Արգենտինա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից


Արգենտինայի Հանրապետություն
República Argentina
Արգենտինայի դրոշ Արգենտինայի զինանշանը
Նշանաբան՝
"Միասնությունով և Ազատությունով"
Ազգային հիմն՝
Himno Nacional Argentino
Արգենտինայի դիրքը
Մայրաքաղաք Բուենոս Այրես
34°20′S, 58°30′W
Ամենամեծ քաղաք մայրաքաղաք
Պետական լեզու(ներ) Իսպաներեն
Կառավարում ֆեդերալ Հանրապետություն
 -  Նախագահ Քրիստինա Ֆերնանդես դե Քիրշներ
 -  Փոխնախագահ Հուլիո Կոբոս
 -  Կաբինետի Պետ Ալբերտո Ֆերնանտեզ
Անկախություն Իսպանիայից 
 -  Մայիսի Հեղափոխություն մայիսի 25 1810 
 -  Հայտարարում հուլիսի 9 1816 
 -  Ճանաչում 1821 (Իսպանիայից) 
 -  Ջրային (%) 1.1
Բնակչություն
 -  2007 նախահաշիվը 40,301,927 (30-րդ)
 -  2001 մարդահամարը 36,260,130 
ՀՆԱ (ԳՀ) 2007 գնահատում
 -  Ընդհանուր $671.508 բիլիոն (18-րդ)
 -  Մեկ շնչի հաշվով $17,062 (47-րդ)
ՀՆԱ (անվանական) 2005 գնահատում
 -  Ընդհանուր $212,702 բիլիոն (31-րդ)
 -  Մեկ շնչի հաշվով $6,548 (66-րդ)
Ջինի (2003) 52.8 (բարձր
ՄԶՀ (2004) Straight Line Steady.svg 0.863 (բարձր) (36-րդ)
Դրամական միավոր Արգենտինյան պեսո (ARS)
Ժամային գոտի (UTC-3)
 -  Ամռանը (DST)  (UTC-3)
Ինտերնետ .ar
Հեռախոսային կոդ +54

Արգենտինա, պետություն Հարավային Ամերիկայում։ Տարածքով աշխարհում գրավում է ութերորդ տեղը։ Զբաղեցնում է Հարավային Ամերիկայի հարավային մասը, որը կոչվում է Պատագոնիա։ Սահմանակից է արևմուտքից՝ Չիլիին, հյուսիսից՝ Բոլիվիային և Պարագվային, հյուսիս-արևելքից՝ Բրազիլիային և Ուրուգվային։ Արևելքում ափերը ողողում են Ատլանտյան օվկիանոսի ջրերը։ Արգենտինային են պատկանում Ֆոլկլենդյան կղզիները, ինչպես նաև Հրո Երկիր կղզու արևելյան հատվածը։ Արգենտինայի արևմտյան հատվածը լեռնային է, այստեղ է գտնվում ամբողջ արևմտյան կիսագնդի ամենաբարձր լեռը՝ Ակոնկագուան՝ 6960 մ, իսկ արևելքով հոսում են Պարանա, Ռիո-Նեգրո, Պարագվայ և այլ գետեր։ Արգենտինան ժամանակին եղել է Իսպանիայի գաղութ, սակայն հետագայում՝ 1810 թ մայիսի 25-ին ազատվել է իսպանական լծից ի շնորհիվ Խոոսե Սան-Մարտիի և այլ պայքարողների։ Արգենտինան զարգացած կապիտալիստական պետություն է, Մեծ քսանյակի անդամ է, հարուստ է նավթով և այլ օգտակար հանածոներով։ Ունի հարուստ բուսական և կենդանական աշխարհ (կատվառյուծ, լամա, նանդու ջայլամ)։ Արգենտինայի քաղաքներից ամենախոշորը մայրաքաղաք Բուենոս Այրեսն է Լա-Պլատայի ծովախորշի ափին։ Խոշոր քաղաքներ են նաև Կորդոբան, Լա Պլատան, Ռոսարիոն և այլն։ Արգենտինան ծնունդ է տվել մի շարք հայտնի սպորտսմենների (Դիեգո Մարադոնա, Լիոնել Անդրես Մեսսի, ինչպես նաև հայազգի թենիսիստ Դավիդ Նալբանդյանը նույնպես բնակվում է Արգենտինայում), տանգոյին և այլ աշխարհահռչակ բաների։

Աշխարհագրություն[խմբագրել]

1rightarrow.png  Տես նաև Արգենտինայի բնակավայրեր‎ 

Արգենտինան Հարավային Ամերիկայի մեծությամբ երկրորդ երկիրն է Բրազիլիայից հետո. գրավում է մայրցամաքի հարավարևելյան ու Հրո Երկրի արևելյան մասը և մոտակա կղզիները։Արգենտինայի տարածքը աշխարհի ութերորդ ամենամեծ տարածքն է։ XVI դարում, երբ իսպանացիները սկսեցին նվաճել Հարավային Ամերիկան, հարավում նրանց հիմնած գաղութներից մեկն Արգենտինան էր։ Ընդգրկում է ամերիկյան և անտարկտիկական հատվածները։ Երկիրն Արգենտինա (Արծաթի երկիր, լատիներեն «արգենտում» նշանակում է արծաթ) անվանել է Սեբաստիան Կաբոտը 1526 թ-ին, երբ Լա Պլատայի գետաբերանի մոտ ապրանքներ է փոխանակել արծաթի հետ։ Սակայն իսպանացիներն այդ երկրում ո՜չ արծաթ գտան, ո՜չ էլ ոսկի, և երեք հարյուրամյակ Արգենտինան լքված գաղութ էր։ Ամերիկյան հատվածը բաժանված է 22 պրովինցիաների և ենթարկվում է Բուենոս Այրեսին, իսկ Մալվինյան կղզիների համար Արգենտինան պայքարում է Մեծ Բրիտանիայի հետ։ Անտարկտիկական հատվածի տարածքը կազմում է 965.597 քառ.կմ և մտնում է Հրո Երկիր պրովինցիայի մեջ, բացի այդ այս պրովինցիայի մեջ են ներառված Հարավ-Շոտլանդական և Հարավ-Օրկնեյան կղզիները։ Հրո Երկիր պրովինցիայի մեջ մտնող Հարավ-Սանդվիչյան և Հարավային Ջորջիայի կղզիները ավելի մեծ կախվածություն ունեն Մեծ Բրիտանիայից, բայց հայտնի են, որպես Արգենտինայի տարածքներ։ Երկրի ճակատագրում նկատելի փոփոխություն տեղի չունեցավ նաև անկախություն նվաճելուց (1816 թ.) հետո։Այսպիսով Արգենտինայի տարածքը կազմում է 3.761.274 քառ.կմ, սակայն սրա մեջ ներառված չեն ոչ Մեծ Բրիտանիայի հետ վիճարկելի տարածքները, որ մայրցամաքային պլատֆորմը, ոչ 200 մղոնանոց տնտեսական գոտին, որ էլ Լա Պլատա գետի արգենտինական հատվածը։Բայց արդեն XIX դարի 2-րդ կեսից Արգենտինան Արևմտյան Եվրոպայի համար դարձավ պարենամթերքի խոշոր մատակարար։

Բնակչությունը[խմբագրել]

Արգենտինան համարում են Լատինական Ամերիկայի «ամենասպիտակ երկիրը», այստեղ բնակչության 80% ավելին կազմում են արգենտինացիները՝ եվրոպական, առավելապես իսպանացի վերաբնակիչների սերունդները: Երկրում բնակվում են նաև իտալացիներ, գերմանացիներ և Եվրոպայից ու Ասիաից եկած այլ ազգությունների ներկայացուցիչներ: Փոքրաթի տեղանիկները պահպանվել են միայն երկրի հյուսիս արևմտյան լեռնային շրջաններում: Բնակչության առանձին խումբ է կազմում գաուչոն: Մետիս գաուչոները որպես էթնիկ խումբ ձևավորվլ են իսպանացիների և հնդկացիների խանը ամուսնությունների շնորհիվ: Գուչոները հպարտ մարդիկ են և խիզախ ձիավորներ են, նրանց կյանքի նկարագրությունը դարձել է ազգային գրականության գլխավոր թեմաներից մեկը: Արգենտինայում է գտնվում Հարավային Ամերիկայի ամենախոշոր հայկական համայնքը՝ ավելի քան 70 հազար մարդ: Այն սկսվել է ձևավորվել առաջին համաշխարհային պատերազմին հաջորդած տարիներին, բայց ամրապնդվել ու զարգացել երկիրորդ համաշխարհայինից հետո: Արգենտինաբնակ հայերը մեծ մասամբ Կլիկիայիցեն, որոնք բնակվում են Բուենոս Այրեսում, Կորդովայում, Ռոսարիոյում, Մեյնդոսայում:Հայերը հիմնականում զբաղվում են արհեստներով, առևտրով: Շատ են մտավորականնները: Արգենտինահայ համայնքի հետ են կապված մասնավորապես բանաստեղծուհի Ալիսիա Կիրակոսյանի, երգչուհի Արփինե Շահպարոնյանի անունները: Ներկայումս Արգենտինա կատարվող ներգազթը խիստ կրճատվել է և բնակչույունը աճում է բնական աճի հաշվին: Արգենտինայում հարավամերիկյան մյուս երկրների համեմատությամբ ծնելիությունը ցածր է և պետությունը միջոցներ է ձեռնարկում այն խթանելու ուղությանբ:

Բնակչությունը[խմբագրել]

Չափազանց անհամաչափ է տեղաբշխված: Բնակչության մեծ մասը ապրում է պամպայի ծովափնյա շրջաններում, մինչ դեռ երկրի ներքին լեռնային շրջանները և կիսաանապատային հարավը նոսրաբնակ են՝ 1 մարդ/կմ2: Արգենտինան Հարավային Ամերիկայի ամենից ավելի ուրբանիզացված երկրներից է: Ընդ որում, քաղաքային բնակչության 1/3-ից ավելին կենտրոնացվածէ Բուենոս Այրեսում և նրա արվարձաններում: Քանի որ գյուղական բնակչությունը մեծաթիվ չթ, բայց գյուղատնտեսական արտադրանքը մեծածավալ է Արգենտինան հաճախ անվանում են «ագրարային երկիր առանց գյուղացիների»: Արգենտինայի քաղաքների շարքում արանձնահատուկ տեղ է գրավում մայրաքաղաքը՝ Բուենոս Այրեսը(10 մլն մարդ): Բուենոս Այրեսը եվրոպական տիպի ժամանակակից քաղաք է: Նրա հատակագծի հիմքը ուղղանկուն փողոցների ցանց է դեպի Լա Պլատա ծովածոցը բացվող գլխավոր հրապարակով: Բուենոս Այրեսի աճը դադարեցնելու և միաժմանակ երկրի հարավային մասի զարգացումը խթանելու նպատակով Արգենտինայի կառավարությունը 1986 թվականին որոշում ընդունեց երկրի մայրաքաղաքը տեղափոխել Ռիո Նեգրո գետաբերանի մոտ գտնվող Վիեդմա քաղաքը:

Տրանսպորտը և արտաքին տնտեսական կապերը[խմբագրել]

Երկրի տրանսպորտային ցանցը բավական խիտ է և նրա գծագրությունն ունի շառավղային բնույթ: Եկաթուղիները և ավտոմայրուղիները երկրի ներքին շրջանները, որոնք մասնագիտացել են գյուղատնտեսական արտադրության մեջ կապում են մայրաքաղաքին և խոշորագույն նավահանգստին՝ Բուենոս Այրեսին, որեղից էլ արտահանվում են տարբեր գյուղատնտեսական և ասյունաբերական ապրանքներ: Արգենտինայի արտահանման մեծ մասը 3/5%-ը բաժին է ընկնում գյուղատնտեսությն և սննդի արդյունաբերության արտադրանքին, թեև վերջին տարիներին աճում է ծանր արդյունաբերության արտադրանքի բաժինը: Ներմուծման մեջ գերակշռում են արդյունաբերական սարքավորումները և հումքը: Երկրի արտաքին առևտրում կարևոր դեր են խաղում բարձր զարգացած երկիրները, վերջին շրջանում նաև հարավամերիկյան երկրները:

Վարչական բաժանում[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Արգենտինայի վարչական բաժանում

Արգենտինան դաշնային հանրապետություն է և բաժանված է 23 նահանգների (իսպաներեն՝ provincia) և 1 դաշնային մարզ (իսպաներեն՝ ciudad autónoma) Բուենոս Այրես։ Դաշնության ամեն սուբյեկտը ունի սեփական սահմանադրությունը, որի հետ համապատասխան իրականցվում է կառավարումը։

Բացի Բուենոս Այրես, որը բաժանվում է 134 օկրուգների (իսպաներեն՝ partidos), բոլոր պրովինցիաները բաժանվում են դեպարտամենտների (իսպաներեն՝ departamentos)։ Մայրաքաղաք Բուենոս Այրեսը բաժանվում է 48 թաղամասերի (իսպաներեն՝ barrios), որոնք միավորված են 15 կոմունաների մեջ։

Արգենտինայի նահանգները.

  1. Բուենոս Այրես դաշնային մայրաքաղաք
  2. Բուենոս Այրես պրովինցիա
  3. Կատամարկա
  4. Չակո
  5. Չուբութ
  6. Կորդովա
  7. Կորինտես
  8. Էնտրե Ռիոս
  9. Ֆորմոսա
  10. Ժուժույ
  11. Լա Պամպա
  12. Լա Ռիոխա
  13. Մենդոսա
  14. Միսյոնես
  15. Նեուկեն
  16. Ռիո Նեգրո
  17. Սալթա
  18. Սան Խուան
  19. Սան Լուիս
  20. Սանտա Կրուս
  21. Սանտա Ֆե
  22. Սանտյագո դել Էստերո
  23. Հրո Երկիր, Անտարկտիդա և Հարավային Ատլանտիկայի կղզիներ
  24. Տուկուման

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]