Մոսկվա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
1rightarrow blue.svg Անվան այլ գործածումների համար տես՝ Մոսկվա (այլ կիրառումներ)
Մոսկվա
ռուս.՝ Москва
Moscow-City skyline.jpg
55°45′20.83″ հս. լ. 37°37′03.48″ ավ. ե. / 55.755786° հս. լ. 37.617633° աե. ե.
Երկիր Ռուսաստան Ռուսաստան
Երկրամաս Մոսկվա
Քաղաքապետ Սերգեյ Սոբյանին
Առաջին հիշատակում 1147
Մակերես 1081 կմ²
Խոսվող լեզուներ Ռուսերեն
Բնակչություն 10 562 099 մարդ (2010)
Խտություն 9771 մարդ/կմ²
Ագլոմերացիա 14 500 000
Ազգային կազմ ռուսներ (84,83%),
ուկրաինացիներ (2,44%),
թաթարներ (1,6%),
հայեր (1,3%),
ադրբեջանցիներ (0,92%),
հրեաներ (0,8%),
բելառուսներ (0,6%)[1]
Կրոնական կազմ ուղղափառություն
Տեղաբնականուն մոսկվացի
Հեռախոսային կոդ 495
+7 499
ՍՎՏԲՀԴ 45
Պաշտոնական կայք mos.ru
##Մոսկվա (Ռուսաստան)
Red pog.png
##Մոսկվա (Մոսկվա)
Red pog.png

Մոսկվա (ռուս.՝ Москва), Ռուսաստանի Դաշնության մայրաքաղաքն է։ Դաշնային նշանակության քաղաք է։ Կենտրոնական դաշնային շրջանի և Մոսկվայի մարզի ադմինիստրատիվ կենտրոնն է, հերոս-քաղաք է։

Բնակչության թվաքանակով Ռուսաստանի և Եվրոպայի խոշորագույն քաղաքն է՝ 2013 թվականի տվյալներով՝ 11 մլն. 979 հազար 529 մարդ։

Կարևորագույն տրանսպորտային հանգույց է, ինչպես նաև երկրի քաղաքական, տնտեսական, մշակութային և գիտական կենտրոնը։ Քաղաքը սպասարկում են միջազգային «Դոմոդեդովո», «Շերեմետյեվո», «Վնուկովո» օդանավակայանները, 9 երկաթուղային կայարան, 3 գետային նավակայան (ելքեր կան դեպի Ատլանտյան և Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսների ջրային տարածքներ)։ 1935 թվականից սկսած քաղաքում գործում է մետրոպոլիտեն։

Պատմականորեն եղել է Մոսկովյան Մեծ իշխանապետության, Ռուսական թագավորության, Ռուսաստանի կայսրության (1728-1730), Խորհրդային Ռուսաստանի և Խորհրդային Միության մայրաքաղաքը։

Ֆորբս ամսագրի 2011 թվականի տվյալներով Մոսկվան դոլլարային միլիարդատերների քանակով (79 հոգի) աշխարհում գրավում է առաջին տեղը։

1980 թվականին Մոսկվայում են անցկացվել 22-րդ ամառային օլիմպիական խաղերը։

Անվան ծագումնաբանություն[խմբագրել]

Քաղաքի անվան ծագումնաբանությունը գալիս է գետի անունից[2]։ Մոսկվայի տեղանվան ստուգաբանությունը հաստատված չէ[3]։ Վերջին տարիներին մասնագետների շրջանում մեծ տարածում են ստացել գետի բալթյան[4] և սլավոնական[5] ծագումնաբանության վարկածները։ Երկու վարկածներում բառի հիմնական իմաստն էր «հեղուկ», «խոնավ», «ցեխոտ» բառերը[6]։

Ֆիզիկաաշխարհագրական բնութագիր[խմբագրել]

Աշխարհագրական դիրք[խմբագրել]

Մոսկվայի և մերձակա քաղաքների տեսքը LandSat-7 արբանյակից:
Մոսկվայի հարավային հատվածի պատկերը՝ Վնուկովո օդանավակայան վայրէջք կատարող ինքնաթիռից :

Մոսկվան գտնվում է Ռուսաստանի եվրոպական մասի կենտրոնում, Վոլգա և Օկա գետերի միջև, Սմոլենսկո-Մոսկովյան բարձրության սահմանագծին (արևմուտքից), Մոսկվորեցկո-Օկայան հարթությունում (արևելքից) և Մեշյորկյան ցածրավայրի մոտ (հարավ-արևելքից)։ 2012 թվականի տվյալներով քաղաքի տարածքը կազմում է 2511 կմ2։ Տարածքի մեկ երրորդը (870 կմ) գտնվում է Մոսկովյան օղակավոր ավտոմայրուղու ներսում (ռուս.՝ МКАД-Московская кольцевая автомобильная дорога), մնացած մասը՝ 1641 կմ-ին օղակավոր ճանապահից դուրս[7]։

Ծովի մակարդակից միջին բարձրությունը կազմում է 156 մ (աղբյուրը ցույց տրված չէ 662 օր)։ Ամենաբարձր կետը գտնվում է Տեպլոստանյան բարձրավայրում և կազմում է 255 մ[8], ամենացածր կետը՝ Բեսեդինյան կամուրջների մոտ է, որտեղ Մոսկվա գետը հեռանում է քաղաքից, այդ կետի բարձրությունը հաշված ծովի մակարդակից կազմում է 114,2 մետր[9]։ Մոսկվայի երկարությունը (առանց շերտընդմեջյան տարածքները հաշվելու) հյուսիսից հարավ Մոսկովյան օղակավոր ավտոմայրուղու սահմաններում՝ 38 կմ, սահմաններց դուրս՝ 51,7 կմ, արևմուտքից արևելք՝ 39,7 կմ։

Քաղաքը տեղակայված է Մոսկվա գետի միջին հոսանքում՝ նրա երկու ափերին։ Բացի այս գետից, քաղաքի տարածքով հոսում են տասնյակ այլ գետեր, որոնցից ավելի խոշորներն են Մոսկվայի վտակները, Սխոդնյան, Խիմկան, Պրեսնյան, Նեգլիննայան, Յուզան և Նիշենկան (ձախակողմյան), ինչպես նաև Սենունը, Կոտլովկան և Գրևոդնյան (աջակողմյան)[10]։ Շատ մանր գետեր (Նեգլիննյան, Պրեսնյան և այլն) քաղաքի սահմաններում հոսում են ջրանցքներով։ Մոսկվայում շատ այլ ջրավազաններ էլ կան՝ ավելի քան 400 արհեստական լճակներ և մի քանի լճեր։

Ժամային գոտի[խմբագրել]

Մոսկվան գտնվում է մի ժամային գոտում, որը միջազգային չափանիշով նշվում է ինչպես Moscow Time Zone (MSK)։ Միջազգային կոորդինացիոն ժամանակից՝ UTC, շեղումը կազմում է +4։00։

2011 թվականի մարտի 27-ից՝ մշտական ամառային ժամանակի անցնելուց հետո, և 1930 թվականից գործող դեկրետային ժամանակը հաշվի առնելով՝ Մոսկվայի կենտրոնում աստղագիտական կեսօրը սկսվում է 13։30։[11]

Կլիմա[խմբագրել]

Մոսկվայի կլիման բարեխառն մայրցամաքային է՝ հստակ արտահայտված սեզոնայնությամբ։ Ձմեռը (օրական միջին ջերմաստիճանը 0 °C-ից ցածր է) տևում է հիմնականում նոյեմբերի երկրորդ տասնամյակից մինչև մարտի վերջ։ Օրացույցային ձմեռվա ընթացքում դիտարկվում են ոչ շարունակական (3-5 օր) խիստ սառնամանիքների շրջափուլեր (գիշերային ջերմաստիճանը մինչև -20 °C, ավելի հազվադեպ՝ -25..-30 °C)։ Բայց դեկտեմբերի ու հունվարի սկզբին տաքացումներ, երբ ջերմաստիճանը -5..-10 °C-ից բարձրանում է մինչև 0 °C, երբեմն՝ +5..+10 °C։ Ըստ ՎՎՑ մետեոկայանի տվյալների (1981-2010 վականների նորման)՝ տարվա ամենացուրտ եղանակը փետրվարն է (միջին ջերմաստիճանը կազմում է -6,7 °C[12])։ Փոփոխական եղանակները բավականին կարճ են։ Երբեմն նույնիսկ ամառային ջերմաստիճանները դիտվում են ապրիլի սկզբին, իսկ մայիսի վերջին և հունիսի սկզբին գրանցվում է ցրտերի վերադարձ։ Ամառը (ցերեկային միջին ջերմաստիճանը բարձր է +20 °C և օրական միջին ջերմաստիճանը բարձր է +15 °C) տևում է մայիսի կեսերից մինչ սեպտեմբերի սկիզբը, ցերեկային ջերմաստիճանը հաճախ գերազանցում է 30 °C (միջինում 6-8 օր ամառային սեզոնի ընթացքում, 2010 թվականին՝ 1,5 ամիս։ 35 °C ջերմաստիճանը վերջին 30 տարիների ընթացքում գերազանցվել է 18 անգամ, որից 16-ը 2010 թվականին։) Ամենատաք ամիսը հուլիսն է (1981-2010 թվականների միջին ջերմաստիճանը կազմել է +19,2 °C)։

1981-2010 թվականների դիտարկումներով միջին տարեկան ջերմաստիճանը կազմում է +5,8 °C։ Մետեոդիտարկումների ողջ պատմության ամենատաք շրջանը եղել է 2008 թվականը. միջին ջերմաստիճանը կազմել է +7,3 °C[13], ամենացուրտը՝ 1888 թվականը (+1,7 °C)։ Նորմայով 1961-1990 թվականներին միջին տարեկան ջերմաստիճանը կազմել է +5,0 °C, քամու տարեկան միջին արագությունը՝ 2,3 մ/վ, օդի տարեկան միջին խոնավությունը՝ 77 %, դեկտոմբերին հասնում է 85 %, մայիսին իջնում է մինչև 64 %[14]։

130-ամյա դիտարկումների շրջանում օդի ամենաբարձր ջերմաստիճանը դիտարկվել է 2010 թվականի հուլիսի 29-ին և ՎՎՑ մետեոկայանում կազմել է +38,2 °C, «Բալչուգ» մետեոկայանում, քաղաքի կենտրոնում և Դոմոդեդովո օդանավակայանում արտասովոր շոգի ընթացքում՝ +39,0 °C[15]։ Ամենացածր ջերմաստիճանը գրանցվել է 1940 թվականի հունվարի 17-ին և կազմել է -42,2 °C ( Տիմիրյազևսկյան գյուղատնտեսական ակադեմիայի մետեոկայան՝ ՏԳՏԱ), Մոսկվայի հենքային մետոկայանում բացարձակ մինիմումը կազմում է -38,1 °C (1956 թվականի հունվար)։

Տարվա ընթացքում Մոսկվայում և հարակից տարածքում թափվում է 600-800 մմ մթնոլորտային տեղումներ, որոնց մեծամասնությունը՝ ամառային շրջանում։ Տեղումների մակարդակը փոփոխվում է բավական մեծ միջակայքում. հնարավոր է ինչպես մեծ քանակի տեղումներ (օրինակ՝ 2008 թվականի հուլիսին՝ 180մմ տեղումներ[16]), այնպես է փոքր քանակի տեղումներ՝ (օրինակ՝ 2010 թվականի հուլիսին՝ 13 մմ)։ Ցերեկվա տևողությունը տատանվում է 7 ժամ 00 րոպեից (դեկտեմբերի 21) մինչև 17 ժամ 34 րոպե (հունիսի 21)։ Հորիզոնից արևի առավելագույն բարձրությունը՝ 11° -ից (դեկտեմբերի 21) մինչև 58° (հունիսի 21)։

Nuvola apps kweather.svg Ջերմաստիճանի և տեղումների տարեկան միջին ցուցանիշները Մոսկվա առավելագույն ցուցանիշներ գրանցման ամբողջ պատմության ընթացքում (1879—2010 ), նորմա 1981—2010
Ամիս հունվ փետ մարտ ապր մայ հուն հուլ օգոս սեպ հոկ նոյ դեկ տարին
բացարձակ առավելագույնը (°C) -42,2 -38,2 -32,4 -21,0 -7,5 -2,3 1,3 -1,2 -8,5 -20,3 -32,8 -38,8 -42,2
միջին առավելագույնը (°C) 4,0 -3,7 2,6 11,3 18,6 22,0 24,3 21,9 15,7 8,7 0,9 -,30 9,6
միջին ջերմաստիճանը (°C) -6,5 -6,7 -1,0 6,7 13,2 17,0 19,2 17,0 11,3 5,6 -1,2 5,2 5,8
միջին նվազագույնը (°C) -9,1 -9,8 -4,4 2,2 7,7 12,1 14,4 12,5 7,4 2,7 -3,3 -7,6 11,1 2,1
բացարձակ նվազագույնը (°C) 8,6 8,3 19,7 28,9 33,2 34,7 38,2 37,3 32,3 24,0 16,2 9,6 38,2
տեղումների քանակը (մմ) 52 41 35 37 49 80 85 82 68 71 55 52 707
Աղբյուր՝ Եղանակ և կլիմա
Հյուսիսափայլ, ամիսը ժամ, 2001—2011[17]
Ամիս Հունվար Փետրվար Մարտ Ապրիլ Մայիս Հունիս Հուլիս Օգոստոս Սեպտեմբեր Հոկտեմբեր Նոյեմեմբեր Դեկտեմբեր Տարի
Հյուսիսափայլ, ժամ 37 65 142 213 274 299 323 242 171 89 33 14 1902

Հյուսիսափայլի տարեկան ժամերի քանակը կազմում է 1731 ժամ [18] (2001-2010 թվականներին միջինում 1900 ժամ)։ Մոսկվայի տարածքում հազվադեպ չեն նաև մառախուղը և ամպրոպը։ Ժամանակ առ ժամանակ Մոսկվայում տեղի են ունենում այնպիսի տարերային եղանակային երևույթներ, ինչպիսին են մրրիկները, տեղատարափ անձրևները և նույնիսկ փոթորիկները։ 1998 թվականի հունիսի 20-ի լույս 21-ի գիշերը մայրաքաղաքի վրա թափվեցին քաղաքի պատմության ընթացքում ամենակործանարար փոթորիկները[19]։

Բուսականություն[խմբագրել]

Կռիլատի շրջանի բլուրները

Չնայած Մոսկվայի մեծաքանակ կառուցապատմանը՝ քաղաքի կանաչ տարածքների մակերեսը (Մոսկվայի ճարտարապետության հանձնաժողովի 2007 թվականի տվյալների) կազմում է 34.3 հազար հա (կամ քաղաքի ընդհանուր տարածքի 1/3-ը)։

Մոսկվայում կան այնպիսի անտառային և պուրակային զանգվածներ, ինչպիսիք են Իզմայլովյան պուրակը, Տիմիրյազևսկի պուրակը, Ֆիլյովսկի պուրակը (անտառային պուրակ), Զամոսկվորեչնի անտառային պուրակը, Լյուբլինսկի պուրակը, Բուտովսկի անտառային պուրակը, Բուսաբանական այգին, Նեսկուչնի այգին, Բիտցևսկի անտառային պուրակը, Ցարիցինո և Կոլոմենսկոյե արգելոց-թանգարանները, Կուզմինսկի անտառային պուրակը, Կուսկովո անտառային պուրակը և այլն։

Քաղաքի տարածքում են գտնվում նաև Եղջերուի կղզի (Լոսինի Օստրով) Ազգային բնական պարկի մի մասը, բազմաթիվ զբոսայգիներ և հանգստի գոտիներ։

Կենդանական աշխարհ[խմբագրել]

Մոսկվայի կենդանական աշխարհը բազմազան է։ Օրինակ, Եղջերուի կղզի զբոսայգում կան ոչ միայն սկյուռներ, ոզնիներ և նապաստակներ, այլև ավելի խոշոր վայրի կենդանիներ, ինչպիսիք են վարազը և հյուսիսային եղջերուն, պտավոր եղջերուն։ Կան նաև գիշատիչներ՝ աղվես, ջրաքիս, սպիտակ կզաքիս։ Եղջերուի կղզու Վերխնեյուզյան մասում բնադրվում են բադեր և ձկնկուլներ, հազվագյուտ փասիաններ և գորշ կաքավներ։ Իվան Ահեղի ժամանակներից Եղջերու կզղին գտնվում է հատուկ պահպանության տակ, իսկ 1983 թվականից՝ ինչպես բնական ազգային պարկ։[20]

Բիտցևսկյան անտառում նույնպես կան բազմաթիվ գիշատիչ կենդանիներ։ Այստեղ ապրում են ոզնիներ, հողափորիկներ և նույնիսկ մայրաքաղաքում այդքան հազվադեպ չղջիկներ, նապաստակներ՝ սպիտակ և գորշ, դաշտամուկ, աքիսներ, սկյուռներ։ Մերձմոսկվայից գալիս են հյուսիսային եղջերուն և վարազը։ Ձվադրում են բադերը, բնադրում՝ ջրահավը։]][21]

Մոսկվայում հանդիպում է այնպիսի հազվագյուտ կենդանի, ինչպիսին է քնամուկը։[22][23] Մոսկվայում նրա թաքստոցներ գտնված են Բիտցևյան անտառում, Եղջերվակղզային անտառապուրակում, Իզմայլովյան անտառում։[22] Հազվագյուտ է սև ժանտաքիսը[24], որը ապրում է գետերի ավազաններում, որի ափերով տեղափոխվում են անտառ, բացատ և թփուտներ։ Փաստացի բնակման վայրեր են հայտաբերվել քաղաքի մի քանի տեղերում՝ Սև լճի մոտ, Սխոդնի գետի ավազանում, ինչպես նաև Կրիլատսկայա և Բրատեևսկայա գետառներում (1985-2000 թվականներն ընկած ժամանակահատվածում)[25]։

Նապաստակներ Մոսկվայում կարելի է տեսնել Իզմայլովյան անտառում, Կուզմինյան անտառապուրակում, Բիտցևյան անտառում[21] և Սերեբյանի Բորում։ Աքիսներն ապրում են անտառային զանգավածներում՝ Եղջերվի կղզում, Իզմայլովյան, Կուզմինյան, Բիրյուլևյան, Բիտցևյան, Ֆիլի-Կունցևյան անտառային պուրակներում, գետերի հովիտներում՝ Ռուդնևսկի, Սև, Ալյոշկինի, Չեչյորնի, Սետունի, Ռամենսկի, Բրատովսկի, Սխոդնի, Կլյազմի, գետառներում՝ Մարինսկի, Բրատեևսկի, Մնյովնիկովսկի, ավելի հաճախ՝ Տուշինսկի, ինչպես նաև Խիմկինյան ջրապահեստարանի արևմտյան ափին։[26]

Գոյություն ունի Մոսկվայի Կարմիր գիրք, որտեղ թվարկված են Մոսկվայի՝ հազվադեպ և անհետացող կենդանատեսակները։ Այնտեղ հիշատակվում են սովորական ոզնին, գաճաճ փոքրաչղջիկը, սպիտակ կզաքիսը և աքիսը, սպիտակ նապաստակը, գորշ նապաստակը, անտառամուկը, սովորական գերմանամուկը[27]։

Մոսկվայում ամենախոշոր գիշատիչը սովորական աղվեսն է, հանդիպում է Եղջերուի կղզու զբոսայգում, Կուզմինսկի անտառապուրակում[28], Բիտցևյան անտառում և այլուր։

Թռչուններից այստեղ հանդիպում են մեծ և փոքր վարուժնակը[29], գորշ բադը, սովորական ոսկեակնը, սև ուրուրը և ճահճային սպիտակամազը, բազեների մի քանի տեսակ,[30] աքարը[31], փարփարը[32], կիվիվը, կտցարը[33], անտառակտցարը[34], լճային փոքր ճայը[35], վայրի աղավնին[36], սովորական տատրակը[37], ականջավոր և ճահճային բվերը[38], տնային բուն[39], աղավնին, ճնճղուկը և ագռավները, ինչպես նաև սովորական այծկիթը[40] և ծղնին[41], գորշ և կանաչ փայտփորիկները և նույնիսկ ափային ծիծեռնակները[42]։

Էկոլոգիա[խմբագրել]

Բաց հողերի աղտոտվածություն Մոսկվայում (Խորոշյովսկոյե մայրուղու Տարականովկա գետի կոլեկցիոների մոտ)

Մոսկվայի էկոլոգիական իրավիճակի վրա ազդում է քաղաքում արևմտյան և հյուսիսարևմտյան քամիների գերիշխումը[43]։ Քաղաքային ջրային ռեսուրսների որակը ավելի լավ է քաղաքի հյուսիս-արևմուտքում։ Էկոհամակարգի բարելավման կարևոր գործոն է համարվում զբոսայգիների, այգիների պահպանումը և ծառերի շատացումը բակերում, որոնք տուժել են վերջին տարիներին կետային կառուցապատման արդյունքում։

Շրջակա միջավայրի մոնիտորինգը Մոսկվայում իրականացնում են 39 ավտոմատացված ստացիոնար կայաններ, որոնք վերահսկում են օդում 22 աղտոտող նյութերի մակարդակը և աղտոտվածության ընդհանուր մակարդակը[44]։

Մթնոլորտային օդի ամենաբարձր մակարդակի աղտոտումը նկատվում է խոշոր ավտոմայրուղիների և արդյունաբերական գոտիների շրջանում, հատկապես կենտրոնում, քաղաքի արևելյան և հարավ-արևելյան շրջաններում։ Մոսկվայում ամենաաղտոտված շրջաններն են՝ Կապոտնյան, Կոսինո Ուխտոմսկին և Մարյինոն։ Պատճառը քաղաքի տարածքում Մոսկովյան նավթաարդյունաբերական գործարանն է, Լյուբերեցկի և Կուրյանովսկի աերացիայի կայանները[45][46]։ Մոսկվայի էկոլոգիապես մաքուր շրջաններին են պատկանում Կրիլատսկոյե, Կուրկինո, Միտինո, Ստրոգինո և Յասենևո շրջանները։

Մոսկվայի օդը աղտոտող հիմնական աղբյուրն է ավտոմոբիլային տրանսպորտի կողմից արտանետվող գազը[47]։ Օդը աղտոտում են նաև ջերմաէլեկտրակայանները, ֆաբրիկաները և գործարանները, շիկացած ասֆալտի գոլորշիները։

Mercer խորհրդատվական կազմակերպության վարկածով, Մոսկվան ճանաչվել է Եվրոպայի ամենաաղտոտված մայրաքաղաքներից մեկը (2007 թվականին Մոսկվան վարկանիշում զբաղեցրել է 14-րդ հորիզոնականը[48]

Պատմություն[խմբագրել]

Մոսկվա, 1908 թվական

Առաջին բնակեցումներ[խմբագրել]

Կարմիր հրապարակ, նկարիչ՝ Ֆեոդոր Ալեքսեև
Կրեմլ տանող ճանապարհը, 19-րդ դարի ջրանկար

Մոսկվայի տարիքը հստակ հայտնի չէ։ Քաղաքի տարածքում հայտնաբերված ամենահնագույն հնագիտական գտածոները պատկանում են քարի դարին։ Առաջին հազարամյակի վերջերից սկսած ժամանակակից Մոսկվայի շրջանում բնակություն են հաստատել սլավոնները՝ վյատիչները և կրիվիչները։ Վյատիչները կազմում էին Մոսկվայի սկզբնական բնակչության հիմնական մասը։ Կրեմլի տարածքում անցկացվող հնագիտական պեղումները վկայում են այն մասին, որ 11-րդ դարի վերջերին այնտեղ արդեն բնակավայր է եղել[49]։

Իշխանության մայրաքաղաք[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Մոսկվայի մեծ իշխանություն

13-րդ դարի երկրորդ կեսին իշխան Դանիիլ Ալեքսանդրովիչի (Ալեքսանդր Նևսկու որդին) իշխանության ժամանակ Մոսկվան դարձել է ինքնուրույն անկախ իշխանության կենտրոն։ Քաղաքի՝ առևտրային ուղիների խաչմերուկում գտնվելը նպաստում էր նրա աճին և զարգացմանը[49]։ 14-րդ դարում Մոսկվայի կալվածքները ընդլայնվեցին, նրանց են միացվել Կոլոմենսկի և Մոժայսկի իշխանությունները։

14-րդ դարում տեղի է ունենում Մոսկվայի զարգացումը՝ որպես Մոսկովյան մեծ իշխանության կենտրոն։ Յուրի Դանիլովիչից սկսած մոսկովյան իշխանները կրում են Վլադիմիրսկի Մեծն իշխան տիտղոսը[49]։ 14-րդ դարում Մոսկվա է տեղափոխվել միտրոպոլիտների նստավայրը, իսկ 1589 թվականին հիմնվել է Մոսկովյան պատրիարքարանը[49]։ Այսպիսով, աճել է քաղաքի նշանակությունը՝ որպես կրոնական կենտրոն։

Հին Մոսկվայի գոտիների քարտեզ: Կրեմլ, Չինաստան-քաղաք, Սպիտակ քաղաք, Հողե քաղաք

Իշխան Իվան Կալիտայի օրոք Մոսկվայում սկսվել է մասշտաբային շինարարություն, կառուցվել են առաջին քարե շինությունները (մինչ այդ քաղաքը ամբողջովին փայտից էր կառուցված)[50]։ 14-րդ դարում և 15-րդ դարի սկզբներին Մոսկվան խոշոր առևտրային և արհեստի քաղաք էր; նրա կազմի մեջ էին մտնում Կրեմլի, Կիտայ-քաղաքի տարածքները, ինչպես նաև Զամոսկվորեչյեի, Զանեգլիմենյեի և Զայաուզյեի բնակավայրերը[49]։

Ռուսական միասնական պետության մայրաքաղաք[խմբագրել]

Սիգիզմունդ ֆոն Գերբերշտեյնի «Մոսկովիայի գրությունները» գրքից փորագրված հատակագիծ: Գերբերշտեյնը Մոսկվայում եղել է 1517 և 1526 թվականներին, հատակագիծը թվագրվում է 1556 թվականին:

15-րդ դարի վերջում Իվան Վասիլյևիչ III իշխանի օրոք Մոսկվան դառնում է ռուսական խոշորագույն պետության մայրաքաղաք, իսկ 16-րդ դարի սկզբին Վասիլի Իվանովիչ III իշխանի օրոք՝ ռուսական միասնական պետության մայրաքաղաք[49]։ Նոր կարգավիճակը նպաստել է քաղաքի աճին և այն տնտեսական և մշակութային կենտրոն դառնալուն։ Զարգանում էր արդյունաբերությունը և արհեստները՝ զենքի, գործվածքների, կաշվե իրերի, խեցեղենի, ոսկերչական իրերի արտադրությունը, շինարարությունը։ Մեծ բարձունքների հասավ մոսկովյան ճարտարապետությունը։ Մոսկվայի սահմանները բավականին ընդլայնվեցին. 16-րդ դարի վերջերին նրա կազմի մեջ մտան Բելի քաղաքի և Զեմլյանոյ քաղաքի տարածքները։ Ստեղծվել է պաշտպանական կառույցների համակարգ[49]։ 14-18-րդ դարերում Մոսկվայում մի քանի անգամ տեղի են ունեցել խոշոր ապստամբություններ և հրդեհներ։

Խառը շրջանում[խմբագրել]

1605 թվականին Մոսկվա են մտել ինքնակոչ կեղծ Դմիտրի I թագավորի զորքերը։ Ինքնակոչի իշխանությունը քաղաքում ընկել է 1606 թվականին, քաղաքացիական ապստամբության ընթացքում նա սպանվել է Մոսկվայի բնակիչների ձեռքով։ 1608-1610 թվականներին նորընտիր Վասիլի Շույսկի թագավորի օրոք, Մոսկվան պաշարվում է Տուշինոյի ճամբարում հաստատված երկրորդ ինքնակոչ կեղծ Դմիտրի II-ի զորքերի կողմից։ Այդ ժամանակահատվածում Մոսկվայի հաղորդակցությունը պետության այլ շրջանների հետ բարդանում է։ Պաշարումը հաջողվում է հանել 1610 թվականին, երբ Միխայիլ Սկոպին-Շույսկի զորքերը շվեդական վարձկանների հետ Նովգորոդի կողմից մոտենում են Մոսկվային։

1610 թվականին Վասիլի Շույսկիի զորքերի Կլուշինսկի ճակատամարտում պարտությունից հետո Մոսկվան գրավել են Ստանիսլավ Ժոլկևսկու լեհական զորքերը։ 1611 թվականին Պրոկոպիյ Լյապունովի, Իվան Զարուցկիի և իշխան Դմիտրի Տրուբեցկիի ղեկավարության տակ Առաջին տարածքային աշխարհազորի՝ քաղաքը լեհերից ազատելու փորձերը հաջողությամբ չեն ավարտվել։ 1612 թվականին Երկրորդ տարածքային աշխարհազորի զորքերը Կուզմա Մինինի և իշխան Դմիտրի Պոժարսկիի գլխավորությամբ՝ նոյեմբերի 4-ին ջախջախելով լեհական զորքերին, ազատագրել են Մոսկվան լեհերից՝ ստիպելով 1612 թվականին հանձնել իրենց կայազորը Կրեմլում և հեռանալ Մոսկվայից։

Ռոմանովների կառավարման առաջին հարյուրյակ[խմբագրել]

Մոսկվայում 1613 թվականին թագավոր է օծվել Միխայիլ Ֆյոդորովիչը, ով սկիզբ է դրել Ռոմանովների դինաստիայի ավելի քան 300-ամյա կառավարմանը։

17-րդ դարում Մոսկվայի կազմի մեջ վերջնականապես մտնում է Զեմլյանի քաղաքը, ավարտվում է Մոսկովյան Կրեմլի շինարարությունը և այն ձեռք է բերում ժամանակակից տեսք։ Ստեղծվում են Յամսկայա, Մեշչանսկայա, Նեմեցկաայա արվարձանները։ Մեծ նշանակություն է ձեռք բերում թագավորական Կոլոմենսկոյե նստավայրը։ 17-րդ դարի կեսը և երկրորդ կեսը Մոսկվայում հայտնի է դարձել մի շարք սոցիալական և քաղաքական ապստամբություններով։

Մայրաքաղաքի կարգավիճակի կորստից հետո[խմբագրել]

1712 թվականին Ռուսաստանի մայրաքաղաքը տեղափոխվել է Սանկտ Պետերբուրգ։ 1728 թվականին Պետրոս II-ի օրոք Մոսկվա է տեղափոխվել կայսերական պալատը, որն այստեղ գտնվել է մինչ 1732 թվականը, երբ Աննա Յոհանովնան կրկին վերադարձրել է այն Սանկտ Պետերբուրգ[51]։ Մոսկվան պահպանել է մայրաքաղաքի «հնագույն մայրաքաղաք» տիտղոսը և եղել է կայսրերի թագադրման վայր։ Այդ տիտղոսը կիրառվում է Մոսկվայի, որպես քաղաքի՝ պատմական տարիքը ընդգծելու համար, որտեղ առաջին անգամ ստեղծվել է ռուսական ցարի գահը։ Բրոքհաուսի և Եփրոնի հանրագիտական բառարանում Մոսկվան անվանվում է որպես «Ռուսաստանի առաջին մայրաքաղաք» (ռուս.՝ первопрестольная столица России)։ Սերգեյ Օժեգովի և Նատալյա Շվեդովայի բացատրական բառարանը «первопрестольный» բառը բացատրում է, որպես հնագույն մայրաքաղաք։ Այդ տերմինը լայնորեն կիրառվում է նաև այժմ հասարակական կյանքի տարբեր ոլորտներում որպես հոմանիշ և Մոսկվայի ոչ պաշտոնական անվանում։

1755 թվականին Միխայիլ Լոմոնոսովի և Իվան Շուվալովի կողմից կայսրուհի Ելիզավետա հրամանով հիմնվում է Մոսկվայի համալսարանը։

1812 թվականին Հայրենական պատերազմի ժամանակ Մոսկվան գրավել են Նապոլեոնի զորքերը և մայրաքաղաքը խիստ տուժել է հրդեհից։ Տարբեր գնահատումներով, մոսկովյան հրդեհի արդյունքում այրվել է շինունությունների 80%-ը։ Մոսկվայի վերականգնման գործընթացը տևել է ավելի քան երեսուն տարի, կառուցվել է Քրիստոս Փրկիչ տաճարը (ռուս.՝ Храм Христа Спасителя)։ 19-րդ դարի վերջերին Մոսկվայում շահագործման է հանձնվել տրամվայը։

1851 թվականին բացվել է Մոսկվան Սանկտ Պետերբուրգի հետ միացնող երկաթուղային հաղորդակցությունը։

1896 թվականին Նիկոլայ II կայսրի թագադրման հետ կապված միջոցառումների ժամանակ, Խոդինսկի դաշտում տեղի է ունեցել մեծ քանակությամբ զոհերի պատճառ դարձած խոշոր հրմշտոցը, որը ստացել է «Խոդինսկի ողբերգություն» անվանումը։

1905 թվականի դեկտեմբերին Մոսկվայում տեղի են ունեցել հեղափոխական անհանգստություններ և փողոցային բարիկադային մարտեր։



1917 թվականի իրադարձություններ և քաղաքացիական պատերազմ[խմբագրել]

1917 թվականի օգոստոսի կեսերին Մոսկվայում անց է կացվել Համառուսական պետական համաժողով, որը գումարվել է Ժամանակավոր կառավարության կողմից:

1917 թվականի հոկտեմբերի 25-ին, Պետրոգրադում Ձմեռային պալատի վրա գրոհի հետ միաժամանակ, սկսվել է բոլշևիկների մոսկովյան զինված ապստամբությունը, որին, ի համեմատ Պետրոգրադի ապստամբությանը, Մոսկվայում համառ դիմադրություն է ցուցաբերվել: Ապստամբության հակառակորդները, որոնց թվում գերակշռում էին մոսկովյան ռազմական ուսումնարանների յունկերները, համախմբվեցին հանրային անվտանգության կոմիտեի մեջ և գրավեցին Կրեմլը, որպեսզի հակազդեն հարձակվողներին: Դիմակայությունը ավարտվեց յունկերների և կարմիր գվարդիականների միջև տեղի ունեցած արյունալի մարտերով, որոնք քաղաքում շարունակվեցին 1917 թվականի հոկտեմբերի 25-ից նոյեմբերի 2-ը, ինչի արդյունքում վնասվել է Մոսկվայի պատմական կենտրոնը և Կրեմլը:

1918 թվականին Պետրոգրադից Մոսկվա է տեղափոխվում բոլշևիկների կառավարությունը և Մոսկվան դառնում է ՌՍՖՍՀ մայրաքաղաք[52]:

1919 թվականի երկրորդ կեսի սկզբին Մոսկվայի հակաբոլշևիկյան կազմակերպությունները, որոնք ղեկավարվում էին Ազգային կենտրոնի կողմից, խորհրդային իշխանությունը տապալելու նպատակով քաղաքում ապստամբություն կազմակերպելու փորձ են կատարում, սակայն այն ձախողվում է: Մոսկվայի ընդհատակյա հակախորհրդային կազմակերպությունների բազմաթիվ անդամներ գնդակահարվել են Կարմիր տեռորի իրադարձությունների ընթացքում Համառուսական արտակարգ կոմիտեի (ռուս.՝ Всероссийская чрезвычайная комиссия (ВЧК)) կողմից:

Խորհրդային Մոսկվա[խմբագրել]

1920 թվականին Քաղաքացիական պատերազմում բոլշևիկների հաղթանակի հետ սկսվել է քաղաքի զարգացման մեջ նոր, խորհրդային ժամանակաշրջան: Խորհրդային ժամանակներում Մոսկվան կրկին դարձել է պետության կենտրոնը, մեծացել է քաղաքի միջազգային քաղաքական նշանակությունը: Մոսկվան կառուցվում էր արագ տեմպերով, քաղաքին միացել են նախկին արվարձանները: Նույն ժամանակաշրջանում քաղաքի կենտրոնի պատմական կառուցապատումը ենթարկվել է մասնակի ոչնչացման, քանդվել են մի շարք տաճարներ և վանքեր, որոնց թվի մեջ էին Քրիստոս Փրկիչ տաճարը և Չարչարանաց վանքը: 1922 թվականին Մոսկվան դարձել է ԽՍՀՄ մայրաքաղաք: Քաղաքում սկսել է արագորեն զարգանալ տրանսպորտային ենթակառուցվածքը: Այսպես, 1924 թվականին Մոսկվայում բացվել է ավտոբուսային երթևեկությունը, 1933 թվականին շահագործման է հանձնվել առաջին տրոլեյբուսային երթուղին, իսկ 1935 թվականին ուղևորների համար բացվել է առաջին մետրոպոլիտենի գիծը: Մոսկվայի անվան ջրանցքի շահագործմանը հանձնելուց և Մոսկվա գետի ջրի մակարդակի բարձրացումից հետո, Մոսկվա-գետի մոտակայքում գտնվող քաղաքի տարածքի մի մասը հայտնվել է ջրի տակ: Մասնավորապես, ջրի տակ են անցել Դորոգոմիլովսկի և դրա հարակից Հրեական գերեզմանները:

Կենտգործկոմի նախագահության «ՌԽՖՍՀ տարածքում մարզային և տարածաշրջանային նշանակության վարչա-տարածքային միավորումների կրթության մասին» որոշմամբ 1929 թվականի հունվարի 14-ից մինչև 1929 թվականի հոկտեմբերի 1-ը ստեղծվել է Կենտրոնական արդյունաբերական շրջան, որի կենտրոնը գտնվում էր Մոսկվայում[53]:

1931 թվականին ՌԽՖՍՀ երկու խոշորագույն քաղաքներ՝ Մոսկվան (հունիսի 16)[54] և Լենինգրադը (դեկտեմբերի 3)[55] բաժանվեցին առանձին վարչական միավորների՝ ՌԽՖՍՀ հանրապետական ենթակայության քաղաքներ:

Մոսկվայում արդյունաբերության տարիներին արագ տեմպերով զարգանում է բարձրագույն և միջին տեխնիկական ուսումնական հաստատությունների ցանցը:

Մոսկվայում 30-ական թվականներին ստեղծվել է գիտահետազոտական և տեխնիկական ոլորտի նախագծային ինստիտուտների մի ամբողջ համակարգ: Դրանց ճնշող մեծամասնությունը մտնում էր ԽՍՀՄ Գիտությունների ակադեմիայի համակարգի մեջ[56]: Այդ նույն ժամանակ քաղաքում զարգանում են ԶԼՄ-ները, լույս են տեսնում մի շարք թերթեր, 1939 թվականից կազմակերպվում է կանոնավոր հեռուստատեսային հեռարձակում[57][58]: Հայրենական Մեծ պատերազմի ժամանակ քաղաքում են գտնվել Պաշտպանության պետական կոմիտեն և Կարմիր բանակի գլխավոր շտաբը, կազմավորվել է ազգային աշխարհազորը (ավելի քան 160 հազ. մարդ):

1941/1942 թվականների ձմռանը Մոսկվայի տակ տեղի է ունեցել հայտնի ճակատամարտը, որտեղ խորհրդային զորքերը իրենց առաջին հաղթանակն են տարել Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկզբից: 1941 թվականի հոկտեմբերին գերմանական զորքերը մոտեցան Մոսկվային, բազմաթիվ արդյունաբերական հիմնարկություններ տարհանվել էին, սկսվել է կառավարական հիմնարկությունների տարհանում Կույբիշև: 1941 թվականի հոկտեմբերի 20-ին Մոսկվայում պաշարողական դրություն է հայտարարվել: Սակայն, չնայած դրան, նոյեմբերի 7-ին Կարմիր հրապարակում տեղի է ունեցել զորահանդես, որտեղից զորքերը ուղևորվում էին ուղիղ ռազմաճակատ: 1941 թվականի դեկտեմբերին Մոսկվայի տակ «Կենտրոն» գերմանական բանակային խմբի հարձակումը կասեցվել է: 1945 թվականի հունիսի 24-ին Կարմիր հրապարակում տեղի է ունեցել Հաղթանակի շքերթը:

1952-1957 թվականներին անց են կացվել բարձրահարկ շինությունների կառուցապատման աշխատանքներ, որոնք հետագայում ստացել են «Ստալինյան բարձրահարկ շինություններ» անվանումը և որոնք դարձել են խորհրդային ժամանակաշրջանի Մոսկվայի խորհրդանիշներից մեկը[59]:

1960 թվականին կազմավորվել է Մոսկվայի նոր սահմանը Մոսվայի օղակաձև ավտոմոբիլային ճանապարհով (ռուս.՝ МКАД), որի սահմաններից քաղաքը սկսեց դուրս գալ միայն 1984 թվականին[60]:

1960-ականների վերջերին և 1970-ականների սկզբներին քաղաքի կենտրոնը կրկին ենթարկվել է լուրջ վերակառուցման: Գոյություն ունեցող ճանապարհների լայնացման, նոր ավտոմայրուղիների և բարձրահարկ շինությունների կառուցման համար քանդվել են Մոսկվայի մի շարք ճարտարապետական հուշարձաններ:

1957 և 1985 թվականներին Մոսկվայում անց են կացվել Երիտասարդության և ուսանողների համապատասխանաբար 6-րդ և 12-րդ համաշխարհային փառատոնները: 1980 թվականին Մոսկվայում անց են կացվել 22-րդ ամառային Օլիմպիական խաղերը:

Բնակչությունը[խմբագրել]

Բնակչության թվաքանակով Մոսկվան համարվում է Եվրոպայի խոշորագույն քաղաքը։ Պաշտոնական տվյալներով, 2013 թվականի դրությամբ այն կազմել է 11 մլն. 979.5 հազար մարդ։ Բնակչության խտությունն է՝ 4770.82 մարդ/կմ2։
Բացի մշտական բնակիչներից, Մոսկվայի Դաշնային միգրացիոն ծառայության համաձայն հաշվառված են ևս 1 միլիոն 800 հազար եկվորներ (աշխատելու նպատակով ներգաղթյալներ, ուսանողներ և այլն), ինչպես նաև, Մոսկվա քաղաքում գտնվում են չհաշվառված 1 միլիոն ներգաղթյալներ։ Բացի դա, ՆԳՆ տվյալներով, տարանցման հաշվառման հոսքով և որպես զբոսաշրջիկներ քաղաքում ամեն օր միջինը գտնվում է 20 մլն. մարդ։

Ազգային կազմը[խմբագրել]

Մոսկվա քաղաքի բնակչության ազգությունների կազմը 2002 թվականի մարդահամարի համաձայն, հետևյալն է՝

ռուսներ՝ 9 930 410 (91.65%)
ուկրաինացիներ՝ 154 104 (1.42%)
թաթարներ՝ 149 043 (1.38%)
հայեր՝ 106 466 (0.98%)
ադրբեջանցիներ՝ 57 123 (0.53%)
հրեաներ՝ 53 142 (0.49%)
բելարուսներ՝ 39 225 (0.36%)
վրացիներ՝ 38 934 (0.36%)
լեզգիններ՝ 5 719 (0.055%)
ազգությունը չնշածներ՝ 668 409 (5.81%)

Մոսկվայում ռուսների տոկոսը բարձր է Ռուսաստանի միջին ցուցանիշից (80%), նմանապես ռուսաստանյան միջին ցուցանիշից բարձր է հայերի և հրեաների մասնաբաժինը (համապատասխանաբար 0.78% և 0.16%)։ Ռուսների մասնաբաժինն աճել է 1989 թվականի մարդահամարից հետո, երբ նրանք կազմում էին 89.7%-ը։

Քույր քաղաքներ[խմբագրել]


Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. «Перепись 2002 года показала изменение национального состава населения Москвы»։ «Демоскоп» — Электронная версия бюллетеня «Население и общество». Институт демографии Государственного университета — Высшей школы экономики։ http://demoscope.ru/weekly/2007/0271/tema01.php։ Վերցված է 2009-01-13։  (ռուսերեն)
  2. Поспелов Е. М. Топонимический словарь Московской области. — М.: Профиздат, 320. — С. 173. — 320 с. — ISBN 5–255–01342–0.
  3. Агеева Р.А., Александров Ю.Н., Бондарчук Г.П. и др. Улицы Москвы. Старые и новые названия. Топонимический словарь-справочник / Отв. редактор Е.М.Поспелов. — М.: Изд. центр «Наука, техника, образование», 2003. — С. 184–185. — 336 с. — ISBN 5–9900013–1–2.
  4. Топоров, Владимир Николаевич «Baltica» Подмосковья // Балто-славянский сборник. — М.: Наука, 1972. — с. 217—280
  5. Фасмер, Макс Этимологический словарь русского языка. М., 1986, стр. 660—661
  6. Смолицкая Г. П., Горбаневский, Михаил Викторович Топонимия Москвы (Серия «Литературоведение и языкознание») / Отв. редактор Иванов, Вячеслав Всеволодович. — М.: Наука, 1982. — С. 81–89. — 176 с.).
  7. С.Собянин, выступление в Московской городской Думе «Отчёт о результатах деятельности Правительства Москвы за 2011—2012 годы»
  8. «Памятник природы «Высшая точка Москвы — 255 м над уровнем моря (Тёплый Стан)»»։ Государственный Дарвиновский музей։ Արխիվացված օրիգինալից 2011-08-21-ին։ http://www.webcitation.org/616HTphCe։ Վերցված է 2009-04-29։ 
  9. «Самая высокая и самая низкая точки Москвы»։ «Прогулки по Москве»։ 2011-06-08։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-05-27-ին։ http://www.webcitation.org/67yANH8C4։ Վերցված է 2012-04-30։ 
  10. «Названия рек, ручьев, озёр, прудов и оврагов Москвы»։ moscow.gramota.ru։ Արխիվացված օրիգինալից 2011-08-21-ին։ http://www.webcitation.org/616HUNUB6։ Վերցված է 2009-01-12։ 
  11. «Подготовка к зимнему времени началась»։ Интерфакс։ 2012-09-21։ http://www.interfax.ru/society/txt.asp?id=266879։ Վերցված է 2013-01-24։ 
  12. Большой энциклопедический словарь
  13. «2008 թվականը ամենատաք տարին էր Մոսկվայի պատմության մեջ (1-ին պարբերություն)»։ pogoda.ru.net։ 2009-01-11։ http://pogoda.ru.net/weathernews.php?id=3284։ Վերցված է 2009-01-11։ (ռուսերեն)
  14. «Մոսկվայի օդի ջերմաստիճան»։ Погода и климат։ Արխիվացված օրիգինալից 2011-08-21-ին։ http://www.webcitation.org/616He0pgz։ Վերցված է 2009-01-11։ 
  15. «Մոսկվայի պատմության 130 տարիների ընթացքում ջերմաստիճանը բարձրացել է 38 աստիճանով»։ Lenta.ru։ Արխիվացված օրիգինալից 2011-08-21-ին։ http://www.webcitation.org/616Hf3tv5։ 
  16. «2008 թվականում Մոսկվայում գրանցվեցին ամենամեծ քանակով տեղումները»։ NEWSru.com։ 2009-01-09։ Արխիվացված օրիգինալից 2011-08-21-ին։ http://www.webcitation.org/616Ham400։ Վերցված է 2009-01-11։ 
  17. Метеовеб.ру Մոսկվայում հյուսիսափայլի միջին տևողությունը, ՄՊՀ-ի աստղադիտարան
  18. «2008 թվականը Մոսկվայի պատմության ըթնացքում ամենատաք տարին է»։ pogoda.ru.net։ 2009-01-11։ http://pogoda.ru.net/weathernews.php?id=3284։ Վերցված է 2009-01-11։ 
  19. «2007 թ Մոսկվայում Հյուսիսափայլի տևողությունը»։ Արխիվացված օրիգինալից 2011-08-21-ին։ http://www.webcitation.org/616Hcm2nQ։ Վերցված է 2009-02-21։ 
  20. «Официальный сайт национального парка Лосиный Остров»։ Лосиный Остров։ Արխիվացված օրիգինալից 2009-01-27-ին։ http://web.archive.org/20090127055743/www.elkisland.ru/nature_fauna.html։ Վերցված է 2009 թ․ նոյեմբերի 08–ին։ 
  21. 21,0 21,1 «Фауна»։ Битцевский лес։ Արխիվացված օրիգինալից 2013-01-14-ին։ http://www.webcitation.org/6DesnCd9P։ Վերցված է 2013-01-11։ 
  22. 22,0 22,1 Б. Л. Самойлов, Г. В. Морозова Красная книга города Москвы. — М., 2001. — С. 90-91. — 930 с.
  23. О. Л. Россолимо, И. Я. Павлинов, С. В. Крускоп, А. А. Лисовский, Н. Н. Спасская, А. В. Борисенко, А. А. Панютина 2 ч. // Разнообразие млекопитающих. — М.: КМК, 2004. — С. 89-90 (455-456). — 213 с. — ISBN 5–87317–098–3
  24. Б. Л. Самойлов, Г. В. Морозова Красная книга города Москвы. — М., 2001. — С. 81-82. — 930 с.
  25. Б. Л. Самойлов, Г. В. Морозова Красная книга города Москвы. — М., 2001. — С. 82. — 930 с.
  26. Б. Л. Самойлов, Г. В. Морозова Красная книга города Москвы. — М., 2001. — С. 79-80. — 930 с.
  27. «Красная книга Москвы»։ Государственный Дарвиновский музей։ Արխիվացված օրիգինալից 2011-08-21-ին։ http://www.webcitation.org/616Hg6C3L։ Վերցված է 2009 թ․ նոյեմբերի 08–ին։ 
  28. «Кузьминский лесопарк»։ Энциклопедия «Москва»։ Արխիվացված օրիգինալից 2013-01-14-ին։ http://www.webcitation.org/6DesoNsMr։ Վերցված է 2013-01-11։ 
  29. Б. Л. Самойлов, Г. В. Морозова Красная книга города Москвы. — М., 2001. — С. 110-115. — 930 с.
  30. Б. Л. Самойлов, Г. В. Морозова Красная книга города Москвы. — М., 2001. — С. 134-136. — 930 с.
  31. Б. Л. Самойлов, Г. В. Морозова Красная книга города Москвы. — М., 2001. — С. 139-141. — 930 с.
  32. Б. Л. Самойлов, Г. В. Морозова Красная книга города Москвы. — М., 2001. — С. 144-147. — 930 с.
  33. Б. Л. Самойлов, Г. В. Морозова Красная книга города Москвы. — М., 2001. — С. 162-164. — 930 с.
  34. Б. Л. Самойлов, Г. В. Морозова Красная книга города Москвы. — М., 2001. — С. 166-168. — 930 с.
  35. Б. Л. Самойлов, Г. В. Морозова Красная книга города Москвы. — М., 2001. — С. 172-174. — 930 с.
  36. Б. Л. Самойлов, Г. В. Морозова Красная книга города Москвы. — М., 2001. — С. 175-176. — 930 с.
  37. Б. Л. Самойлов, Г. В. Морозова Красная книга города Москвы. — М., 2001. — С. 176-179. — 930 с.
  38. Б. Л. Самойлов, Г. В. Морозова Красная книга города Москвы. — М., 2001. — С. 179-181. — 930 с.
  39. Б. Л. Самойлов, Г. В. Морозова Красная книга города Москвы. — М., 2001. — С. 190-191. — 930 с.
  40. Б. Л. Самойлов, Г. В. Морозова Красная книга города Москвы. — М., 2001. — С. 194-196. — 930 с.
  41. Б. Л. Самойлов, Г. В. Морозова Красная книга города Москвы. — М., 2001. — С. 197-199. — 930 с.
  42. Б. Л. Самойлов, Г. В. Морозова Красная книга города Москвы. — М., 2001. — С. 208-211. — 930 с.
  43. Алексеев А. И. и др. Москвоведение. Наш город: Учебник для 5—7 классов общеобразовательных учреждений. — АНО ИЦ «Москвоведение», АО «Московские учебники». — М., 1999. — С. 69—70. — ISBN 5785300591
  44. «ППМ от 8 ноября 2005 г. № 866-ПП. О функционировании единой системы экологического мониторинга города Москвы и практическом использовании данных экологического мониторинга»։ Правительство Москвы։ http://www.ecoekspert.ru/art/norm/77.html։ Վերցված է 2009-01-11։ 
  45. «Названы самые грязные районы Москвы»։ Интерфакс։ http://www.interfax.ru/news.asp?id=243725։ Վերցված է 2012-05-02։ 
  46. «ЧП на МНПЗ не окажет существенного воздействия на экологию — эксперты»։ РИА Новости։ Արխիվացված օրիգինալից 2011-08-21-ին։ http://www.webcitation.org/616HWIxEZ։ Վերցված է 2009-01-13։ 
  47. «№ 290-ПП О расширении применения диметилового эфира и других альтернативных видов моторного топлива»։ Официальный портал Мэра и Правительства Москвы։ 2007-05-27։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-06-24-ին։ http://www.webcitation.org/68e562Bfp։ Վերցված է 2012-06-15։ 
  48. «Москва заняла 14 место в списке самых грязных городов мира»։ travel.mail.ru։ 2008-03-08։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-05-27-ին։ http://www.webcitation.org/67yAOnbil։ Վերցված է 2012-02-28։ 
  49. Քաղվածելու սխալ՝ Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named .D0.91.D0.A1.D0.AD
  50. Воронин Н. Н. Московский Кремль (1156—1367). // Материалы и исследования по археологии СССР. № 77 (Метательная артиллерия и оборонительные сооружения). — М., 1958. — С. 57—66.
  51. «Исторический очерк (Москва)»։ Энциклопедия «Москва»։ Արխիվացված օրիգինալից 2013-01-14-ին։ http://www.webcitation.org/6DespxfIc։ Վերցված է 2013-01-11։ 
  52. «Переезд Советов»։ Итоги։ 2001-08-14։ Արխիվացված օրիգինալից 2013-01-19-ին։ http://www.webcitation.org/6DnKFqFze։ Վերցված է 2013-01-18։ 
  53. Постановление ВЦИК от 14.01.1929 «Об образовании на территории Р. С. Ф. С. Р. административно-территориальных объединений краевого и областного значения»
  54. СССР: административно-территориальное деление союзных республик на 1 января 1974 года. — М.: Известия, 1974., стр. 128
  55. Там же, стр. 116
  56. Гвоздецкий В. Л.։ «Москва и индустриализация»։ Слово։ Արխիվացված օրիգինալից 2013-01-14-ին։ http://www.webcitation.org/6Desrvp1v։ Վերցված է 2013-01-11։ 
  57. «Телевизионное вещание в России»։ ubrus.org։ Արխիվացված օրիգինալից 2011-08-21-ին։ http://www.webcitation.org/616HoVOBk։ Վերցված է 2009-01-15։ 
  58. Большая советская энциклопедия. — 3-е изд. — Մոսկվա: Советская энциклопедия, 1977. — Т. 24, II. — С. 417.
  59. «Семь высоток — символ Москвы»։ Российская архитектура։ Արխիվացված օրիգինալից 2011-08-21-ին։ http://www.webcitation.org/616Hq9ZZW։ Վերցված է 2009-01-26։ 
  60. Ъ-Власть — «Ураган варварских разрушений проносится по улицам»


Ռուսաստանի միլիոնանոց քաղաքներ Flag of Russia.svg

Մոսկվա | Սանկտ-Պետերբուրգ  • Նովոսիբիրսկ  • Եկատերինբուրգ  • Ներքին Նովգորոդ  • Սամարա  • Օմսկ
Կազան  • Չելյաբինսկ  • Դոնի Ռոստով

Ասիական երկրների մայրաքաղաքներ

Աբու Դաբի · Ամման · Անկարա · Աշխաբադ · Աստանա · Բաղդադ · Բանգկոկ · Բանդար Սերի Բեգավան · Բաքու · Բեյրութ · Բիշքեկ · Դամասկոս · Դաքքա · Դիլի · Դոհա · Դուշանբե · Երևան · Էլ Քուվեյթ · Էր Ռիադ · Թբիլիսի · Թեհրան · Թհիմփհու · Իսլամաբադ · Կատմանդու · Կուալա Լումպուր · Հանոյ · Մալե · Մանամա · Մանիլա · Մասկատ · Մոսկվա · Նայպիդո · Նիկոսիա · Նյու Դելի · Շրի Ջայավարդենեպուրա Կոտտե · Պեկին · Պնոմպեն · Ջակարտա · Սանաա · Սեուլ · Սինգապուր · Վիենտյան · Տաշքենդ · Տոկիո · Ուլան Բատոր · Փխենյան · Քաբուլ