Սարդեր

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Սարդեր
Սարդեր
Սարդերի թագավորություն
Գիտական դասակարգում
Թագավորություն Կենդանիներ
Լատիներեն անվանում
Araneae

Wikispecies-logo.svg
Դասակարգումը
Վիքիցեղերում

Commons-logo.svg
Պատկերներ
Վիքիպահեստում

ITIS 82732
NCBI 6893

Սարդեր - սարդակերպերի (Arnanei) դասի հոդվածոտանիների կարգ։ Չափերը 0,7–110 մմ, գունավորումը բազմազան է։ Մարմինը կազմված է գլխակրծքից և փորիկից, որոնք միացած են կարճ ցողունիկով։ Գլխակրծքի առջևի մասում՝ մեջքի կողմից տեղադրված է սովորաբար 8 աչք։ Սարդերն ապրում են ամենուրեք՝ և՛ արևադարձային գոտիներում, և՛ տունդրայում, և՛ շոգ անապատներում ու բարձր լեռներում: Գիշերային գիշատիչներ են: Սնվում են հիմնականում միջատներով (նաև վնասատու) և դրանով օգուտ են տալիս մարդուն: Սարդերը պատկանում են սարդակերպների դասի հոդվածոտանիների կարգին: Հայտնի է մոտ 27 հազար, ՀՀ-ում՝ 300–350 տեսակ: Առավել տարածված են խաչասարդը, տնային, թռչնակեր, արծաթափայլ և այլ սարդեր:

Անատոմիան[խմբագրել]

Սարդի անատոմիան

Վերջավորությունները վեց զույգ են, առաջին զույգի ( խելիցերներ ) ճանկերի վրա բացվում են թունավոր գեղձերի ծորանները, երկրորդ զույգը (պեդիպալպոզներ ) հիմնականում շոշափելիքի օրգաններ են (արուների պեդիպալպոզների ծայրային հատվածը վերածվել է զուգավորման օրգանի), մնացած 4 զույգ վերջավորությունները ճանկերով վերջացող քայլող ոտքեր են։

Փորիկի առջևի մասում տեղավորված են շնչառական անցքերը, իսկ ետինում՝ ոստայնագեղձերի թմբիկները կամ գորտուկները (1-4 զույգ)։ Սարդերի մարմինը (երկարությունը՝ 0,7–11 սմ) կազմված է գլխակրծքից և փորիկից, որոնք միացած են կարճ ցողունիկով: Աչքերը (8) տեղադրված են գլխակրծքի առջևի մասում, ոստայնագեղձերի (մոտ 100) թմբիկները՝ փորիկի խոռոչում: Թմբիկներից յուրաքանչյուրը մի քանի անցք ունի, որոնցից արտազատված հեղուկն օդում պնդանում է ու թելի տեսք ստանում. սարդն այն կարող է օգտագործել տարբեր նպատակներով: Որոշ տեսակներ իրենց ձվերի համար «բարուրներ»՝ բոժոժներ են հյուսում, իսկ երբ փոքրիկ սարդերը դուրս են գալիս ձվից, սարդոստայնը դառնում է նրանց բույնը: Երբեմն սարդոստայնաթելը սանդուղքի դեր է կատարում, երբեմն էլ քամին սարդոստայնն ու նրա մեջ եղած սարդի ձագին քշում, տանում է մեկ այլ տեղ (սարդոստայնը դառնում է օդանավ): Բոլոր սարդերը, բացի ջրային սարդից, ապրում են ցամաքում, ապրելավայրերը շատ բազմազան են։ Հիմնականում գիշերային կենդանիներ են։


Ընդհանուր տեղեկություններ[խմբագրել]

Սարդի ներքին կառուցվածքը

Գիշատիչ են, սնվում են գլխավորապես միջատներով։ Սարդն իր բռնած որսը պարուրում է սարդոստայնով, այնուհետև վրան մարսողական հյութ արտազատում, որն արագորեն փափկացնում է որսի հյուսվածքները,և այդ վիճակում ներծծում։ Բաժանասեռ են, արուները հաճախ էգերից փոքր են։ Զարգացումն ուղղակի է, առանց կերպարանափոխության։ Հայտնի է սարդերի մոտ 21 հզ. (ՀՀ-ում՝ շուրջ 2000) տեսակ։ Սարդերի շատ տեսակներ ոչնչացնում են վնասատու միջատներին։

Լինում են նաև շատ ամուր սարդոստայնաթելեր: Հարավային Ամերիկայի բնակիչները ճյուղերից շրջանակ են պատրաստում, քողարկում տերևներով և գիշերը թողնում անտառում: Առավոտյան շրջանակին ամրացված է լինում այնքան հուսալի ցանց, որով հնարավոր է ձուկ որսալ: Այդպիսի ցանցեր հյուսում է 10 սմ երկարությամբ հսկա թավամազ սարդը: Երբեմն թվում է, թե սարդոստայնը լքված է: Իրականում սարդը թաքնվում է մոտակայքում և սպասում: Երբ ցանցն ավար է ընկնում, նա անմիջապես իմանում է. այդ մասին նրան հաղորդում են սարդոստայնաթելի «ազդանշանային» տատանումները, քանի որ սարդոստայնաթելը ձգվում է մինչև սարդի դարանը: Ընդունելով «ազդանշանը»՝ սարդն իսկույն նետվում է դեպի որսը, որը չի կարող ազատվել ցանցից, որովհետև դրա թելերը պատված են կպչուն նյութով: Սարդերի վերջավորությունների (6 զույգ) 1-ին զույգի (խելիցերներ) ճանկերի վրա բացվում են թունավոր գեղձերի ծորանները: Տնային սարդի և խաչասարդի թույնը կարող է ճանճ սպանել: Մարդու և ընտանի կենդանիների համար վտանգավոր է մորմը (տարանտուլ): Վերջինիս խայթոցն առաջացնում է ընդհանուր թունավորում: ՀՀ-ում հայտնի հարավռուսական մորմը հանդիպում է Արարատյան դաշտում. ապրում է քարերի տակ, գետնափոր բներում: Հայտնի են նաև ուրիշ թունավոր սարդեր. օրինակ՝ չոր տափաստաններում և կիսաանապատներում տարածված կարակուրտի խայթոցը կարող է ձի սպանել: Սարդերին հատուկ են շրջապատին հարմարվելու` պաշտպանական գունավորման, ձևի նմանեցման (միմիկրիա) երևույթները:

Սարդերը և մարդու առողջությունը[խմբագրել]

Սարդերի մեծ մասը մարդկանց խայթում են միայն պաշտպանվելու համար, մինչդեռ կան որոշ տեսակներ, որոնք մարդուն կարող են պատճառել ավելի մեծ վնաս, քան մեղուներն ու մոծակները: Ըստ որոշ տվյալների, մեծ խաչասարդի խայթոցն ավելի թունավոր և վտանգավոր է, քան կարիճինը: Միայն մի քանի տեսակի սարդեր են մարդու համար մահացու վտաբգավոր: Դրանցից ՀՀ-ում հազվադեպ հանդիպում են կարակուրտը ու մորմը։

Արախնոֆոբիա[խմբագրել]

Արախնոֆոբիա- կենդանաֆոբիայի տեսակ, վախ հոդվածոտանիների նկատմամբ, համարվում է ամենատարածված վախերից: Վախը կարող է հասնել այն աստիճանի, որ մարդը վախենա նույնիսկ սարդի նկարից:

Աղբյուրներ[խմբագրել]

  • Старобогатов Ю. И. 1990. Система и филогения Arachnida (анализ морфологии палеозойских групп). Палеонтологический журнал, 24: 4—17.
  • Brignoli, P. M. 1983. A catalogue of the Araneae described between 1940 and 1981. Manchester Univ. Press, Manchester, 755 pp.
  • Platnick, N. I. 1989. Advances in Spider Taxonomy 1981—1987: A Supplement to Brignoli’s A Catalogue of the Araneae described between 1940 and 1981. Manchester Univ. Press, Manchester, 673 pp.
  • Platnick, N. I. 1990. Spinneret morphology and the phylogeny of ground spiders (Araneae, Gnaphosoidea). Amer. Mus. Novit. 2978: 1—42.
  • Platnick, N. I. 1993. Advances in spider taxonomy 1988—1991, with synonymies and transfers 1940—1980. New York Entomol. Soc., New York, 846 pp.
  • Platnick, N. I. 1998. Advances in spider taxonomy 1992—1995 with redescriptions 1940—1980. New York Entomol. Soc., New York, 976 pp.
  • Platnick, N. I. 1999. Dimensions of biodiversity: targeting megadiverse groups. In: Cracraft, J. and F. T. Grifo (eds.), The Living Planet in Crisis: Biodiversity Science and Policy. Columbia Univ. Press, New York, pp. 33—52.
  • Platnick, N. I. 2000. A relimitation and revision of the Australasian ground spider family Lamponidae (Araneae: Gnaphosoidea). Bull. Amer. Mus. Nat. Hist. 245: 1—330. (интернет-версия)
  • Platnick, N. I. 2000—2011. The world spider catalog, version 11.5. American Museum of Natural History. [1]