Արարատյան դաշտ

Արարատյան դաշտ, Արարատյան գոգավորության հատակն է` լցված լճագետային, հեղեղաբերուկ նստվածքներով և լավաներով: Հայկական լեռնաշխարհի ընդարձակ հարթավայրերից մեկը՝ Միջին Արաքսյան գոգավորության ցածրադիր մասը (բարձրությունը 800—1000 մ)։

Ռելիեֆը

Արարատյան դաշտը շրջապատված է Արագած, Գեղամա, Արարատ և Հայկական պար լեռներով։ Ձգվում է հյուսիս-արևմուտքից հարավվ-արևելք, ավելի քան 200 կմ, լայնությունը 20—45 կմ է, տարածությունը՝ մոտ 6600 կմ2։ Արարատյան դաշտը միջլեռնային տեկտոնական իջվածք է։ Հիմքում հնագույն մետամորֆային ապարներ և պալեոզոյի կրաքարա-ավազաքարային շերտով ծածկված պալեոգեն-նեոգենինի ավագաքարա-կավա-մերգելային նստվածքներով, վերին շերտերում (մոտ 400 մ հզորությամբ)՝ անթրոպոգենի գետա-լճային նստվածքներով։ Մակերևույթը հարթ է, Արաքսի ձախափնյա մասում՝ թույլ զառիկող, նախալեռնային մասում՝ ալիքավոր, աջափնյա մասում լավ են արտահայտված աստիճանաձև բարձր դարավանդները։ Արարատյան դաշտով հոսում է Արաքս գետը՝ այն բաժանելով հյուսիսային, հյուսիս-արևելյան. և հարավային, հարավ-արևմտյան (այժմ՝ Թուրքիայում և Իրանում) հատվածների։ Ռելիեֆի կարևոր տարրերից են մնացորդա-էրոզիոն (Խոր Վիրապ, Սարի Պապ) և հրաբխային («Կոնդեր») բլուրները։ Արարատյան դաշտը Գայլի դրունքով բաժանվում Է Նախիջևանյան հարթությունից (Շարուրի դաշտ)։

Արարատյան դաշտում տեղ-տեղ բարձրանում են ծալքաբեկորավոր հիմքի ելուստներ (Խոր Վիրապ, Սարիպապ, Սալհովիտ) կամ խարամային կոներ (Դավթի բլուր, Մեծամոր):

հեղինակ` Գևորգ Բաշինջաղյան (1912)

Հողերը

Բնական լանդշաֆտը կիսաանապատային է` անապատային տեղամասերով: Հողածածկույթում գերակշռում են հումուսով աղքատ գորշահողերը: Կան նաև ալկալի ու աղուտային, ցածրադիր ողողատներում` գերխոնավ հողեր և ճահճուտներ: Դարավոր ոռոգելի երկրագործության պայմաններում ձևավորվել են կուլտուր-ոռոգելի հողեր: Իրացվել են և իրացվում են աղուտները, մելիորացվում` ճահիճները: Աղուտների մի մասում ստեղծվել են ձկնաբուծական լճակներ: Բուսածածկույթն աղքատ է, տիրապետում են կիսաանապատային չորասեր տեսակները, ինչպես նաև կան աղասեր անապատային բուսատեսակներ: Հայաստանի առավել յուրացված շրջանն է` ծածկված խաղողի և մրգատու այգիներով, բանջարաբոստանային մշակաբույսերի դաշտերով:

Կլիման

Արարատյան դաշտը ունի արևոտ (տարեկան արևափայլքը՝ 2700 ժ), չոր ցամաքային կլիմա տևական (4—5 ամիս) շոգ ամառով, հուլիսի միջին ջերմաստիճանը 24°C–ից 26°C է, առավելագույնը՝ 42°C (Երևան)։ Հատկանշական են ամռան տապը զովացնող լեռնային քամիները։ Ձմեռը չափավոր ցուրտ է, ամպամած, անհողմ եղանակների գերակշռությամբ։ Հունվարի միջին ջերմաստիճանը -4°C–ից -6°C է, նվազագույնի -33°C (Արմավիր)։ Հաստատուն ձյունածածկույթ գոյանում է ոչ ամեն տարի։ Գարունը կարճատև է (50—60 օր), փոփոխական, աշունը՝ տևական, տաք, արևոտ եղանակներով։ Արարատյան դաշտում անսառնամանիք օրերի թիվը 200-ից ավելի է, իսկ 0°C–ից բարձր ջերմաստիճանների գումարը՝ ավելի քան 5000°, տարեկան տեղումները՝ 200—350 մմ։ Բարձր գոլորշանակության (մոտ 1000 մմ) պատճառով խոնավության հաշվեկշիռը բացասական է։

Գետերը

Արարատյան դաշտը աղքատ է մակերևութային հոսքով։ Գետերը՝ Արաքսն իր վտակներով (Քասաղ, Հրազդան, Ազատ, Վեդի), տարանցիկ են, բացի Աևջրից (Մեծամոր), բուռն հորդանում են ուշ գարնանը և վաղ ամռանը՝ հաճախ փոխելով իրենց հանը (հատկապես՝ Արաքսը)։ Շատ են սելավները (Մաստարա, Չորասու, Գետառ)։ Ամռանը գետերի մի մասը բոլորովին ցամաքում է։

Կենդանական աշխարհ

Կենդանիներից տարածված են սողունները (օձերից՝ գյուրզան, եղջերավոր իժը, տափաստանային վիշապը, շահմարը և այլն), շաա են մողեսները (թաքիրային կլորագլուխը, կովկասյան ագաման), միջատները (մորեխազզիներ, ուտիճներ, մրջյուններ, կարիճներ ևն)։ Հևում միջատների մի տեսակից ստացվում էր հայտնի «որդան կարմիր» ներկը։ Այդ արժեքավոր միջատը ներկայումս հայտնաբերվել է էջմիածնի, Մասիսի, Արմավիրի, Արարատի աղուտներում՝ մոտ 4000 հա տարածության վրա։ Կաթնասուններից տարածված են վայրի խոզը, եղեգնուտի կատուն, ջրասամույրը ևն։ Այղր լճում բազմացվում են կուղբ, ձուկ։

Անվանումը

Պետք է ասել և գրել Արարատյան դաշտ և ոչ թե դաշտավայր։ Ավանդաբար դաշտավայր անունը տրվում է այն հարթավայրերին, որոնք ծովի մակարդակից բարձր են ոչ ավելի քան 200 մետր։ Ինչպիսին են Ամազոնի, Արևմտասիբիրական, Մերձկասպյան և այլ դաշտավայրեր։

Պատմական ակնարկ

Արարատյան դաշտը հանդիսացել է հայ պետականության օրրանը, երկրի տնտեսական և քաղաքական հզորության կենտրոնը։ Ուրարտուի թագավոր Արգիշտի Ա (մ. թ. ա. 786— 764) տիրեց Արարատյան դաշտին՝ հիմնելով էրեբունին (տես Արին-բերդ)։ Մ. թ. ա. 6-րդ դարի սկզբներից Արարատյան դաշտը մտել է հնագույն հայկական թագավորության՝ Երվանդունիների պետության կազմի մեջ, իսկ 520 թվականից հետո նվաճվել է Իրանի Դարեհ Ա Վշտասպյան թագավորի կողմից և մտել Իրանի 18-րդ սատրապության կազմի մեջ։ Մ. թ. ա. 330-ական թվականներին Արարատյան դաշտին վերստին տիրել են Երվանդունիները, իսկ մ. թ. ա. 189 թվականից՝ Արտաշեսյանները։ 66 թվականից հետո Արարատյան դաշտը մտել է Հայոց Արշակունի թագավորության կազմի մեջ։ 8-րդ դարի սկզբից Արարատյան դաշտին տիրել է արաբական խալիֆայությունը, և Արարատյան դաշտը մտել է Արմինիա վարչական միավորի մեջ, իսկ 9-րդ դարի վերջերից Արարատյան դաշտը մտել է Բագրատունիների Հայոց թագավորության կազմի մեջ։ 11-րդ դարից Արարատյան դաշտը նվաճել են սելջուկները, իսկ 13-րդ դարում մոնղոլ-թաթարները։ 1502 թվականից Արարատյան դաշտը մտել է Սեֆևյան Պարսկաստանի կազմի մեջ՝ հարակից շրջանների հետ դաոնալով առանձին կուսակալություն (խանություն) Երևան կենտրոնով։ 1827 թվականիի ապրիլից ռուսական զորքերը մտան Արարատյան դաշտ և հայերի համագործակցությամբ գրավեցին Երևանի խանությունը՝ հերոսաբար մարտնչելով պարսից զորքի դեմ։ 1827 թվականի օգոստոսի 7-ին Օշականի մոտ կատաղի ճակատամարտ է տեղի ունեցել կողմերի միջև։ 1828 թվականի փետրվարի 10-ին կնքված Թուրքմենչայի պայմանագրով Արարատյան դաշտը անցել է Ռուսաստանին՝ մտնելով Հայկական մարզի, իսկ 1840 թվականից՝ Երևանի գավառի մեջ։ 1849 թվականի հուլիսից Արարատյան դաշտը մտել է Երևանի նահանգի մեջ։ 1918 թվականի մայիսին Ա. դ-ում տեղի է ունեցել Սարդարապատի հերոսամարտը, որը բախտորոշ դեր խաղաց հայ ժողովրդի կյանքում։ Այստեղ են հիմնվել Երվանդաշատ, Արտաշատ, Արմավիր, Վաղարշապատ, Դվին մայրաքաղաքները։ Արարատյան դաշտում է գտնվում Հայաստանի Հանրապետության մայրաքաղաք Երեանը։ Արարատյան դաշտը մարդու ծագման օրրաններից է։ Արարատյան գոգհովտում Արտենի լեռան և Արզնի քաղաքի շրջակայքում հայտնաբերվել են հին ու նոր քարի դարաշրջանի գործիքներ և անթրոպոգենի սառցապատման ժամանակաշրջանի կենդանիների (տրոգոնթերյան փղի, ռնգեղջյուրի, վայրի ձիու, ուղտի, ցուլի և եղջերուի) ոսկորներ, Երևանից 7 կմ հարավ գտնվել է այդ ժամանակվա մարդու գանգ։ Արարատյան դաշտը պատմական ժամանակաշրջանում և այժմ հայ մշակույթի առաջատար շրջաններից է, հարուստ հուշարձաններով՝ Շենգավիթի մշակույթը (V–IV հազարամյակ, մ. թ. ա.), Թեղուտի երկրագործական բնակատեղին (V հազարամյակի վերջ — IV հազարամյակ, մ. թ. ա.), Մեծամորի հնագույն մետաղաձուլական կենտրոնը (111—1 հազարամյակ, մ. թ. ա.), ուրարտական նշանավոր ամրոցներ էրեբունին (Արին-բերդ), Թեյշեբաինին (Կարմիր բլուր), Հրազդանի թունելով անցկացված ուրարտական ջրանցքը, էջմիածնի Մայր տաճարը, Հռիփսիմեի տաճարը, Զվարթնոցը են, մեր օրերում կառուցված Սարդարապատի հերոսական ճակատամարտի կոթողը, բազմաթիվ հուշարձաններ։

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է Հայկական սովետական հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։

Արտաքին հղումներ և ծանոթագրություններ

• «Հայկական համառոտ հանրագիտարան», Առաջին հատոր, Երևան 1990, էջ 341-342