Մոսկվա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Nuvola single chevron right.svg Անվան այլ գործածումների համար տես՝ Մոսկվա
Մոսկվա
ռուս.՝ Москва
Moscow-City skyline.jpg
55°45′20.83″ հս. լ. 37°37′03.48″ ավ. ե. / 55.755786° հս. լ. 37.617633° աե. ե.
Երկիր Ռուսաստան Ռուսաստան
Երկրամաս Մոսկվա
Քաղաքապետ Սերգեյ Սոբյանին
Առաջին հիշատակում 1147
Մակերես 1081 կմ²
Խոսվող լեզուներ Ռուսերեն
Բնակչություն 10 562 099 մարդ (2010)
Խտություն 9771 մարդ/կմ²
Ագլոմերացիա 14 500 000
Ազգային կազմ ռուսներ (84,83%),
ուկրաինացիներ (2,44%),
թաթարներ (1,6%),
հայեր (1,3%),
ադրբեջանցիներ (0,92%),
հրեաներ (0,8%),
բելառուսներ (0,6%)[1]
Կրոնական կազմ ուղղափառություն
Տեղաբնականուն մոսկվացի
Հեռախոսային կոդ 495
+7 499
ՍՎՏԲՀԴ 45
Պաշտոնական կայք mos.ru
##Մոսկվա (Ռուսաստան)
Red pog.png
##Մոսկվա (Մոսկվա)
Red pog.png

Մոսկվա (ռուս.՝ Москва), Ռուսաստանի Դաշնության մայրաքաղաքն է։ Դաշնային նշանակության քաղաք է։ Կենտրոնական դաշնային շրջանի և Մոսկվայի շրջանի ադմինիստրատիվ կենտրոնն է, հերոս-քաղաք է։

Բնակչության թվաքանակով Ռուսաստանի և Եվրոպայի խոշորագույն քաղաքն է՝ 2013 թ. տվյալներով՝ 11 մլն. 979 հազար 529 մարդ։

Կարևորագույն տրանսպորտային հանգույց է, ինչպես նաև երկրի քաղաքական, տնտեսական, մշակութային և գիտական կենտրոնը։ Քաղաքը սպասարկում են միջազգային «Դոմոդեդովո», «Շերեմետյեվո», «Վնուկովո» օդանավակայանները, 9 երկաթուղային կայարան, 3 գետային նավակայան (ելքեր կան դեպի Ատլանտյան և Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսների ջրային տարածքներ)։ 1935 թվականից սկսած քաղաքում գործում է մետրոպոլիտեն։

Պատմականորեն եղել է Մոսկովյան Մեծ իշխանապետության, Ռուսական թագավորության, Ռուսաստանի կայսրության (1728-1730 թթ.), Խորհրդային Ռուսաստանի և Խորհրդային Միության մայրաքաղաքը։

Ֆորբս ամսագրի 2011 թ. տվյալներով Մոսկվան դոլլարային միլիարդատերների քանակով (79 հոգի) աշխարհում գրավում է առաջին տեղը։

1980 թ. Մոսկվայում են անցկացվել XXII ամառային օլիմպիական խաղերը։

Ֆիզիկաաշխարհագրական բնութագիր[խմբագրել]

Աշխարհագրական դիրք[խմբագրել]

Մոսկվայի և մերձակա քաղաքների տեսքը LandSat-7 արբանյակից:
Մոսկվայի հարավային հատվածի պատկերը՝ Վնուկովո օդանավակայան վայրէջք կատարող ինքնաթիռից :

Մոսկվան գտնվում է Ռուսաստանի եվրոպական մասի կենտրոնում, Վոլգա և Օկա գետերի միջև, Սմոլենսկո-Մոսկովյան բարձրության սահմանագծին (արևմուտքից), Մոսկվորեցկո-Օկայան հարթությունում (արևելքից) և Մեշյորկյան ցածրավայրի մոտ (հարավ-արևելքից): 2012 թվականի տվյալներով քաղաքի տարածքը կազմում է 2511 կմ2: Տարածքի մեկ երրորդը (870 կմ) գտնվում է Մոսկովյան օղակավոր ավտոմայրուղու ներսում (ռուս.՝ МКАД-Московская кольцевая автомобильная дорога), մնացած մասը՝ 1641 կմ-ին օղակավոր ճանապահից դուրս[2]:

Ծովի մակարդակից միջին բարձրությունը կազմում է 156 մ (աղբյուրը ցույց տրված չէ 662 օր): Ամենաբարձր կետը գտնվում է Տեպլոստանյան բարձրավայրում և կազմում է 255 մ[3], ամենացածր կետը՝ Բեսեդինյան կամուրջների մոտ է, որտեղ Մոսկվա գետը հեռանում է քաղաքից, այդ կետի բարձրությունը հաշված ծովի մակարդակից կազմում է 114,2 մետր[4]: Մոսկվայի երկարությունը (առանց շերտընդմեջյան տարածքները հաշվելու) հյուսիսից հարավ Մոսկովյան օղակավոր ավտոմայրուղու սահմաններում՝ 38 կմ, սահմաններց դուրս՝ 51,7 կմ, արևմուտքից արևելք՝ 39,7 կմ:

Քաղաքը տեղակայված է Մոսկվա գետի միջին հոսանքում՝ նրա երկու ափերին: Բացի այս գետից, քաղաքի տարածքով հոսում են տասնյակ այլ գետեր, որոնցից ավելի խոշորներն են Մոսկվայի վտակները, Սխոդնյան, Խիմկան, Պրեսնյան, Նեգլիննայան, Յուզան և Նիշենկան (ձախակողմյան), ինչպես նաև Սենունը, Կոտլովկան և Գրևոդնյան (աջակողմյան)[5]: Շատ մանր գետեր (Նեգլիննյան, Պրեսնյան և այլն) քաղաքի սահմաններում հոսում են ջրանցքներով: Մոսկվայում շատ այլ ջրավազաններ էլ կան՝ ավելի քան 400 արհեստական լճակներ և մի քանի լճեր:

Ժամային գոտի[խմբագրել]

Մոսկվան գտնվում է մի ժամային գոտում, որը միջազգային չափանիշով նշվում է ինչպես Moscow Time Zone (MSK): Միջազգային կոորդինացիոն ժամանակից՝ UTC, շեղումը կազմում է +4:00:

2011 թվականի մարտի 27-ից՝ մշտական ամառային ժամանակի անցնելուց հետո, և 1930 թվականից գործող դեկրետային ժամանակը հաշվի առնելով՝ Մոսկվայի կենտրոնում աստղագիտական կեսօրը սկսվում է 13:30:[6]

Մոսկվայի պատմությունը[խմբագրել]

Առաջին հիշատակումները[խմբագրել]

Մոսկվայի մասին առաջին հիշատակումները վերաբերում են 1147 թ.։ Իպատև վանքի տարեգրության համաձայն, ապրիլի 4-ին Սուզդալի իշխան Յուրի Դոլգորուկին իր դաշնակից Նովգորոդ-Սեվերսկի իշխան Սվետոսլավ Օլգովիչին դիմելով ասել է «Ինձ մոտ՝ Մոսկվա եկեք»։ Ժամանակագրի տողերը ոչինչ չեն ասում այն մասին, թե ինչ էր իրենից ներկայացնում այն ժամանակվա Մոսկվան, այն արդեն մեծ քաղաք է եղել, թե մեծ գյուղական բնակավայր։ Վստահաբար կարելի է ենթադրել, որ այն ժամանակվա Մոսկվան իրենից ներկայացնում էր բավականին զգալի դաստակերտ։ Այդ մասին վկայում է այն, որ անհրաժեշտ կլիներ բավականին երկար ժամանակ, որպեսզի ստեղծվեին բարեկամական իշխանություններ։

1237-1238 թթ. մոնղոլ-թաթարների արշավանքի ժամանակ Մոսկվան թալանվում և հրդեհվում է, սակայն, շուտով այն վերականգնվում է։

1812 թ. Հրդեհը[խմբագրել]

19-րդ սկզբին Եվրոպայում Նապոլեոնի ղեկավարությամբ ձևավորվում է հզոր կայսրություն։ 1812 թ. Հայրենական պատերազմը Մոսկվայի համար լուրջ փորձություն էր։ Այդ ժամանակ Նապոլեոնի զորքերը գրավում են Մոսկվան։ Քաղաքը խիստ տուժում է հրդեհից, որի արդյունքում վառվում է քաղաքի շենքերի 80%-ը։

Այս անգամ Մոսկվան վերականգնելու համար պահանջվում է երեսուն տարի, կառուցվում է Քրիստոս-Փրկչի տաճարը, անց է կացվում տրամվայի գիծ։

Բնակչությունը[խմբագրել]

Բնակչության թվաքանակով Մոսկվան համարվում է Եվրոպայի խոշորագույն քաղաքը։ Պաշտոնական տվյալներով, 2013 թ. դրությամբ այն կազմել է 11 մլն. 979.5 հազար մարդ։ Բնակչության խտությունն է՝ 4770.82 մարդ/կմ2։
Բացի մշտական բնակիչներից, Մոսկվայի Դաշնային միգրացիոն ծառայության համաձայն հաշվառված են ևս 1 միլիոն 800 հազար եկվորներ (աշխատելու նպատակով ներգաղթյալներ, ուսանողներ և այլն), ինչպես նաև, Մոսկվա քաղաքում գտնվում են չհաշվառված 1 միլիոն ներգաղթյալներ։ Բացի դա, ՆԳՆ տվյալներով, տարանցման հաշվառման հոսքով և որպես զբոսաշրջիկներ քաղաքում ամեն օր միջինը գտնվում է 20 մլն. մարդ։

Ազգային կազմը[խմբագրել]

Մոսկվա քաղաքի բնակչության ազգությունների կազմը 2002 թ. մարդահամարի համաձայն, հետևյալն է՝

ռուսներ՝ 9 930 410 (91.65%)
ուկրաինացիներ՝ 154 104 (1.42%)
թաթարներ՝ 149 043 (1.38%)
հայեր՝ 106 466 (0.98%)
ադրբեջանցիներ՝ 57 123 (0.53%)
հրեաներ՝ 53 142 (0.49%)
բելարուսներ՝ 39 225 (0.36%)
վրացիներ՝ 38 934 (0.36%)
լեզգիններ՝ 5 719 (0.055%)
ազգությունը չնշածներ՝ 668 409 (5.81%)

Մոսկվայում ռուսների տոկոսը բարձր է Ռուսաստանի միջին ցուցանիշից (80%), նմանապես ռուսաստանյան միջին ցուցանիշից բարձր է հայերի և հրեաների մասնաբաժինը (համապատասխանաբար 0.78% և 0.16%)։ Ռուսների մասնաբաժինն աճել է 1989 թ. մարդահամարից հետո, երբ նրանք կազմում էին 89.7%-ը։

Ժամային գոտին[խմբագրել]

Մոսկվան գտնվում է այն ժամային գոտում, որը միջազգային ստանդարտով նշվում է որպես Moscow Time Zone (MSK)։ Համաշխարհային կոորդինացված ժամանակի (UTC) նկատմամբ շեղումը կազմում է + 4։00 ։
2011 թ. մարտի 27-ից՝ մշտական ամառային ժամանակ մտցնելուց հետո և հաշվի առնելով նաև 1930 թվականից գործող դեկրետային ժամանակը, Մոսկվայում աստղագիտական կեսօրը լինում է ժամը 13։30-ին։

Քույր քաղաքներ[խմբագրել]


Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. «Перепись 2002 года показала изменение национального состава населения Москвы»։ «Демоскоп» — Электронная версия бюллетеня «Население и общество». Институт демографии Государственного университета — Высшей школы экономики։ http://demoscope.ru/weekly/2007/0271/tema01.php։ Վերցված է 2009-01-13։  (ռուսերեն)
  2. С.Собянин, выступление в Московской городской Думе «Отчёт о результатах деятельности Правительства Москвы за 2011—2012 годы»
  3. «Памятник природы «Высшая точка Москвы — 255 м над уровнем моря (Тёплый Стан)»»։ Государственный Дарвиновский музей։ Արխիվացված օրիգինալից 2011-08-21-ին։ http://www.webcitation.org/616HTphCe։ Վերցված է 2009-04-29։ 
  4. «Самая высокая и самая низкая точки Москвы»։ «Прогулки по Москве»։ 2011-06-08։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-05-27-ին։ http://www.webcitation.org/67yANH8C4։ Վերցված է 2012-04-30։ 
  5. «Названия рек, ручьев, озёр, прудов и оврагов Москвы»։ moscow.gramota.ru։ Արխիվացված օրիգինալից 2011-08-21-ին։ http://www.webcitation.org/616HUNUB6։ Վերցված է 2009-01-12։ 
  6. «Подготовка к зимнему времени началась»։ Интерфакс։ 2012-09-21։ http://www.interfax.ru/society/txt.asp?id=266879։ Վերցված է 2013-01-24։ 


Ասիական երկրների մայրաքաղաքներ

Աբու Դաբի · Ամման · Անկարա · Աշխաբադ · Աստանա · Բաղդադ · Բանգկոկ · Բանդար Սերի Բեգավան · Բաքու · Բեյրութ · Բիշկեք · Դամասկոս · Դաքքա · Դիլի · Դոհա · Դուշանբե · Երևան · Էլ Քուվեյթ · Էր Ռիադ · Թբիլիսի · Թեհրան · Թհիմփհու · Իսլամաբադ · Կատմանդու · Կուալա Լումպուր · Հանոյ · Մալե · Մանամա · Մանիլա · Մասկատ · Մոսկվա · Նայպիդո · Նեյպիդո · Նիկոսիա · Նյու Դելի · Շրի Ջայավարդենեպուրա Կոտտե · Պեկին · Պնոմպեն · Ջակարտա · Սանաա · Սեուլ · Սինգապուր · Վյենտյան · Տաշքենդ · Տոկիո · Ուլան Բատոր · Փխենյան · Քաբուլ

Եվրոպական երկրների մայրաքաղաքներ

Հունաստան ԱթենքՆիդերլանդներ ԱմստերդամԱնդորրա Անդորա լա ՎելյաԹուրքիա Անկարա1Ղազախստան Աստանա1Ադրբեջան Բաքու1Սերբիա ԲելգրադՇվեյցարիա ԲեռնԳերմանիա ԲեռլինՀունգարիա ԲուդապեշտՌումինիա ԲուխարեստՍլովակիա ԲրատիսլավաԲելգիա ԲրյուսելԻռլանդիա ԴուբլինՀայաստան Երևան1Խորվաթիա ԶագրեբՎրաստան Թբիլիսի1Պորտուգալիա ԼիսաբոնՍլովենիա ԼյուբլյանաՄեծ Բրիտանիա ԼոնդոնԼյուքսեմբուրգ ԼուքսեմբուրգՈւկրաինա ԿիևԴանիա ԿոպենհագենՖինլանդիա ՀելսինկիԻտալիա ՀռոմԻսպանիա ՄադրիդԲելառուս ՄինսկՄոնակո ՄոնակոՌուսաստան Մոսկվա1Կիպրոսի Հանրապետություն ՆիկոսիաՉեռնոգորիա ՊոդգորիցաՉեխիա ՊրահաԻսլանդիա ՌեյկյավիկԼատվիա ՌիգաՍան Մարինո Սան ՄարինոԲոսնիա և Հերցեգովինա ՍարաևոՄակեդոնիայի Հանրապետություն ՍկոպյեԲուլղարիա ՍոֆիաԱրցախ Ստեփանակերտ1Շվեդիա ՍտոքհոլմԼիխտենշտայն ՎադուցՄալթա ՎալետաՎատիկան Վատիկան ՔաղաքԼեհաստան ՎարշավաԱվստրիա ՎիեննաԼիտվա ՎիլնյուսԷստոնիա ՏալլինԱլբանիա ՏիրանաՖրանսիա ՓարիզՄոլդովա ՔիշնևՆորվեգիա Օսլո

1 Պետության տարածքի մեծամասնությունը գտնվում է Ասիայում։