Ռիո դե Ժանեյրո

Վիքիփեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Nuvola single chevron right.svg Այս եզրի այլ գործածումների համար տես՝ Ռիո դե Ժանեյրո (այլ կիրառումներ)
Քաղաք
Ռիո դե Ժանեյրո
Rio de Janeiro
Դրոշ Զինանշան
Դրոշ Զինանշան
Montagem Rio de Janeiro.jpg
Վերևում, աջից ձախ` Քրիստոսի արձանը, Ռիո-Նիտերոյ կամուրջը, Բայա դե Գուանարաբա, «Մարականա մարզադաշտը, Պաո դե Աշուկար լեռը, Կոպոկաբանա լողափը և քաղաքի տեսարան Կորկովադուից:
21°05′29.99″ հվ. լ. 42°48′12.99″ ամ. ե. / 21.091667° հվ. լ. 42.803611° ամ. ե.
Երկիր Բրազիլիա
Քաղաքապետ Էդուարդո Պաես
Հիմնադրված է 1565թ.
Բնակչություն 6,323 մլն մարդ (2010)
Խտություն 4,781 մարդ/կմ²
Կրոնական կազմ Կաթոլիկ եկեղեցի
##Ռիո դե Ժանեյրո (Բրազիլիա)
Red pog.png

Ռիո դե Ժանեյրո, հաճախ կոչվում է պարզապես Ռիո (պորտուգալերեն՝ Rio de Janeiro, ) — Բրազիլիայի երկրորդ մեծագույն քաղաքն է, իր մեծությամբ երրորդ ագլոմերացիան Հարավային Ամերիկայում, որի բնակչությունը կազմում է 6,3 միլլիոն մարդ, ինչը նրան դարձնում է 6-րդ խոշորագույն քաղաքը Ամերիկայում և 26-րդը աշխարհում:[1][2][3]

Քաղաքը մոտ երկու դար եղել է Բրազիլիայի մայրաքաղաքը, 1763-ից 1815-ը պորտուգալական գաղութատիրական ժամանակաշրջանում, իսկ 1815-1960 եղել է անկախ Բրազիլիայի մայրաքաղաք: Ռիոն անվանում են նաև Cidade Maravilhosa կամ «հրաշալի քաղաք»:

Ռիո դե Ժանեյրոն հարավային կիսագնդի ամենաշատ այցելվող քաղաքն է, որը հայտնի է իր բնական միջավայրով, սամբայով, Բոսսա-Նովայով և լողափներով,[4] որոնցից առավել հայտնի են Բառա դե Տուժիկան, Կոպակաբանան, Իպատեման և Լեբլոնը: Այլ տեսարժան վայրերի շարքում կարելի է առանձնացնել Քրիստոսի արձանը Կորկովադու լեռան վրա (Cristo Redentor), Պաո դե Աշուկար լեռը, Սամբադրոմը, որը օգտագործվում է կարնավալների ժամանակ և «Մարականան»` աշխարհի խոշորագույն մարզադաշտերից մեկը

Ռիո դե Ժանեյրոում են անցկացվելու 2016 ամառային օլիմպիական խաղերը, որոնք առաջին անգամ է անցկացվելու հարավամերիկյան քաղաքում:[5] «Մարականան» ընդունելու է 2014 Ֆուտբոլի աշխարհի առաջնության եզրափակիչ խաղը:[6]

Բովանդակություն

[խմբագրել] Պատմությունը

[խմբագրել] Գաղութատիրական ժամանակաշրջան

Գուանարաբա ծոցի քարտեզը 1555թ.:

Գուանարաբա ծոցը, որի հուրջ առաջացել է քաղաքը, հայտնաբերվել է պորտուգալացի ծովագնաց Գասպար դե Լեմոսի կողմից 1502թ. հունվարի 1-ին: Քաղաքի անվանումը պորտուգալերեն նշանակում է հունվարյան գետ, քանի որ Գուանարաբա ծոցը պորտուգալացիների կողմից ընդունվել էր որպես գետ: Ֆրանսիացիները հաստասվել են այս շրջանում 1555թ. և վտարվել են պորտուգալացիների կողմից 1567 թվականին:[7]

1555թ. նոյեմբերի 1-ին ֆրանսիացիները` Նիկոլյա Դյուրան դե Վիլագանյոնի գլխավորությամբ գրավեցին Գուանարաբա ծոցը և հիմնադրեցին Անտարկտիկական Ֆրանսիա գաղութը, սկայն պորտուգալացիները 1560թ, կարողացան բնիկների օգնությամբ կործանել այդ գաղութը, սակայն վերջնականապես ֆրանսիացիներին կարողացան վտարել միայն 1567թ-ին:

Ռիո դե Ժանեյրո քաղաքը հիմնադրվեց Էշտասիու դե Սայի և Ժոզե դե Անշիետայի կողմից, 1565թ. մարտի 1-ին և սկզբնապես կոչվեց Սան Սեբաստյան դու Ռիո դե Ժանեյրո (պորտուգալերեն՝ São Sebastião de Rio de Janeiro) ի պատիվ Պորտուգալիայի թագավոր Սեբաստյանի: 17-րդ դարում քաղաքը շատ դանդաղ էր զարգանում: Մի քանի նեղ փողոցներ միավորում էին քաղաքի եկեզեցիները, կայսրական պալատը և նավահանգիստը: 17-րդ դարում Ռիո դե Ժանեյրոն ուներ մոտ 30 հազար բնակչություն և համարվում էր Բրազիլիայի ամենախիտ բանկեցված քաղաքը: 1763թ. Մարկես դե Պոմբալը գաղութային ադմինիստրացիայի կենտրոնը Սալվադորից տեղափոխեց Ռիո դե Ժանեյրո:[8]

Քաղաքը շարունակում էր մնալ գաղությանի կենտրոն մինչև 1808թ., երբ պորտուգալիական թագավորական ընտանիքը և ազնվականությունը, փրկվելով Նապոլեոն Բոնապարտի ներխուժումից, Լիսաբոնից տեղափոխվեց Ռիո դե Ժանեյրո: Կայսրության մայրաքաղաքը տեղափոխվռց մի քաղաք, որը այդպիսով դարձավ միակ եվրոպական մայրաքաղաքը, որը գտնվում էր Եվրոպայից դուրս: Քանի որ քաղաքում չկային բավարար բնակավայրեր հարյուրավոր ազնվականների համար, բազմաթիվ քաղաքացիներ ուղղակի վտարվեցին իրենց տներից: Առկա էր աֆրիկացի ստրուկների հսկայական ներհոսք, եթե 1819թ. կար 145 հազար ստրուկ, ապա 1840թ. նրանց թիվը հասավ 220 հազարի:[9] Պորտուգալիայի թագավորը Լիսաբոն վերադարձավ 1821թ., իսկ մեկ տարի անց Բրազիլիան անկախացավ:

[խմբագրել] Անկախության ժամանակաշրջան

Երբ արքայազն Պեդրո I-ը Բրազիլիան անկախ հռչակեց 1822թ., նա որոշեց Ռիո դե Ժանեյրոն թողնել մայրաքաղաքի կարգավիճակում: Ռիոն շարունակում էր մնալ Բրազիլիայի մայրաքաղաքը նաև 1829թ. հետո, երբ միապետությանը փոխարինեց հանրապետությունը: 20-րդ դարի առաջին տարիներին քաղաքը սահմանափակվում էր միայն ներկայիս պատմական կենտրոնով: Քաղաքի կենտրոնը սկսեց տեղափոխվել ավելի հարավ (Zona-Sul) 20-րդ դարի սկզբին, երբ առաջին թունելը կառուցվեց Բոտաֆոգոյի և Կոպակաբանայի լեռների տակով:

Բոտաֆոգոյի բնական գեղեցկությունը և Copacabana Palace հյուրանոցի հեղինակությունը 1930-ականներին, օգնեցին Ռիոյին ձեռք բերել ժամանցային քաղաքի հեղինակություն: Ժամանակ առ ժամանակ քննարկվում էր երկրի մայրաքաղաքը դեպի կենտրոնական շրջաններ տեղափոխելու հարցը, և երբ Ժուսելինու Կուբիչեկը ընտրվեց նախագահ 1955թ., նա խոստացավ կառուցել նոր մայրաքաղաք:[10] 1960թ. մեծ ջանքերի գնով կառուցվեց Բրազիլիա քաղաքը և նույն թվականին մայրաքաղաքը պաշտոնապես Ռիո դե Ժանեյրոյից տեղախոխվեց Բրազիլիա:

1960-1975թթ. Ռիոն ուներ ֆեդերալ կարգավիճակ, սակայն քաղաքական և ադմինիստրատիվ պատճառներով 1975թ. քաղաքը զրկվեց իր կարգավիճակից և միավորվեց Ռիո դե Ժանեյրո նահանգի հետ: Նույնիսկ այժմ մի շարք Կարիոկաներ ցանկանում էր վերադարձնել քաղաքի մունիցիպալ ինքնավարությունը:[11][12]

Ռիո դե Ժանեյրոյում անց է կացվելու 2014 Ֆուտբոլի աշխարհի առաջնության եզրափակիչը: 2009թ. հայտարարվեց, որ Ռիոն ընդունելու է նաև 2016 ամառային օլիմպիական խաղերը, որով այն դարձավ առաջին հարավամերիկյան և երկրորդ լատինաամերիկյան քաղաքը, որում անց է կացվել այդ մրցաշարը:

[խմբագրել] Սոցիալ-տնտեսական անհավասարություններ

Ռոսինյա ետնախորշի ընդհանուր տեսքը:

Ռիո դե Ժանեյրոյում առկա է տնտեսական և սոցիալական անհավասարություն` հարուստների և աղքատների միջև հսկայական տարբերությամբ: Չնայած շատ շրջաններ կարող են հպարտանալ, որ մարդկային զարգացման ցուցանիշը հավասար է սկանդինավյան երկրների ցուցանիշներին (Գավեա` 0.970, Լեբլոն` 0,967, Ժարդիմ Գուանարաբա` 0.963, Իպատեմա` 0.962, Բարա դե Տուժիկա` 0.959), իսկ մյուսներում նույն ցուցանիշը բավականին ցածր է, ինչպես Կոմպլեքսո դու Ալեմանի (0.711) կամ Ռոսինյայի (0,732) դեպքում:[13]

Չնայած նրան, որ Ռիոն համարվում է աշխարհի խոշորագույն մեգապոլիսներց մեկը, նրա 6,1 միլիոն բնակիչների զգալի մասը ապրում են աղքատության մեջ: Քաղաքի բազմաթիվ արվարձանների որոշ մասը կազմված ենետնախորշերից, որոնք սովորաբար կառուցվում են բարձունքներում և որտեղ բնակարանային, առողջապահական, կրթության և անվտանգության պայմանները խիստ անկայուն են:

Ռիոյի ֆավելաները առանձնանում են նրանով, որ այդ ետնախորշերի հարևանությամբ գտնվու են քաղաքի հարուստ թաղամասերը, ինչը ամբողջությամբ բնութագրում է սոցիալական անհավասարությունը Բրազիլիայում: Այդպիսի անհավածարության վառ օրինակ է Որոշ տարածքներում շքեղ, ինչպես Սան Կոնրադո թաղամասը, որը տեղակայված է երկրի խոշորագույն ետնախորշի` Ռոսինյայի հարևանությամբ: Ետնախորշերում հանրային կրթությունը և առողջապահության համակարգը անբավարար է կամ էլ ընդհանրապես բացակայում է, ինչը նպաստել է հանցագործության ակտիվացմանը:

[խմբագրել] Ժողովրդագրություն

[խմբագրել] Բնակչության աճը

Ռոդրիգո դե Ֆրեիտաս (Lagoa Rodrigo de Freitas) ծովածոցը քաղաքի հարավում:

Ռիո դե Ժանեյրոյի բնակչությունը ըստ IGBE-ի կազմում է 6,323,037 բուն քաղաքում և 11,711,233 ագլոմերացիայի շրջանակներում (2010), ինչը նրան դարձնում է 2-րդ խոշորագույն ագլոմերացիան Բրազիլիայում[14][15], 3-րդ Հարավային Ամերիկայում և 24-րդը աշխարհում:[16]

Միջինտարեկան բնակչության աճը կազմում էր 0,8% (2000 - 2006) ու 0,75% (1991-2000) քաղաքում[17], և 1,43% (2000-2006) ու 1,18% (1991-2000) ագլոմերացիայում, ինչը վկայում է ագլոմերացիայում բնակչության աճի տեմպերի մեծացման մասին:[18]

Ռիո դե Ժանեյրոյի բնակչության աճը

Աղբյուր: Planet Barsa Ltda.[19]

[խմբագրել] Էթնիկական կազմ

Վերջին մարդահամարի արդյունքների համաձայն Ռիո դե Ժանեյրոյի բնակչության էթնիկակակն կազմը հետևյալն է` 6,152,000 սպիտակներ (53,43%), 4,039,000 մուլատներ (35,08%), 1,274,000 սևամորթներ (11,6%), 20,000 ազիացիներ (0,18%), 16,000 հնդկացիներ (0,14%):[20]

Մինչև եվրոպական գաղութացումը, կային ամենաքիչը յոթ հնդկացիական ազգեր, որոնք խոսում էին 20 տարբեր լեզուներով: Նրանց մի մասը միավորվել է պորտուգալացիների, իսկ մի մասը` ֆրանսիացիների հետ: Նրանք, ովքեր միացել էին ֆրանսիացիներին, վերացվել են պորտուգալացիների կողմից, մինչդեռ մյուս մասը ասիմիլացվել է:[21]

[խմբագրել] Կրոն

Բնակչության կրոնական կազմը (2000 թ. դրությամբ)
Կրոն Թվաքանակ (%)
Կաթոլիկություն 3.556.096 60,71
Ավետարանականներ 1.034.009 17,65
Աթեիզմ 781.080 13,33
Սպիրիտիզմ 201.714 3,44
Ումբանդա 72.946 1,25
Եհովայի վկաներ 36.273 0,62
Կանդոմբլե 29.831 0,51
Հուդայականություն 23.862 0,41
Բուդդիզմ 12.741 0,22
Վերջին օրվա սրբեր 3.879 0,07

Քաղաքում տարածված են մի շարք կրոնական ուղղություններ, որոնցից գերակշռողը, ինչպես և ողջ Բրազիլիայում, կաթոլիկությունն է:[22] Քաղաքի բնակչության մոտ 60% համարվում են կաթոլիկներ: Այնուհանդերձ առկա են նաև տասնյակ բողոքական ուղղությունների (բնակչության 18%-ը) և սպիրիտիզմի հետևորդներ (մոտ 200 հազար):[22] Աֆրո-բրազիլական կրոնների հետևորդները (ումբանդա և կանդոմբելե) առկա են բնակչության տարբեր շերտերում, սակայն նրանց ընդհանուր թիվը կազմում է շուրջ 2%:[22]

IBGE-ի վերջին հաշվարկների համաձայն, կրոնական որևէ պատկանելիություն չունեցների թիվը 7,3% է, ինչը բավականին բարձր է երկրի միջին ցուցանիշից: Եհովայի վկաները, հուդայականները և բուդդիստները փոքրամասնություն են կազմում, սակայն նրանց թիվը աճում է:

Տաճարի արտաքին տեսքը քաղաքի կենտրոնից:

[խմբագրել] Կաթոլիկ եկեղեցի

Սան Սեբատյան դու Ռիո դե Ժանեյրո (Catedral de São Sebastião do Rio de Janeiro կամ Catedral Metropolitana) տաճարը բացվել է 1979թ-ին: Այն Ռիո դե Ժանեյրոյի արքեպիսկոպոսի նստավայրն է: Ներկայիս տաճարը կառուցվել է 1964-1979 թթ. միջև և փոխարինել է մի շարք հին եկեղեցիների, որոնք ծառայում էին սկսած 1676թ-ից:

Այն տեղակայված է քաղաքի կենտրոնում: Տաճարը ունի կոնաձև տեքս, 96 մետր ներքին տրամագիծ, 76 մետր ընդհանուր բարձրություն և կարող է տեղավորել շուրջ 20,000 մարդ: Տաճարի չորս ուղղաձիգ վիտրաժները ձգվում են 64 մետր: Տաճարի կառուցման աշխատանքները ղեկավարել է հոգևորական Իվո Անտոնիո Կալիարին (1918-2005):[23] [23]

[խմբագրել] Բողոքական և ավետարանական եղեկեցիներ

Քաղաքում առկա են մի շարք բողոքական ուղղություններ, որոնցից առավել տարածված են բապտիստական, պրետբյուտերական, մեթոդիստական, կոնգրեգացիանոլիստական, վերջին օրվա սրբերի, լյութերանական, ինչպես նաև հիսունականների մի շարք կազմակերպություններ:[22] Վերջին տասնամյակների ընթացքում տեղի է ունենում այս եկեղեցիների առաջխաղացում` հիմնականում ծայրամասային և կենտրական շրջաններում:

[խմբագրել] Աղբյուրներ

  1. ↑ R.L. Forstall, R.P. Greene, and J.B. Pick, "Which are the largest? Why published populations for major world urban areas vary so greatly", City Futures Conference, (University of Illinois at Chicago, July 2004) – Table 5 (p.34)
  2. ↑ City Population agglomeration list. City Population. Retrieved July 30, 2009.
  3. ↑ «Rio 2016»։ Rio 2016։ http://www.rio2016.org.br/en/Noticias/Noticia.aspx?idConteudo=1118։ Վերցված է March 14, 2010։ 
  4. ↑ “Rio de Janeiro’s Beach Culture” Tayfun King, Fast Track, BBC World News (September 11, 2009)
  5. ↑ «BBC SPORT , Olympics , Rio to stage 2016 Olympic Games». BBC News. October 2, 2009. http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/olympic_games/8282518.stm։ Վերցված է October 4, 2009. 
  6. ↑ «Latest Headlines : Pope will attend WYD in Rio in 2013, mayor claims»։ Catholic Culture։ 2011-08-02։ http://www.catholicculture.org/news/headlines/index.cfm?storyid=11247։ Վերցված է 2011-09-15։ 
  7. ↑ Jorge Couto, 1995, A Construção do Brasil, Lisbon: Cosmos.
  8. ↑ «History of Rio»։ Paralumun.com։ http://www.paralumun.com/citrio.htm։ Վերցված է April 17, 2010։ 
  9. ↑ «A África civiliza»։ Multirio.rj.gov.br։ http://www.multirio.rj.gov.br/historia/modulo02/africa_civiliza.html։ Վերցված է April 17, 2010։ 
  10. ↑ Juscelino Kubitschek and the city of Rio de Janeiro
  11. ↑ «Cariocas and Municipal Autonomy»։ Rumoaocap.kit.net։ http://www.rumoaocap.kit.net/autonomia.htm։ Վերցված է April 17, 2010։ 
  12. ↑ «Carioca Dream and Autonomy»։ .sirkis.com.br։ http://www2.sirkis.com.br/noticia.kmf?noticia=4494037&canal=276&total=44&indice=10։ Վերցված է April 17, 2010։ 
  13. ↑ «Կաղապար:Citation error»։ http://www.pnud.org.br/publicacoes/։ 
  14. ↑ Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named IBGE_Pop_2010
  15. ↑ Կաղապար:Citar web
  16. ↑ Կաղապար:Citar web
  17. ↑ Կաղապար:Citar web
  18. ↑ Կաղապար:Citar web
  19. ↑ «Barsa Planeta Ltda»։ Brasil.planetasaber.com։ http://brasil.planetasaber.com/default.asp։ Վերցված է April 17, 2010։ 
  20. ↑ (2008) Síntese de Indicadores Sociais 2008 (PDF) (in Portuguese), Rio de Janeiro, Brazil: IBGE. ISBN 85-240-3919-1. Retrieved on January 16, 2010. 
  21. ↑ «Tem índio no Rio»։ Paginas.terra.com.br։ Archived from the original on August 13, 2007։ http://web.archive.org/web/20070813071626/http://paginas.terra.com.br/educacao/Ludimila/indiosrj.htm։ Վերցված է May 6, 2009։ 
  22. ↑ 22,0 22,1 22,2 22,3 «Կաղապար:Citation error»։ http://www.sidra.ibge.gov.br/bda/tabela/listabl.asp?z=cd&o=7&i=P&c=2094։ 
  23. ↑ 23,0 23,1 «Կաղապար:Citation error»։ http://www.catedral.com.br/։ 

Ստացված է «http://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%8C%D5%AB%D5%B8_%D5%A4%D5%A5_%D4%BA%D5%A1%D5%B6%D5%A5%D5%B5%D6%80%D5%B8&oldid=654557» էջից
Անձնական գործիքներ
Անվանատարածքներ

Տարբերակներ
Գործողություններ
Նավարկում
Մասնակցել
Գործիքներ
Այլ լեզուներով