Արժույթի միջազգային հիմնադրամ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Արժույթի միջազգային հիմնադրամ (ԱՄՀ) (անգլ.՝ International Monetary Fund, IMF), ՄԱԿ-ի մասնագիտացված գործակալություն, որի կենտրոնական գրասենյակը գտնվում է Վաշինգտոնում (Կոլումբիա), ԱՄՆ: Այն հիմնադրվել է 1944 թ. հուլիսի 22-ին Բրետոն Վուդսի կոնֆերանսի ժամանակ և սկսել է գործել 1945 թ. դեկտեմբերի 27-ին, երբ 29 երկիր համաձայնագիր ստորագրեցին: [1] Սկզբում այն 45 անդամ ուներ: ԱՄՀ-ի ստեղծման հիմնական նպատակն էր կայունացնել փոխարժեքները և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո աջակցել միջազգային վճարման համակարգի վերակառուցմանը:

ԱՄՀ-ին անդամակցում է 188 պետություն:

ԱՄՀ դրամական միջոցների աղբյուրները[խմբագրել]

ԱՄՀ յուրաքանչյուր անդամ-պետություն վճարում է անդամավճար, որը կոչվում է "քվոտա": Քվոտան հիմնականում որոշվում է անդամ-պետության ՀՆԱ-ի մեծությամբ և պաշտոնական ռեզերվով: Քվոտաները թույլ են տալիս որոշելու անդամ-պետության ձայների քանակը: Անդամավճարները ձևավորում են ԱՄՀ ֆոնդը, որտեղից օգնություն է տրամադրվում այն պետություններին, որոնք ունեն ֆինանսական դժվարություններ:[2]

Քվոտաների ընդհանուր գումարը կազմում է 238 միլիարդ SDR (Special Drowning Rights-փոխառության հատուկ իրավունքներ), որը համարժեք է 368 միլիարդ ԱՄՆ դոլարի: [3]

Յուրաքանչյուր պետության ձայների քանակը գոյանում է նրա "բազային ձայներից", որը կազմում է 250 ձայն՝ գումարած 1 ձայն յուրաքանչյուր 100 հազար SDR քվոտայի դիմաց:[2]

ԱՄՀ հիմնական նպատակները[խմբագրել]

Արժույթի միջազգային հիմնադրամն արտարժույթով վարկեր է տրամադրում այն պետություններին որոնք դժվարություններ ունեն կապված վճարայաին հաշվեկշռի հետ: ԱՄՀ վարկերը օգնում են դյուրացնել կայունացման պրոցեսը, որը պետությունը պարտավորվում է իրականացնել, որպեսզի իր ծախսերը համապատասխանեցնի եկամուտներին, ինչը իրեն թույլ կտա կարգի բերել իր վճարային հաշվեկշիռը: Սակայն ԱՄՀ վարկերը ուղղված են նաև պետական մի շարք գործառույթների իրականացմանը, այդ թվում կառուցվածքային բարեփոխումների, որոնք նպաստում են ինչպես վճարահաշվարկային հաշվեկշռի իրավիճակի բարելավմանը այնպես էլ երկրի տնտեսական աճին երկարաժամկետ հատվածում: Յուրաքանչյուր անդամ պետություն իրավունք ունի դիմել ԱՄՀ` ֆինանսական օգնության համար, եթե այն իր վճարային հաշվեկշռում ֆինանսավորման կարիք ունի: Այսինքն, եթե այն իր արտաքին վճարումները իրականացնելու և ռեզերվները պահպանելու համար պաշտոնական փոխառությունների կարիք ունի և միաժամանակ չի ուզում դիմել այնպիսի միջոցների, “որոնք կարող են լուրջ վնաս հասցնել իր բարեկեցությանը ինչպես ազգային այնպես էլ միջազգային մակարդակում”: Այդպիսի միջոցները կարող են ներառել սահմանափակումներ առևտրում և վճարումներում, պահանջարկի կրճատմանը ներքին տնտեսությունում ինչպես նաև ազգային արժույթի փոխարժեքի կտրուկ անկմանը: Առանց ԱՄՀ վարկերի երկրները ստիպված կլինեին վարել կայունացման առավել կտրուկ քաղաքականություն, կամ դիմել այլ միջոցների, որոնք կխարխլեին բարեկեցությունը ազգային և միջազգային մակարդակում: Այդպիսի հետևանքների բացառումը համարվում է ԱՄՀ գլխավոր նպատակներից մեկը:

  1. նպաստել միջազգային համագործակցությանը տարադրամա-ֆինանսական ոլորտում,
  2. նպաստել միջազգային առևտրի ընդլայնված ու հավասարակշռված աճին, հասնել զբաղվածության և իրական եկամուտների բարձր մակարդակի անդամ պետություններում,
  3. ապահովել տարադրամի ստաբիլություն և դասակարգված հարաբերություններ տարադրամի բնագավառում անդամ պետությունների միջև և թույլ չտալ տարադրամի արժեզրկում մրցակցային առավելություններ ձեռք բերելու նպատակով,
  4. աջակցել բազմակողմանի հաշվարկման համակարգերի ստեղծմանը և վալյուտային սահմանափակումերի վերացմանը անդամ պետությունների միջև,
  5. անդամ պետություններին ժամանակավորապես արտարժույթով միջոցներ տրամադրել, որոնք վերջիններիս հնարավորություն կտան վերացնել հավասարակշռության խախտումները իրենց վճարային հաշվեկշիռներում:

ԱՄՀ հիմնական գործառույթները[խմբագրել]

  • դրամական քաղաքականության մեջ աջակցում միջազգային համագործակցությանը
  • միջազգային առևտրի ընդլայնում
  • կրեդիտավորում
  • դրամի փոխարժեքի կարգավորում
  • խորհրդատվություն պարտապան-պետություններին
  • միջազգային ֆինանսական վիճակագրության ստանդարտների մշակում
  • միջազգային ֆինանսական վիճակագրության հավաքագրում և հրապարակու

Ի՞նչ է իրենից ներկայացնում ծրագիրը, որին աջակցում է ԱՄՀ-ը[խմբագրել]

Եթե երկիրը դիմում է ԱՄՀ-ին օգնության համար, ուրեմն, հնարավոր է, որ այն գտնվում է տնտեսական ճգնաժամի մեջ, կամ մոտ է ճգնաժամին, իր արժույթը ենթարկվում է սպեկուլյատիվ հարձակումների արժութային շուկայում, իր միջազգային պահուստները հյուծված են, տնտեսական ակտիվությունը գտնվում է լճացման մեջ կամ նվազում է, իսկ սնանկությունների քանակը աճում է: Այդ դեպքում երկրի արտաքին վճարումների բնագավառում իրավիճակի բարելավման և տնտեսության կայուն աճի ապահովման համար հարկավոր է պաշտոնական և մասնավոր ֆինանսավորման որոշակի համադրություն: ԱՄՀ-ը առաջարկություններ է անում երկրի կառավարությանը տնտեսական քաղաքականության միջոցների վերաբերյալ, որոնք թույլ կտան գոյություն ունեցող պրոբլեմներին ամենաարդյունավետ լուծումներ գտնել: Որպեսզի ԱՄՀ-ը նույնպես կարողանա ֆինանսավորում տրամադրել, այն պետք է տվյալ երկրի իշխանությունների հետ համաձայնության հասնի մի շարք հարցերի շուրջ: Մասնավորապես` այն քաղաքականության վերաբերյալ որն ուղղված է կոնկրետ, քանակականորեն որոշված նպատակների իրականացմանը որոնք պետք է ապահովեն կայունություն արտաքին հաշիվներում, դրամավարկային և ֆինանսական ոլորտներում և ապահովեն կայուն տնտեսական աճ: Ծրագրի ողջ պարունակությունը կառավարության կողմից հավաքվում է “Նպատակների մասին նամակի” մեջ, որն ուղարկվում է ԱՄՀ կարգադրիչ-տնօրենին: Ծրագիրը, ԱՄՀ ֆինանսավորման օգնությամբ, մշակվում է երկրի իշխանությունների կողմից ԱՄՀ անձնակազմի հետ սերտ համագործակցությամբ, հաշվի առնելով տվյալ երկրի կոնկրետ հանգամանքները և պահանջները: Դա հարկավոր է ծրագրի արդյունավետության ապահովման համար, ինչպես նաև բնակչության կողմից հավանություն ստանալու համար: Այդպիսի հավանությունը վճռական նշանակություն ունի ծրագրի հաջողության համար:

Բացի դրանից, յուրաքանչյուր այդպիսի ծրագիր մշակվում է ճկուն մոտեցման հիման վրա, որպեսզի դրա իրականացման ժամանակ հնարավոր լինի վերանայել և վերագնահատել ծրագիրը հանգամանքների փոփոխության դեպքում: Բազմաթիվ ծրագրեր իրականում վերանայվում են իրականացման ընթացքում:


ԱՄՀ վարկավորման գործիքները և դրանց էվոլուցիան[խմբագրել]

ԱՄՀ-ը վարկեր է տրամադրում տարբեր կանոնների և “մեխանիզմների” շրջանակներում, որոնք ձևավորվել են անցյալ տարիների ընթացքում, անդամ-պետությունների կարիքները հոգալու նպատակով: Այդ մեխանիզմներով տրամադրվող վարկերի ժամկետները, ինչպես նաև այդ վարկերի տրամադրման և մարման պայմանները տարբեր են, և կախված են վճարային հաշվեկշռի հետ կապված պրոբլեմների բնույթից ու այն հանգամանքներից, որոնց վրա դրանք կողմնորոշված են:


ԱՄՀ 12 ամենախոշոր փոխառուները(1974-2000թթ)մլրդ ՀՓԻ /հատուկ փոխառության իրավունք/



ԱՄՀ ֆինանսավորման մեծ մասը տրամադրվում է վարկավորման հետևյալ երեք տիպերի շրջանակներում` “Ստենդբայ” վարկի մասին պայմանավորվածությունները համարվում են ԱՄՀ վարկային քաղաքականության կորիզը: Դրանք առաջին անգամ օգտագործվել են 1952թ-ին և նախատեսված են վճարային հաշվեկշռի հետ կապված կարճաժամկետ պրոբլեմների լուծման համար: Միջնաժամկետ ընդլայնված պայմանավորվածությունները որոնք գործում են ԱՄՀ ընդլայնված վարկավորման մեխանիզմի մեջ նախատեսված են այն երկրների համար, որոնք պրոբլեմներ ունեն վճարային հաշվեկշռի ֆինանսավորման հետ, ինչը պայմանավորված է կառուցվածքային պրոբլեմներով: Այսինքն, դրանց վերացման համար կարող է ավելի շատ ժամանակ պահանջվել, քան մակրոտնտեսական ոլորտում առաջացած թերությունների ողղման համար: Կառուցվածքային քաղաքականության միջոցները կապված ընդլայնված վարկավորման մասին պայմանավորվածությունների հետ ներառում են բարեփոխումները, որոնք ուղղված են տնտեսության գործունեության բարելավման հետ: Մասնավորապես, հարկային համակարգի և ֆինանսական ոլորտի բարեփոխումներ, պետական ձեռնարկությունների մասնավորեցում և քայլեր որոնք կօգնեն ավելի ճկուն դարձնել աշխատանքի շուկան: 1970-ականների ավարտից ԱՄՀ-ը արտոնյալ վարկեր է տրամադրում աղքատ անդամ-պետություններին, որպեսզի դրանք կարողանան` կարգի բերել արտաքին հաշիվները, ապահովել տնտեսական աճ և բարձրացնել բնակչության կենսամակարդակը: Ներկայումս գործող մեխանիզմը` “Աղքատության կրճատմանը և տնտեսական աճի խրախուսմանն ուղղված ֆինսանսավորման մեխանիզմ”(PRGF), շրջանառության մեջ է դրվել որպես նախկինում գործող “Կառուցվածքային վերակառուցման ընդլայնված ֆինանսավորման մեխանիզմի”(ESAF) փոխարինիչ-1999թ-ի Նոյեմբերին, որպեսզի աղքատության կրճատումը և տնտեսական աճը դարձնել տնտեսական քաղաքականության գլխավոր նպատակներից մեկը: 1990-ականների վերջերին ԱՄՀ-ն մեխանիզմներ մտցրեց, որոնք կոչված էին օգնել որոշ երկրների հաղթահարել անսպասելիորեն առաջացած անվստահությունը շուկայում և այդպիսով կանխել “շղթայական ռեակցիան” ` տնտեսական ճգնաժամերի տարածումը այն երկրների վրա որոնք վարում են խելամիտ քաղաքականություն: ԱՄՀ-ը նաև վարկեր է տրամադրում այն երկրներին որոնց վճարային հաշվեկշռի հետ կապված պրոբլեմները առաջացել են բնական աղետներից, պատերազմական գործողություններից և արտահանման-ներմուծման հետ խնդիրներ որոնք առաջացել են անկախ այդ երկրի կամքից կամ գործողություններից: Ներկայումս ԱՄՀ գլխավոր վարկառուներն են զարգացող երկրները, երկրներ`որոնք անցում են կատարում պլանային համակարգից շուկայականին, ինչպես նաև ձևավորվող շուկայով երկրներ` որոնք հաղթահարում են տնտեսական ճգնաժամերի հետևանքները: Այդ երկրներից շատերը ունեն միայն սահմանափակ մուտք դեպի միջազգային կապիտալի շուկաներ, մասամբ պայմանավորված տնտեսական դժվարություններով: 1970-ականների վերջից սկսած բոլոր զարգացած արդյունաբերական երկրները ի վիճակի են հոգալ կապիտալի շուկայում իրենց ֆինանսական պահանջները, բայց ԱՄՀ գոյության առաջին երկու տասնամյակներում կազմակերոպության ֆինանսավորման կեսը ուղղվում էր այդ երկրներ:

ԱՄՀ տրամադրած վարկերի մասնաբաժինը զարգացած և զարգացող երկրներին %




ԱՄՀ վարկավորման կարևորագույն էլեմենտները

  • ԱՄՀ-ը չի համարվում օգնություն տրամադրող գործակալություն, կամ զարգացման բանկ: Վարկերի տեսքով տրամադրվող գումարները դեպոնացվում են կենտրոնական բանկում, երկրի միջազգային ռեզերվները լցնելու համար, որով կօժանդակվի վճարային հաշվեկշռի կարգավորման գործընթացը: Ի տարբերություն գործակալությունների վարկերի ԱՄՀ վարկերը չեն տրամադրվում կոնկրետ պրոեկտի իրականացման համար:
  • ԱՄՀ վարկի տրամադրումը պայմանավորված է վարվող քաղաքականությամբ. Վարկառուն պետք է մի քաղաքականություն վարի, որը կօգնի հաղթահարել իր պրոբլեմները: Պայմանները, որոնք ներկայացվում են վարկառույին, նպաստում են, որ երկիրը իր պրոբլեմների լուծումը մի կողմ չդնեն և պարտքեր կուտակեն, այլ կարողանան ամրացնել իրենց տնտեսությունը և մարեն պարտքերը: Համապատասխան երկիրը պետք է համաձայնության հասնի պատրաստվող բարեփոխումների շուրջ,իսկ ԱՄՀ-ը վարկերը տրամադրում է քայլ առ քայլ, կախված նրանից թե երկիրը ինչպես է կատարում իր վրա վերցված պարտավորությունները:
  • ԱՄՀ վարկավորումը ունի ժամանակային սահմանափակումներ: Կախված ֆինանսավորման օգտագործվող մեխանիզմներից վարկերի տրամադրումը կարող է տևել վեց ամսից մինչև չորս տարի: Մարման ժամկետը 3.25-ից 5 տարի կարճաժամկետ(“Ստենդբայ”) վարկերի համար, կամ 4.5-ից 10 տարի միջնաժամկետ ֆինանսավորման(ընդլայնված վարկավորման պայմանավորվածության) համար: Սակայն 2000թ-ին որոշվեց սահմանել մարման սպասման կրճատված ժամկետ 2.25-ից 4 տարի “Ստենդբայի” համար, և 4.5-ից 7 տարի ընդլայնված վարկավորման պայմանավորվածության համար: Աղքատ երկրների համար վարկերի մարման ժամկետը PRGF արտոնյալ համակարգի սահմաններում 5.5-ից 10 տարի:
  • ԱՄՀ-ը ենթադրում է որ պարտքատերերը իր նկատմամբ ունեցած վարկերը պետք է մարեն առաջին հերթին: Վարկառու երկիրը իր վերցրած գումարը պետք է հետ վերադարձնի ըստ սահմանված գրաֆիկի, որպիսի այդ միջոցները հնարավոր լինի օգտագործել այլ երկրներին վարկեր տրամադրելու համար: Չնայած որ ԱՄՀ-ը ունի միջոցներ պարտքերի կուտակումը կանխելու համար, երկրները իրենք էլ գիտակցում են ԱՄՀ առաջնությունը այլ կազմակերպությունների նկատմամբ և աշխատում են չխախտել այդ չգրված օրենքը:
  • Այն երկրները որոնք վարկեր են ստանում ստանդարտ (ոչ արտոնյալ) մեխանիզմների շրջանակներում, տոկոսները վճարում են շուկայական դրույքներով և կոմիսսիոն վճարներով: Ցածր եկամուտներով երկրները որոնք վարկեր են վերցնում աղքատության հաղթահարման և տնտեսական աճ ապահովելու համար, տոկոսները վճարում են 0.5% արտոնյալ դրույքով:

Անդամ պետությունների կողմից պարտավորությունների բարեխիղճ կատարման վերաբերյալ երաշխիքների ուժեղացման համար ԱՄՀ-ը 2000թ-ին մի շարք պահանջներ է մտցրել երկրների կենտրոնական բանկերի համար, ներքին վերահսկողության, ֆինանսական հաշվետվությունների և աուդիտի վերաբերյալ: Միաժամանակ ԱՄՀ գործադիր խորհուրդը մի շարք միջոցներ է սահմանել խեղաթյուրված տեղեկատվություն տրամադրելու համար երկրների նկատմամբ պատժամիջոցներ կիրառելու վերաբերյալ:


Դեպքերի մեծ մասում ԱՄՀ տրամադրած վարկերը օգնում են ծածկել երկրի ֆինանսական պահանջմունքների միայն մի մասը: Սակայն ԱՄՀ-ից վարկ ստանալու համար երկիրը կատարում է մի շարք տնտեսական և քաղաքական բարեփոխումներ, որը վստահություն է ներշնչում ներդրողների և այլ վարկատուների մեջ, ինչը օգնում է նոր ֆինանսավորման աղբյուրներ գտնել:

Զարգացման հիմնական փուլեր[խմբագրել]

1952 թ[խմբագրել]

“Ստենդբայ” վարկավորումը կիրառվել է 1952թ-ին,որի առաջին վարկառուն է եղել Բելգիան ՝50Մլն Դոլար ռեզերվների համալրման համար:ՍտենդԲայ տերմինը նշանակում է, որ համապատասխան պարտականությունները կատարելու դեպքում Պետությունը անպայման կստանըա փոխառությունը:Գրեթե բոլոր Պետությունները օգտագործում են այս հնարավքորությունը

1963թ[խմբագրել]

Սահմանվեց մեխանիզմ , որի հիմնական նպատակը հումք արտահանող երկրներին օգնություն տրամադրել էր այն դեպքում երբ արտահանումից եկամուտները կտրուկ նվազել են , կամ համաշխարհային շուկայում գները կտրուկ իջել են:

1970ականներ[խմբագրել]

1970 ական թվականներին, երբ նավթի գները կտրուկ բարձրացան , ԱՄՀ-ն փորձեց այդ հավելյալ կուտակված միջոցները կրկին օգտագործել:Այս ծրագիրը անվանվեց ժամանակավոր նավթային մեխանիզմ:1974 ից մինչև 1976 թթ ԱՄՀ-ն վարկեր էր վերցնում նավթ արտահանող երկրներից և տրամադրում ներմուծողներին , որպիսի դեֆիցիտը կարողանաին ֆինանսավորել:

1974թ[խմբագրել]

1974թ ին ստեղծվեց ԱՄՀ-ի վարկավորման ընդլայնված տարբերակ,որը պետք է տրամադրվեր այն պետություններին որոնք ոնեն վծարային դեֆիցիտ կապված կառուցվածքային դյվարությունների հետ:Հիմնականում իրառվում է մինչև 3 տարի ժամկետով վարկերի տրամադրում , ևս 1 ով երկարացնելու հնարավորությամբ: Առաջին վարկառուն Քենիան էր 1975թ

1980 ականներ[խմբագրել]

1980ականներին ԱՄՀ-ն ստանձնեց Լատինական Ամերիկայի պարտքային ճգնաժամի կարգավորման ֆունկցիան: Աշխատելով երկրների ղեկավարության և միջազգային մի շարք կառույցների հետ՝ այդ թվում նաև բանկերի: Օգնեց ձևավորել միջնաժամկետ ծրագրեր որոնք կլուծեին խնդիրները , և մեծամասամբ ֆինանսավորեց դրանք իր ֆինանսական միջոցների հաշվին, նաև հանդիսացավ միջնորդ այլ կազմակերպություններից միջոցներ ներգրավելուլ գործում:

1989թ[խմբագրել]

1989թ-ից սկսած ԱՄՀ-ն օգնություն ցուցադրեց Կենտրոնական Եվրոպայի,Բալթյան և հետ խորհրդային մի շարք պետությունների որպիսի նրանք պլանային տնտեսությունից անցնեն դեպի շուկայականի:Այս ծրագրի շրջանակում բարելավվում են Իրավական,ինստիտուցիոնալ, կառույցները:1993թ-ին ընդունվեց մեխանիզմ օգնության տրամադրման որը գործեց մինչև 1995թ-ը:

1994-1995թ[խմբագրել]

Այս թվականներին Մեքսիկան խորը ֆինանսական ճգնաժամի մեջ էր:Խաղի կանոների փոփոխությունը հնագեցրեց երկրից զանգվածային կապիտալի արտահոսքի:Մեքսիկայի կառավորություն շատ արագ և արդյունավետ կատարեց բարեփոխումներ որոնք օգնեցին տնտեսությանը:Այդ ծրագրի ֆինանսավորողն էր ԱՄՀ՝17.8Մլրդ Դոլար վարկավորում:Այն համարվում է ամենածավալուն օգնությունը:

1996թ[խմբագրել]

1996թ ին ԱՄՀ և Համաշխարհային բանկը համատեղ մի ծրագիր սկսեցին որի նպատակն էր Աղքատ երկրներին օգնել հաղթահարել պարտքերը և կառուցել գործուն տնտեսություն կարճ ժամանակահատվածում:1999թին այս ծրագիրը ընդլայնվեց որպիսի ավելի արագ կարողանան լուծել տվյալ հիմնահարցերը: Միաջամանակ պլանայինից շուկայակնի անցման խրագիրը վերափոխվեց և ավելի ուշադրություն դարձրեց աղքատության հաղթահարմանը:

1997-1998թ[խմբագրել]

Ասիական ֆինանսական ճգնաժամի հաղթահարման համար ԱՄՀ-ն տրամադրեց ավելի քան 36 մլրդ դոլար օգնություն Ինդոնեզիային,Կորեային,Տայլանդին որպիսի կայունացնի տնտեսությունը և կառուցվածքային բարեփոխումներ իրականացնի:1997թ ին հատուկ ֆոնդ ստեղծվեց որտեղ կենտրոնացված միջոցները օգտագործվում էին կարճաժամկետ խնդիրների լուծմանը , որոնք առաջացել էին գործընկեր երկրի անկայունության , կամ երկրից կապիտալի արտահոսքի դեպքում:

2000թ[խմբագրել]

2000թի նոյեմբերի վերլուծվեցին ԱՄՀ-ի բեոլոր մեխանիզմները , որպիսի պարզվեր ծառայում են դրանք իրենց նպատակին թե ոչ :Արդյունքում 4 ծրագիր փակվեց,վերափոխվեցին որոշ ծրագրերի մասեր,Այս ամենը հիմք հանդիսացավ ԱՄՀ-ի առավել արագ և ճիշտ արձագանքման:

2004թ[խմբագրել]

ԱՄՀն սահմանեց առևտրային ինտեգրման մեխանիզմ , որի նպատակն էր, թեթևացնել կարճաժամկետ հատվածում բացասական հետևանքները տնտեսությունում , երբ թերի զարգացած երկիրը ինտեգրվում է ավելի մրցակցային շուկա:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]