երեք հատ եւ տեղավորված են գլխի ճակատային մասում: Պարզ աչքերը նախատեսված են լուսավորությունն ու նրա փոփոխությունները գնահատելու համար:
Պարզ աչքեր չունեն թիթեռները, երկթեւանիները եւ աշխատավոր մրջյունները:

Լույս արձակելը[խմբագրել]

Որոշ միջատներ ընդունակ են լույս արձակել: Դրանցից ամենահայտնիներն են լուսատտիկների կարգի բզեզները: Որոշ տեսակներ կարողանում են կարգավորել լուսարձակումը՝ կայծեր արձակելով:
Լուսարձակումը ծառայում է տարբեր նպատակների՝ տալիս են ազդանշաններ հակառակ սեռին, լուսարձակումը ծառայեցնում են պաշտպանության եւ, նույնիսկ, քողարկման նպատակներին: Photuris կարգի արուներն արձակում են զուգավորմանը պատրաստ լինելու ազդանշաններ, որոնք հատուկ են իրենց հետ նույն տարածքում ապրող Photinus կարգի տեսակներին: Photinus-ի արուները այդ ազդանշաններով հրապուրվելով «ընկնում են թակարդը», եւ կեր են դառնում Photuris կարգի գիշատիչ էգերին:

Լսողությունը[խմբագրել]

Տարբեր միջատների մոտ լսողության մեխանիզմները տարբեր են: Նրանցից շատերի մոտ դա իրականացվում է ազդրերի հետ միացման մասում գտնվող ոտքերի անրակներում գտնվող վիբրառեցեպտորների միջոցով: Նրանց միջոցով միջատներն ընկալում են այն զանգվածի նվազագույն ցնցումները, որի վրա գտնվում են:
Օդի կամ ջրի միջոցով ձայների ընկալումը կատարվում է ֆոնոռեցեպտորների միջոցով: Միջատների ամենաբարդ լսողական օրգաններն են համարվում տիմպանալ օրգանները: Նրանց բաղադրության մեջ գտնվող սենսիլների քանակը տատանվում է 3-ից (որոշ թիթեռներ) միչեւ 70 (սարանչա) եւ նույնիսկ հասնում է 150-ի (երգող ցիկադների մոտ):

Ձայներ հանելը[խմբագրել]

Մորեխի ձայներ արձակելու գործողությունները:
Ցիկադի երգելը:

Միջատները եղել են ձայներ հանող առաջին օրգանիզմները: Նրանք դա անում են հիմնականում վերջավորությունների մեխանիկական գործողություններով: Ցիկադներն արձակում են ամենաուժեղ ձայներն այն հատուկ ձեւափոխությունների միջոցով, որոնք կրել են իրենց իրենց մարմինն ու մկանային համակարգը: Աֆրիկյան Brevisana brevis ցիկադի արձակած ձայնը չափվել է մինչեւ 106.7 դեցիբել ուժգնության 50 սմ հեռավորության վրա:[2]

Հոտառությունը[խմբագրել]

Տես նաև[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. «O. Orkin Insect zoo»։ The University of Nebraska Department of Entomology։ http://insectzoo.msstate.edu/Students/basic.structure.html։ Վերցված է 2009-05-03։ 
  2. Walker, T.J., ed. 2001. University of Florida Book of Insect Records, 2001.