Մոսկվա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Nuvola single chevron right.svg Անվան այլ գործածումների համար տես՝ Մոսկվա (այլ կիրառումներ)
Մոսկվա
ռուս.՝ Москва
Moscow-City skyline.jpg
55°45′20.83″ հս. լ. 37°37′03.48″ ավ. ե. / 55.755786° հս. լ. 37.617633° աե. ե.
Երկիր Ռուսաստան Ռուսաստան
Երկրամաս Մոսկվա
Քաղաքապետ Սերգեյ Սոբյանին
Առաջին հիշատակում 1147
Մակերես 1081 կմ²
Խոսվող լեզուներ Ռուսերեն
Բնակչություն 10 562 099 մարդ (2010)
Խտություն 9771 մարդ/կմ²
Ագլոմերացիա 14 500 000
Ազգային կազմ ռուսներ (84,83%),
ուկրաինացիներ (2,44%),
թաթարներ (1,6%),
հայեր (1,3%),
ադրբեջանցիներ (0,92%),
հրեաներ (0,8%),
բելառուսներ (0,6%)[1]
Կրոնական կազմ ուղղափառություն
Տեղաբնականուն մոսկվացի
Հեռախոսային կոդ 495
+7 499
ՍՎՏԲՀԴ 45
Պաշտոնական կայք mos.ru
##Մոսկվա (Ռուսաստան)
Red pog.png
##Մոսկվա (Մոսկվա)
Red pog.png

Մոսկվա (ռուս.՝ Москва), Ռուսաստանի Դաշնության մայրաքաղաքն է։ Դաշնային նշանակության քաղաք է։ Կենտրոնական դաշնային շրջանի և Մոսկվայի մարզի ադմինիստրատիվ կենտրոնն է, հերոս-քաղաք է։

Բնակչության թվաքանակով Ռուսաստանի և Եվրոպայի խոշորագույն քաղաքն է՝ 2013 թ. տվյալներով՝ 11 մլն. 979 հազար 529 մարդ։

Կարևորագույն տրանսպորտային հանգույց է, ինչպես նաև երկրի քաղաքական, տնտեսական, մշակութային և գիտական կենտրոնը։ Քաղաքը սպասարկում են միջազգային «Դոմոդեդովո», «Շերեմետյեվո», «Վնուկովո» օդանավակայանները, 9 երկաթուղային կայարան, 3 գետային նավակայան (ելքեր կան դեպի Ատլանտյան և Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսների ջրային տարածքներ)։ 1935 թվականից սկսած քաղաքում գործում է մետրոպոլիտեն։

Պատմականորեն եղել է Մոսկովյան Մեծ իշխանապետության, Ռուսական թագավորության, Ռուսաստանի կայսրության (1728-1730 թթ.), Խորհրդային Ռուսաստանի և Խորհրդային Միության մայրաքաղաքը։

Ֆորբս ամսագրի 2011 թ. տվյալներով Մոսկվան դոլլարային միլիարդատերների քանակով (79 հոգի) աշխարհում գրավում է առաջին տեղը։

1980 թ. Մոսկվայում են անցկացվել XXII ամառային օլիմպիական խաղերը։

Ֆիզիկաաշխարհագրական բնութագիր[խմբագրել]

Աշխարհագրական դիրք[խմբագրել]

Մոսկվայի և մերձակա քաղաքների տեսքը LandSat-7 արբանյակից:
Մոսկվայի հարավային հատվածի պատկերը՝ Վնուկովո օդանավակայան վայրէջք կատարող ինքնաթիռից :

Մոսկվան գտնվում է Ռուսաստանի եվրոպական մասի կենտրոնում, Վոլգա և Օկա գետերի միջև, Սմոլենսկո-Մոսկովյան բարձրության սահմանագծին (արևմուտքից), Մոսկվորեցկո-Օկայան հարթությունում (արևելքից) և Մեշյորկյան ցածրավայրի մոտ (հարավ-արևելքից)։ 2012 թվականի տվյալներով քաղաքի տարածքը կազմում է 2511 կմ2։ Տարածքի մեկ երրորդը (870 կմ) գտնվում է Մոսկովյան օղակավոր ավտոմայրուղու ներսում (ռուս.՝ МКАД-Московская кольцевая автомобильная дорога), մնացած մասը՝ 1641 կմ-ին օղակավոր ճանապահից դուրս[2]։

Ծովի մակարդակից միջին բարձրությունը կազմում է 156 մ (աղբյուրը ցույց տրված չէ 662 օր)։ Ամենաբարձր կետը գտնվում է Տեպլոստանյան բարձրավայրում և կազմում է 255 մ[3], ամենացածր կետը՝ Բեսեդինյան կամուրջների մոտ է, որտեղ Մոսկվա գետը հեռանում է քաղաքից, այդ կետի բարձրությունը հաշված ծովի մակարդակից կազմում է 114,2 մետր[4]։ Մոսկվայի երկարությունը (առանց շերտընդմեջյան տարածքները հաշվելու) հյուսիսից հարավ Մոսկովյան օղակավոր ավտոմայրուղու սահմաններում՝ 38 կմ, սահմաններց դուրս՝ 51,7 կմ, արևմուտքից արևելք՝ 39,7 կմ։

Քաղաքը տեղակայված է Մոսկվա գետի միջին հոսանքում՝ նրա երկու ափերին։ Բացի այս գետից, քաղաքի տարածքով հոսում են տասնյակ այլ գետեր, որոնցից ավելի խոշորներն են Մոսկվայի վտակները, Սխոդնյան, Խիմկան, Պրեսնյան, Նեգլիննայան, Յուզան և Նիշենկան (ձախակողմյան), ինչպես նաև Սենունը, Կոտլովկան և Գրևոդնյան (աջակողմյան)[5]։ Շատ մանր գետեր (Նեգլիննյան, Պրեսնյան և այլն) քաղաքի սահմաններում հոսում են ջրանցքներով։ Մոսկվայում շատ այլ ջրավազաններ էլ կան՝ ավելի քան 400 արհեստական լճակներ և մի քանի լճեր։

Ժամային գոտի[խմբագրել]

Մոսկվան գտնվում է մի ժամային գոտում, որը միջազգային չափանիշով նշվում է ինչպես Moscow Time Zone (MSK)։ Միջազգային կոորդինացիոն ժամանակից՝ UTC, շեղումը կազմում է +4։00։

2011 թվականի մարտի 27-ից՝ մշտական ամառային ժամանակի անցնելուց հետո, և 1930 թվականից գործող դեկրետային ժամանակը հաշվի առնելով՝ Մոսկվայի կենտրոնում աստղագիտական կեսօրը սկսվում է 13։30։[6]

Կլիմա[խմբագրել]

Մոսկվայի կլիման բարեխառն մայրցամաքային է՝ հստակ արտահայտված սեզոնայնությամբ։ Ձմեռը (օրական միջին ջերմաստիճանը 0 °C-ից ցածր է) տևում է հիմնականում նոյեմբերի երկրորդ տասնամյակից մինչև մարտի վերջ։ Օրացույցային ձմեռվա ընթացքում դիտարկվում են ոչ շարունակական (3-5 օր) խիստ սառնամանիքների շրջափուլեր (գիշերային ջերմաստիճանը մինչև -20 °C, ավելի հազվադեպ՝ -25..-30 °C)։ Բայց դեկտեմբերի ու հունվարի սկզբին տաքացումներ, երբ ջերմաստիճանը -5..-10 °C-ից բարձրանում է մինչև 0 °C, երբեմն՝ +5..+10 °C։ Ըստ ՎՎՑ մետեոկայանի տվյալների (1981-2010 վականների նորման)՝ տարվա ամենացուրտ եղանակը փետրվարն է (միջին ջերմաստիճանը կազմում է -6,7 °C[7])։ Փոփոխական եղանակները բավականին կարճ են։ Երբեմն նույնիսկ ամառային ջերմաստիճանները դիտվում են ապրիլի սկզբին, իսկ մայիսի վերջին և հունիսի սկզբին գրանցվում է ցրտերի վերադարձ։ Ամառը (ցերեկային միջին ջերմաստիճանը բարձր է +20 °C և օրական միջին ջերմաստիճանը բարձր է +15 °C) տևում է մայիսի կեսերից մինչ սեպտեմբերի սկիզբը, ցերեկային ջերմաստիճանը հաճախ գերազանցում է 30 °C (միջինում 6-8 օր ամառային սեզոնի ընթացքում, 2010 թվականին՝ 1,5 ամիս։ 35 °C ջերմաստիճանը վերջին 30 տարիների ընթացքում գերազանցվել է 18 անգամ, որից 16-ը 2010 թվականին։) Ամենատաք ամիսը հուլիսն է (1981-2010 թվականների միջին ջերմաստիճանը կազմել է +19,2 °C)։

1981-2010 թվականների դիտարկումներով միջին տարեկան ջերմաստիճանը կազմում է +5,8 °C։ Մետեոդիտարկումների ողջ պատմության ամենատաք շրջանը եղել է 2008 թվականը. միջին ջերմաստիճանը կազմել է +7,3 °C[8], ամենացուրտը՝ 1888 թվականը (+1,7 °C)։ Նորմայով 1961-1990 թվականներին միջին տարեկան ջերմաստիճանը կազմել է +5,0 °C, քամու տարեկան միջին արագությունը՝ 2,3 մ/վ, օդի տարեկան միջին խոնավությունը՝ 77 %, դեկտոմբերին հասնում է 85 %, մայիսին իջնում է մինչև 64 %[9]։

130-ամյա դիտարկումների շրջանում օդի ամենաբարձր ջերմաստիճանը դիտարկվել է 2010 թվականի հուլիսի 29-ին և ՎՎՑ մետեոկայանում կազմել է +38,2 °C, «Բալչուգ» մետեոկայանում, քաղաքի կենտրոնում և Դոմոդեդովո օդանավակայանում արտասովոր շոգի ընթացքում՝ +39,0 °C[10]։ Ամենացածր ջերմաստիճանը գրանցվել է 1940 թվականի հունվարի 17-ին և կազմել է -42,2 °C ( Տիմիրյազևսկյան գյուղատնտեսական ակադեմիայի մետեոկայան՝ ՏԳՏԱ), Մոսկվայի հենքային մետոկայանում բացարձակ մինիմումը կազմում է -38,1 °C (1956 թվականի հունվար)։

Տարվա ընթացքում Մոսկվայում և հարակից տարածքում թափվում է 600-800 մմ մթնոլորտային տեղումներ, որոնց մեծամասնությունը՝ ամառային շրջանում։ Տեղումների մակարդակը փոփոխվում է բավական մեծ միջակայքում. հնարավոր է ինչպես մեծ քանակի տեղումներ (օրինակ՝ 2008 թվականի հուլիսին՝ 180մմ տեղումներ[11]), այնպես է փոքր քանակի տեղումներ՝ (օրինակ՝ 2010 թվականի հուլիսին՝ 13 մմ)։ Ցերեկվա տևողությունը տատանվում է 7 ժամ 00 րոպեից (դեկտեմբերի 21) մինչև 17 ժամ 34 րոպե (հունիսի 21)։ Հորիզոնից արևի առավելագույն բարձրությունը՝ 11° -ից (դեկտեմբերի 21) մինչև 58° (հունիսի 21)։

Nuvola apps kweather.svg Ջերմաստիճանի և տեղումների տարեկան միջին ցուցանիշները Մոսկվա առավելագույն ցուցանիշներ գրանցման ամբողջ պատմության ընթացքում (1879—2010 ), նորմա 1981—2010
Ամիս հունվ փետ մարտ ապր մայ հուն հուլ օգոս սեպ հոկ նոյ դեկ տարին
բացարձակ առավելագույնը (°C) -42,2 -38,2 -32,4 -21,0 -7,5 -2,3 1,3 -1,2 -8,5 -20,3 -32,8 -38,8 -42,2
միջին առավելագույնը (°C) 4,0 -3,7 2,6 11,3 18,6 22,0 24,3 21,9 15,7 8,7 0,9 -,30 9,6
միջին ջերմաստիճանը (°C) -6,5 -6,7 -1,0 6,7 13,2 17,0 19,2 17,0 11,3 5,6 -1,2 5,2 5,8
միջին նվազագույնը (°C) -9,1 -9,8 -4,4 2,2 7,7 12,1 14,4 12,5 7,4 2,7 -3,3 -7,6 11,1 2,1
բացարձակ նվազագույնը (°C) 8,6 8,3 19,7 28,9 33,2 34,7 38,2 37,3 32,3 24,0 16,2 9,6 38,2
տեղումների քանակը (մմ) 52 41 35 37 49 80 85 82 68 71 55 52 707
Աղբյուր՝ Եղանակ և կլիմա
Հյուսիսափայլ, ամիսը ժամ, 2001—2011[12]
Ամիս Հունվար Փետրվար Մարտ Ապրիլ Մայիս Հունիս Հուլիս Օգոստոս Սեպտեմբեր Հոկտեմբեր Նոյեմեմբեր Դեկտեմբեր Տարի
Հյուսիսափայլ, ժամ 37 65 142 213 274 299 323 242 171 89 33 14 1902

Հյուսիսափայլի տարեկան ժամերի քանակը կազմում է 1731 ժամ [13] (2001-2010 թվականներին միջինում 1900 ժամ)։ Մոսկվայի տարածքում հազվադեպ չեն նաև մառախուղը և ամպրոպը։ Ժամանակ առ ժամանակ Մոսկվայում տեղի են ունենում այնպիսի տարերային եղանակային երևույթներ, ինչպիսին են մրրիկները, տեղատարափ անձրևները և նույնիսկ փոթորիկները։ 1998 թվականի հունիսի 20-ի լույս 21-ի գիշերը մայրաքաղաքի վրա թափվեցին քաղաքի պատմության ընթացքում ամենակործանարար փոթորիկները[14]։

Բուսականություն[խմբագրել]

Կռիլատի շրջանի բլուրները

Չնայած Մոսկվայի մեծաքանակ կառուցապատմանը՝ քաղաքի կանաչ տարածքների մակերեսը (Մոսկվայի ճարտարապետության հանձնաժողովի 2007 թվականի տվյալների) կազմում է 34.3 հազար հա (կամ քաղաքի ընդհանուր տարածքի 1/3-ը)։

Մոսկվայում կան այնպիսի անտառային և պուրակային զանգվածներ, ինչպիսինն են Իզմայլովյան պուրակը, Տիմիրյազևսկի պուրակը, Ֆիլյովսկի պուրակը (անտառային պուրակ), Զամոսկվորեչնի անտառային պուրակը, Լյուբլինսկի պուրակը, Բուտովսկի անտառային պուրակը, Բուսաբանական այգին, Նեսկուչնի այգին, Բիտցևսկի անտառային պուրակը, Ցարիցինո և Կոլոմենսկոյե արգելոց-թանգարանները, Կուզմինսկի անտառային պուրակը, Կուսկովո անտառային պուրակը և այլն։

Քաղաքի տարածքում են գտնվում նաև Եղջերուի կղզի (Լոսինի Օստրով) Ազգային բնական պարկի մի մասը, բազմաթիվ զբոսայգիներ և հանգստի գոտիներ։

Մոսկվայի պատմությունը[խմբագրել]

Առաջին հիշատակումները[խմբագրել]

Մոսկվայի մասին առաջին հիշատակումները վերաբերում են 1147 թ.։ Իպատև վանքի տարեգրության համաձայն, ապրիլի 4-ին Սուզդալի իշխան Յուրի Դոլգորուկին իր դաշնակից Նովգորոդ-Սեվերսկի իշխան Սվետոսլավ Օլգովիչին դիմելով ասել է «Ինձ մոտ՝ Մոսկվա եկեք»։ Ժամանակագրի տողերը ոչինչ չեն ասում այն մասին, թե ինչ էր իրենից ներկայացնում այն ժամանակվա Մոսկվան, այն արդեն մեծ քաղաք է եղել, թե մեծ գյուղական բնակավայր։ Վստահաբար կարելի է ենթադրել, որ այն ժամանակվա Մոսկվան իրենից ներկայացնում էր բավականին զգալի դաստակերտ։ Այդ մասին վկայում է այն, որ անհրաժեշտ կլիներ բավականին երկար ժամանակ, որպեսզի ստեղծվեին բարեկամական իշխանություններ։

1237-1238 թթ. մոնղոլ-թաթարների արշավանքի ժամանակ Մոսկվան թալանվում և հրդեհվում է, սակայն, շուտով այն վերականգնվում է։

1812 թ. Հրդեհը[խմբագրել]

19-րդ սկզբին Եվրոպայում Նապոլեոնի ղեկավարությամբ ձևավորվում է հզոր կայսրություն։ 1812 թ. Հայրենական պատերազմը Մոսկվայի համար լուրջ փորձություն էր։ Այդ ժամանակ Նապոլեոնի զորքերը գրավում են Մոսկվան։ Քաղաքը խիստ տուժում է հրդեհից, որի արդյունքում վառվում է քաղաքի շենքերի 80%-ը։

Այս անգամ Մոսկվան վերականգնելու համար պահանջվում է երեսուն տարի, կառուցվում է Քրիստոս-Փրկչի տաճարը, անց է կացվում տրամվայի գիծ։

Բնակչությունը[խմբագրել]

Բնակչության թվաքանակով Մոսկվան համարվում է Եվրոպայի խոշորագույն քաղաքը։ Պաշտոնական տվյալներով, 2013 թ. դրությամբ այն կազմել է 11 մլն. 979.5 հազար մարդ։ Բնակչության խտությունն է՝ 4770.82 մարդ/կմ2։
Բացի մշտական բնակիչներից, Մոսկվայի Դաշնային միգրացիոն ծառայության համաձայն հաշվառված են ևս 1 միլիոն 800 հազար եկվորներ (աշխատելու նպատակով ներգաղթյալներ, ուսանողներ և այլն), ինչպես նաև, Մոսկվա քաղաքում գտնվում են չհաշվառված 1 միլիոն ներգաղթյալներ։ Բացի դա, ՆԳՆ տվյալներով, տարանցման հաշվառման հոսքով և որպես զբոսաշրջիկներ քաղաքում ամեն օր միջինը գտնվում է 20 մլն. մարդ։

Ազգային կազմը[խմբագրել]

Մոսկվա քաղաքի բնակչության ազգությունների կազմը 2002 թ. մարդահամարի համաձայն, հետևյալն է՝

ռուսներ՝ 9 930 410 (91.65%)
ուկրաինացիներ՝ 154 104 (1.42%)
թաթարներ՝ 149 043 (1.38%)
հայեր՝ 106 466 (0.98%)
ադրբեջանցիներ՝ 57 123 (0.53%)
հրեաներ՝ 53 142 (0.49%)
բելարուսներ՝ 39 225 (0.36%)
վրացիներ՝ 38 934 (0.36%)
լեզգիններ՝ 5 719 (0.055%)
ազգությունը չնշածներ՝ 668 409 (5.81%)

Մոսկվայում ռուսների տոկոսը բարձր է Ռուսաստանի միջին ցուցանիշից (80%), նմանապես ռուսաստանյան միջին ցուցանիշից բարձր է հայերի և հրեաների մասնաբաժինը (համապատասխանաբար 0.78% և 0.16%)։ Ռուսների մասնաբաժինն աճել է 1989 թ. մարդահամարից հետո, երբ նրանք կազմում էին 89.7%-ը։

Ժամային գոտին[խմբագրել]

Մոսկվան գտնվում է այն ժամային գոտում, որը միջազգային ստանդարտով նշվում է որպես Moscow Time Zone (MSK)։ Համաշխարհային կոորդինացված ժամանակի (UTC) նկատմամբ շեղումը կազմում է + 4։00 ։
2011 թ. մարտի 27-ից՝ մշտական ամառային ժամանակ մտցնելուց հետո և հաշվի առնելով նաև 1930 թվականից գործող դեկրետային ժամանակը, Մոսկվայում աստղագիտական կեսօրը լինում է ժամը 13։30-ին։

Քույր քաղաքներ[խմբագրել]


Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. «Перепись 2002 года показала изменение национального состава населения Москвы»։ «Демоскоп» — Электронная версия бюллетеня «Население и общество». Институт демографии Государственного университета — Высшей школы экономики։ http://demoscope.ru/weekly/2007/0271/tema01.php։ Վերցված է 2009-01-13։  (ռուսերեն)
  2. С.Собянин, выступление в Московской городской Думе «Отчёт о результатах деятельности Правительства Москвы за 2011—2012 годы»
  3. «Памятник природы «Высшая точка Москвы — 255 м над уровнем моря (Тёплый Стан)»»։ Государственный Дарвиновский музей։ Արխիվացված օրիգինալից 2011-08-21-ին։ http://www.webcitation.org/616HTphCe։ Վերցված է 2009-04-29։ 
  4. «Самая высокая и самая низкая точки Москвы»։ «Прогулки по Москве»։ 2011-06-08։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-05-27-ին։ http://www.webcitation.org/67yANH8C4։ Վերցված է 2012-04-30։ 
  5. «Названия рек, ручьев, озёр, прудов и оврагов Москвы»։ moscow.gramota.ru։ Արխիվացված օրիգինալից 2011-08-21-ին։ http://www.webcitation.org/616HUNUB6։ Վերցված է 2009-01-12։ 
  6. «Подготовка к зимнему времени началась»։ Интерфакс։ 2012-09-21։ http://www.interfax.ru/society/txt.asp?id=266879։ Վերցված է 2013-01-24։ 
  7. Большой энциклопедический словарь
  8. «2008 թվականը ամենատաք տարին էր Մոսկվայի պատմության մեջ (1-ին պարբերություն)»։ pogoda.ru.net։ 2009-01-11։ http://pogoda.ru.net/weathernews.php?id=3284։ Վերցված է 2009-01-11։ (ռուսերեն)
  9. «Մոսկվայի օդի ջերմաստիճան»։ Погода и климат։ Արխիվացված օրիգինալից 2011-08-21-ին։ http://www.webcitation.org/616He0pgz։ Վերցված է 2009-01-11։ 
  10. «Մոսկվայի պատմության 130 տարիների ընթացքում ջերմաստիճանը բարձրացել է 38 աստիճանով»։ Lenta.ru։ Արխիվացված օրիգինալից 2011-08-21-ին։ http://www.webcitation.org/616Hf3tv5։ 
  11. «2008 թվականում Մոսկվայում գրանցվեցին ամենամեծ քանակով տեղումները»։ NEWSru.com։ 2009-01-09։ Արխիվացված օրիգինալից 2011-08-21-ին։ http://www.webcitation.org/616Ham400։ Վերցված է 2009-01-11։ 
  12. Метеовеб.ру Մոսկվայում հյուսիսափայլի միջին տևողությունը, ՄՊՀ-ի աստղադիտարան
  13. «2008 թվականը Մոսկվայի պատմության ըթնացքում ամենատաք տարին է»։ pogoda.ru.net։ 2009-01-11։ http://pogoda.ru.net/weathernews.php?id=3284։ Վերցված է 2009-01-11։ 
  14. «2007 թ Մոսկվայում Հյուսիսափայլի տևողությունը»։ Արխիվացված օրիգինալից 2011-08-21-ին։ http://www.webcitation.org/616Hcm2nQ։ Վերցված է 2009-02-21։ 


Ռուսաստանի միլիոնանոց քաղաքներ Flag of Russia.svg

Մոսկվա | Սանկտ-Պետերբուրգ  • Նովոսիբիրսկ  • Եկատերինբուրգ  • Ներքին Նովգորոդ  • Սամարա  • Օմսկ
Կազան  • Չելյաբինսկ  • Դոնի Ռոստով

Ասիական երկրների մայրաքաղաքներ

Աբու Դաբի · Ամման · Անկարա · Աշխաբադ · Աստանա · Բաղդադ · Բանգկոկ · Բանդար Սերի Բեգավան · Բաքու · Բեյրութ · Բիշկեք · Դամասկոս · Դաքքա · Դիլի · Դոհա · Դուշանբե · Երևան · Էլ Քուվեյթ · Էր Ռիադ · Թբիլիսի · Թեհրան · Թհիմփհու · Իսլամաբադ · Կատմանդու · Կուալա Լումպուր · Հանոյ · Մալե · Մանամա · Մանիլա · Մասկատ · Մոսկվա · Նայպիդո · Նիկոսիա · Նյու Դելի · Շրի Ջայավարդենեպուրա Կոտտե · Պեկին · Պնոմպեն · Ջակարտա · Սանաա · Սեուլ · Սինգապուր · Վյենտյան · Տաշքենդ · Տոկիո · Ուլան Բատոր · Փխենյան · Քաբուլ