Երևան

Քաղաք Երևան Դրոշ Զինանշան 40.183333, 44.51666740°11′00″ հս. լ. 44°31′00″ ավ. ե.40.183333° հս. լ. 44.516667° աե. ե. Երկիր ՀայաստանՀայաստան Քաղաքապետ Տարոն Մարգարյան Հիմնադրված է մ.թ.ա. 782 Այլ անվանումներ Էրեբունի, Էրիվան, Էրեվան Տարածք 300 կմ² Բարձր. ծովի մակ-ից 900-1200 մ Կլիմայի տեսակ բարեխառն-ցամաքային, չոր Պաշտոնական լեզու Հայերեն Բնակչություն 1.122.000 մարդ (2010) Խտություն 5 314 մարդ/կմ² Ազգային կազմ Հայեր Կրոնական կազմ Հայ Առաքելական եկեղեցի Տեղաբնականուն Երևանցի Ժամային գոտի UTC+4, ամառը UTC+5 Հեռախոսային կոդ +374 (10) Փոստային ինդեքսներ 0001—0099 ISO 3166-2 կոդ AM.ER Պաշտոնական կայք հղում(հայ.) (անգլ.) (ռուս.) Նյութեր Վիքիպահեստում

Երևան — Հայաստանի Հանրապետության մայրաքաղաք։ Գտնվում է Արարատյան դաշտով հոսող Արաքս գետի վտակ Հրազդան գետի ափին: Բնակչության քանակով, որը կազմում է 1,117 մլն (2010 թ.), Հայաստանի խոշորագույն քաղաքն է:

Երևանը Հայաստանի կարևորագույն տրանսպորտային հանգույցն է, ինչպես նաև քաղաքական, տնտեսական, մշակութային և գիտական կենտրոնը: Քաղաքը ունի երկու օդանավակայան: 1981 թվականից Երևանում գործում է մետրոպոլիտեն:

Երևանի անվանումը ծնունդ է առել ուրարտական Էրեբունի ամրոցի անվանումից, որից էլ սկիզբ է առել Երևան քաղաքը։ Երևանը ավելի քան 2.793 տարեկան է։ Մայրաքաղաք է համարվում 1918 թվականից և 14-րդն է Հայաստանի պատմության մեջ:

Պատմություն

• Էրեբունի բնակավայրի գոյությունը սկսած մ. թ. ա. 782 թվականից ապացուցված է: Հնէաբանական հետազոտություններն ապացուցում են, որ այնտեղ մ.թ.ա. 8-րդ դարից սկսած` գոյություն ուներ ուրարտական ամրոց:
• Երևանի երկարատև պատմության ընթացքում այն հաճախ գրավվել է տարբեր թշնամիների կողմից (արաբներ, սելջուկ-թուրքեր, մոնղոլներ):
• 1378 թվականին Լենկ Թեմուրը գրավեց Երևանը:
• 15-րդ դարից Օսմանյան կայսրության և Պարսկաստանի միջև կռիվներ էին առաջանում, և Երևանը պարբերաբար անցնում էր նրանցից մեկի իշխանության տակ։
• 1827 թվականի Հոկտեմբերի 13-ին երկար պաշարումից հետո ռուս զորավար Պասկեվիչի զորքերը ազատեցին քաղաքը պարսիկների ձեռքից։
• 1917 թվականի Հոկտեմբերյան Հեղափոխությունից հետո Երևանը երեք տարի եղել է անկախ Հայաստանի մայրաքաղաքը (1918-1920)։
• 1920 թվականին Կարմիր բանակի Հայաստան մտնելուց հետո Երևանը դարձավ Հայկական ՍՍՀ-ի մայրաքաղաքը։
• 1991 թվականից այն անկախ Հայաստանի Հանրապետության մայրաքաղաքն է:

Աշխարհագրություն

Երևանը գտնվում է ծովի մակարդակից 900-ից մինչև 1300 մետր բարձրության վրա` Արաքսի վտակ Հրազդանի ափին:

Երևանի կլիմային բնորոշ են տաք, չոր ամառներ և համեմատաբար կարճ, բայց ցուրտ ձմեռներ:

Արդյունաբերություն և տրանսպորտ

Երևանում վերջին երկու դարերի ընթացքում կառուցվեցին բազմաթիվ և բազմապիսի գործարաններ (Օրինակ` Երևանի կոնյակի գործարանը):

Երևանը երկրի ամենակարևոր երթևեկության կենտրոնն է իր ճանապարհներով, երկաթուղիով, Երևանի մետրոյով և Զվարթնոց օդանավակայանով:

Տեսարժան վայրեր

Արին-Բերդում պահպանվում են Էրեբունի քաղաքի և ուրարտական բերդի հետքերը:

Երևանում կան բազմաթիվ եկեղեցիներ (օրինակ` 13-րդ դարում ստեղծված Կաթողիկե եկեղեցին, կամ Զորավար եկեղեցին):

Երևանում կան բազմաթիվ թանգարաններ, այդ թվում ` Հայաստանի պատմության թանգարանը և Հայաստանի ազգային պատկերասրահը (ավելի քան 14.000 պատկերներ), որոնք ներկայացնում են հայկական պատմությունը, գրականությունն ու նկարչությունը:

Երևանում է գտնվում Մատենադարանը` հին հայկական, ինչպես նաև օտարերկրյա գրքերի ու ձեռագրերի թանգարանը (ավելի քան 100.000 ցուցանմուշ):

Երևանում է գտնվում Ծիծեռնակաբերդը` Մեծ Եղեռնի հուշարձանը, որտեղ ապրիլի 24-ին հայ ժողովուրդը ծաղիկներ է դնում եղեռնի 1,5 միլիոն զոհերի հիշատակին

Այժմ Երևանում կան բազմաթիվ այգիներ.

• Հաղթանակի այգին (նվիրված Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում ԽՍՀՄ հաղթանակի պատվին)
• Աբովյանի պուրակը
• Երիտասարդական զբոսայգին
• Կոմայգին
• Բուսաբանական այգին
• Կենդանաբանական այգին և այլն:

Ժողովրդագրություն

Երեկոյան Երևանը

Երևանի բնաչության գերակշիռ մասն հայեր են։ Սակայն կան նաև ռուսներ, հույներ, եզդիներ, պարսիկներ, հրեաներ։ Կան ավելի փոքր թիվ կազմող այլ ազգային փոքրամասնություններ։

Քաղաք

Կենտրոն

Երևանի կենտրոնում են գտնվում քաղաքի հիմնական մշակութային օջախներից շատերը։ Դրանցից են Օպերայի և բալետի թատրոնը, Երևանի Կոնսերվատորիան, բազմաթիվ թատրոններ, Մատենադարանը, բազմաթիվ համալսարաններ, թանգարաններ և այլն:

Հուշարձան քանդակներ

     Հիմնական հոդված ՝ Երևանի արձաններ:

Երևանը հարուստ է բազմաթիվ և բազմաժանր հուշարձաններով։ Երևանի հրապարակներն ու փողոցներն ծավալային աշխատանքներով զարդարել են Անդրեաս Տեր-Մարուքյանը, Երվանդ Քոչարը, Արա Սարգսյանը, Արա Հարությունյանը, Ղուկաս Չուբարյանը, Լևոն Թոքմաջյանը և այլ տաղանդավոր քանդակագործներ։ Առանձին բացօթյա թանգարաններ են Օղակաձև այգին, Պետական Համալսարանի կից տարածքն ու ճեմասրահը, Թատերական հրապարակը։

• 

  Խաչատուր Աբովյան

• 

  Ալեքսանդր Սպենդիարյան

• 

  Մովսես Խորենացի

• 

  Ավետիք Իսահակյան

• 

  Ալեքսանդր Թամանյան

Մայրաքաղաք

1918 թ. Երևանը հռչակվում է Հայաստանի Հանրապետության մայրաքաղաք։ 1920 թ. դեկտեմբերին Երևանը զբաղեցված էր Կարմիր Բանակի կողմից, 1921 թ. փետրվարի 18-ին համազգային դիմադրության ժամանակ Սովետական իշխանությունը թագազրկվում է, սակայն ապրիլի 2-ին այն նորից ներխուժում է Երևան, որից հետո 70 տարի հաստատվում է Խորհրդային Իշխանությունը:

Սովետական իշխանության օրոք Երևանում սկսվում են մասշտաբային բարեփոխումներ, 1924 թ. Ալեքսանդր Թամանյանի նախագծով՝ ազգային եկեղեցական ճարտարապետությամբ կառուցվում է Երևանը։ Այդ վերանորոգումների ժամանակ քաղաքն ամբողջությամբ փոխում է իր տեսքը, ինչի արդյունքում ոչնչացվում են համարյա բոլոր հին շինությունները (այդ թվում նաև շատ պատմա-մշակութային արժեքներ՝ եկեղեցիներ, բերդեր, մզկիթներ)։ Կառուցվում են նոր փողոցներ, քաղաքը էլեկտրաֆիկացվում է, անցկացվում են ջրատար խողովակներ, կառուցվում է կոյուղային համակարգ։

Քաղաքի ճարտարապետական կենտրոնը համարվում է Լենինի հրապարակը (ներկայում - Հանրապետության):

19-րդ դարի կեսերին Երևանն ուներ 7 թաղամաս։

1. Հին թաղը կամ Շհարը զբաղեցնում էր այժմյան Ամիրյան և Խորենացի փողոցների միջև ընկած տարածությունն:
2. Շեն թաղը
3. Ձորագյուղը (հնում կոչվել է Խնկենվո ձոր)
4. Կոնդը կամ Թափաբաշ (որի մի մասն կոչվում էր Ծիրանի թաղ)
5. Կոնդի արևելյան կողմն գտնվում էր Նոր թաղը (այժմյան Թումանյանի տուն-թանգարանի շրջակայքում)։ Կոչվում էր Նոր, որովհետև այստեղ հայ բնակիչներն եկել էին Ատրպատականից, 1828 Թուրքմենչայի պայմանագրից հետո։ Մինչև Նոր Թաղը այստեղ խանի այգիներն էին և կոչվում էր Խանլըղ կամ Խանլուբաղ
6. Երևանի հարավային մասում էր Երկաթաղբուր (Դամիրբուլաղ) թաղն։ Հին Երևանում արդյունահանվել է այստեղի տուֆն ու բազալտը, որի պատճառով թաղը կոչվել է նաև Քարահանքի թաղամաս:
7. 1830-ին Երևանին է միացել նաև Նորք գյուղը և դարձել քաղաքի թաղամասերից մեկը:

Քաղաքապետարան

Երևանի թաղամասերն ունեին կրկնակի անուններ։ Հաճախ կոչվում էին տեղի եկեղեցու անունով։ Օրինակ Սուրբ Սարգսի թաղ կամ Զորավորի թաղ։ Երևանը տիպիկ ասիական քաղաք էր նեղ, ծուռումուռ փողոցներով, կավից ու մանր քարերով կառուցված տնակներով։ Երևանի փողոցների լայնությունը չէր գերազանցում 3-4 մետրը։ Երկու կողմերով անցնում էին առուներ:

Տնտեսություն

1975թ. քաղաքում գործում էր 200 խոշոր և միջին արդյունաբերական ձեռնարկություններ։ Գործում էին բազմաթիվ թեթև և սննդի արդյունաբերական, մեքենաշինական, հաստոցաշինական, քիմիական և այլ ոլորտի գործարաններ։ Խոշորագույն ձեռնարկություններն են «Նաիրիտ»-ն ու «Պոլիվինիլացետատ»-ը։ Դրանք հումքով էին ապահովում շատ այլ գործարանների։ Այժմ «Նաիրիտ»-ն գործում է հնարավորությունների մի փոքր մասով միայն։ Շրջափակման և արտաքին շուկայի հետ կապերի խզման պատճառով շատ գործարաններ դադարեցին աշխատել։ Գրեթե չեն գործում թեթև արդյունաբերության և մեքենաշինության գործարաններն։ Հիմնականում գործում են սննդի, խմիչքի, ծխախոտի, հրուշակեղենի, պահածոների գործարաններն ու ֆաբրիկաներն: Որոշ ներդրում ունի նաև փոքր և միջին բիզնեսի ձեռնարկություններն ու արտադրություններն:

Տրանսպորտ

Մետրոպոլիտեն

     Հիմնական հոդված ՝ Երևանի մետրոպոլիտեն:

Երևանի մետրոպոլիտենը ներկայումս ունի 10 կայարան, ուղղիների ընդհանուր երկարությունն է 13,4 կմ և ծածկում է քաղաքի ոչ մեծ մասը՝ կենտրոնական և հարավային հատվածները։ Այն հիմնադրվել է 1972-ին և գործում է 1981-ից։ Ընդլայնվել է մինչև 1996-ը, նախագծված է ևս մի քանի կայարանի կառուցում, մոտակա ժամանակում ծրագրավորվում է կառուցել դեպի Աջափնյակ թաղամաս տանող գիծը:

Ավտոբուսներ և երթուղային տաքսիներ

Այժմ քաղաքի տրանսպորտային ուղևորափոխադրումներն հիմնականում իրականացնում են ավտոբուսներն ու երթուղային տաքսիներն։ Վերջիններս հարմար են միայն նրանով, որ քաղաքի ցանկացած տեղից կարելի է գնալ դեպի նպատակակետ։ Սակայն աչքի են ընկնում անհարմարություններով և երթևեկության խախտումներով:

Տրամվայ

Տրամվայը 2004 թվականից հանվեց քաղաքից աննպատակահարմարության և ծախսատար լինելու պատճառով։

Ճոպանուղի

Երևանի ճոպանուղին շահագործվել է 1967 թ.-ին: Երևանի ճոպանուղին ուղիղ տրանսպորտային կապ էր ապահովում Հերացու փողոցի մոտից դեպի Նորք։ Սակայն 2004 թվականի վթարից հետո այն դեռ չի վերականգնվել:

Երկաթուղիներ

ԽՍՀՄ ժամանակաշրջանում Երևանի երկաթգծի կայարանը կապված էր հարևան պետությունների կայարանների հետ։ Բայց ԽՍՀՄ փլուզման և շրջափակման պատճառով այժմ գործում է միայն դեպի Թբիլիսիի կայարան, և ներքին հանգույցների հետ կապն:

Օդանավակայան

     Հիմնական հոդված ՝ Զվարթնոց Միջազգային Օդանավակայան:

Մշակույթ

Երևանը մշակույթային քաղաք է։ Այստեղ կան շատ թատրոններ, կինոթատրոններ, Օպերայի և բալետի թատրոնը, Կոմիտասի անվան կամերային տունը և այլ մշակույթային օջախներ։ Երկար ժամանակ պասիվ վիճակում գտնվող թատրոնները գրեթե ամեն օր ներկայացումներ են տալիս։ Ակտիվ է նաև Օպերայի և բալետի թատրոնը:

Թանգարաններ և գրադարաններ

Երևանում կան բազմաթիվ տուն-թանգարաններ։ Օրինակ՝ նկարիչ Մարտիրոս Սարյանի տուն-թանգարանն, բանաստեղծ Հովհաննես Թումանյանի տուն-թանգարանը, կինոռեժիսոր Սերգեյ Փարաջանովի տուն-թանգարանը: Երևանի հպարտությունն է Էրեբունի թանգարանը (1968թ.), որտեղ ցուցադրվում են Էրեբունու բերդի հնագիտական պեղումների ժամանակ հայտնաբերված իրերը։ Ծիծեռնակաբերդում է գտնվում Մեծ Եղեռնին վերաբերող թանգարանը, որտեղ ցուցադրվում են Մեծ Եղեռնին վերաբերող շատ փաստաթղթեր, լուսանկարներ և այլ իրեր։ Հանրապետության հրապարակում է գտնվում Հայաստանի Պատմության Թանգարանն ու Հայաստանի Ազգային Պատկերասրահը։ Մաշտոցի Պողոտայում է գտնվում Երևանի Ժամանակակից արվեստի թանգարանը։ Երևանում կան նաև շատ գրադարաններ։ Ամենամեծն ու գրքերի քանակով հարուստն Ազգային գրադարանն է։ Այն հիմնադրվել է Հայաստանի Առաջին Հանրապետության ժամանակ։ Խնկո Ապոր անվան մանկական գրադարանը գտնվում է Կարապի լճի հարևանությամբ։ Յուրաքանչյուր թաղում կա տեղի փոքր գրադարան:

Կրթություն

Մայրաքաղաքում կան շատ կրթական օջախներ։ Մանկապարտեզներ, դպրոցներ (այդ թվում երաժշտական, գեղարվեստի, պարի և այլն)։ Նորից վերաբացվում են արհետագործական ուսումնարաններն ու քոլեջներն։ Կան բազմաթիվ պետական և մասնավոր ԲՈՒՀ-եր։ Նրանցից ամենախոշորներն են Երևանի Պետական Համալսարանն, Հայաստանի Պետական Ճարտարագիտական Համալսարանն, Երևանի Պետական Բժշկական Համալսարան, Բրյուսովի անվ. Լեզվաբանական Համալսարանն, Մանակավարժական Համալսարանն և որոշ մասնավոր համալսարաններ: Գործում են նաև շատ վերապատրաստման կենտրոններ:

Տուրիզմ

Երևանում կան 20-ից ավել հյուրանոցներ։ Կան բազմաթիվ ռեստորաններ (տարբեր ազգերի խոհանոցներ), սրճարաններ, տուրիստական ծառայություններ, որոնք առաջարկում են ուղևորություն դեպի Հայաստանի տարբեր տեսարժան վայրեր:

Հայտնի անձինք

Մայրաքաղաքի հայտնի մարդկանցից առաջինը թերևս կարելի է հիշատակել Ալեքսանդր Թամանյանին։ Ճարտարապետին քաղաքը պարտական է իր հատակագծով և բազմաթիվ գեղեցիկ շենքերով։ Թամանյանը հեղինակ է նաև այլ քաղաքների հատակագծերի։ Այստեղ ապրել են նաև Մարտիրոս Սարյանը, Ավետիք Իսահակյանը, Հովհաննես Շիրազը, Եղիշե Չարենցը և այլ հայտնի հայ գործիչներ։ Երևանում են ծնվել՝

• Խորեն Աբրահամյան
• Առնո Բաբաջանյան
• Համո Բեկնազարյան
• Կարեն Դեմիրճյան
• Սիլվա Կապուտիկյան
• Ջոն Կիրակոսյան
• Ալեքսանդր Հարությունյան
• Ղուկաս Չուբարյան
• Արմեն Ջիգարխանյան և այլ ականավոր անձինք:

Դիվանագիտական ներկայացուցչություններ

     Հիմնական հոդված ՝ Դիվանագիտական ներկայացուցչությունների ցանկ Հայաստանում:

Հայաստանի Հանրապետության անկախացումից հետո Երևանում բացվեցին 25-ից ավել երկրների դեսպանատներ և հյուպատոսություններ։ Մայրաքաղաքում գործում են ԱՄՆ, Ռուսաստանի Դաշնության, Եվրոպական և աշխարհի այլ երկրների դեսպանատներ և հյուպատոսություններ։

Քույր քաղաքներ

     Հիմնական հոդված ՝ Երևանի քույր և գործընկեր քաղաքներ:

Երևանն ունի 50 քույր քաղաք, որից 7-ը գործընկերներ են:

Արտաքին հղումներ

Վիքիպահեստում՝

Երևան

• Երևանի քաղաքապետարան
• Երևանի Զվարթնոց օդանավակայան
• Երևանի Պատմության Թանգարան