Կորեա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Կորեա

Բովանդակություն

Ընդհանուր տեղեկություններ[խմբագրել]

Կորեան տիեզերքից

Աշխարհագրական տարածք արևելյան Ասիայում, որը զբաղեցնում է Կորեական թերակղզին, շրջապատող կղզիները։ Ողողվում է Ճապոնական (արևելք) և Դեղին (արևմուտք) ծովերով։ Կորեաի հարևան պետություններն են՝ Չինաստանը հյուսիս արևմուտքից և Ռուսաստանը հյուսիս արևելքից։ Զբաղեցված է երկու պետություններով՝ հյուսիսում Կորեայի Ժողովրդա-Դեմոկրատական Հանրապետությունն է, Հարավում` Կորեայի Հանրապետությունը։ Տարածքը` 220,8 կմ², բնակչությունը (2007 թվականի նախահաշվով)՝ 72.2 միլիոն մարդ։ Հիմնական կրոններն են բուդիզմը և քրիստոնեությունը։

Բնակչությունը[խմբագրել]

Բուդդայական տաճար Կորեայում

Կորեան միատարր երկիր է: Բնակչության 99% ից ավելին կորեացիներ են: Դավանում են բուդդայականություն: Կան փոքրաթիվ քրիստոնյաներ: Պաշտոնական տոմարը Գրիգորյանն է, հարավումում՝ նաև տեղականը, ըստ որի տոմարը սկսվում է Կորեայի առասպելական հիմնադիր Տանգունի ծննդյան տարեթվից (մ. թ. ա. 2333):

Բնությունը[խմբագրել]

Մի փոքր կտոր կորեական բնությունից

Կորեական թերակղզու արևելյան ափերը լեռնոտ են, արևմուտքը՝ հարթ, կտրտված: Նավագնացության համար հարմար ծովախորշերը գտնվում են նրա հյուսիսային և հարավային մասերում: Արևմուտքում նավագնացությունը դժվարանում է մակընթացության ուժեղ ալիքների պատճառով: Հարավային և արևմտյան ափերի երկայնքով տարածված են բազմաթիվ կղզիներ (Կոջեդո, Չեջուդո, Չինդո և այլն):

Ռելիեֆ[խմբագրել]

North Korea 1996 CIA map.jpg

Ռելիեֆը լեռնային է: Հյուսիսում՝ Հյուսիս-Կորեական, արևելքում Արևելա-Կորեական լեռներն են (մինչև 2744 մ բարձրությամբ), հարավում՝ Սոբեկ և Նորյոն լեռնաճյուղերը, որոնք հյուսիսային լայնության 36°-ից հարավ կոչվում են Հարավ-Կորեական լեռներ: Դաշտավայրերն ու հարթավայրերը գրավում են Կորեայի տարածքի մոտ 25 % ը և գերազանցապես գտնվում են թերակղզու արևմտյան ափի շրջանում: Կորեական թերակղզին տեղադրված է Չին-Կորեական պլատֆորմի արևելյան մասում: Կազմված է մինչքեմբրյան գրանիտներից, գնեյսներից և մետամորֆային թերթաքարերից, պլատֆորմի նստվածքային ծած կոցը՝ պրոտերոզոյան նստվածքներից, որը ծալքավորությամբ ձևափոխվել է և տեղտեղ պատռվել մեզոզոյան ինտրուզիաներով: Կան երկաթի (մոտ 100 հանքա վայր), բազմամետաղների, պղնձի, վոլֆրամի, քրոմի, կոբալտի, ոսկու, արծաթի, գրաֆիտի, մագնեզիտի, քարածխի, գորշ ածխի հանքավայրեր:

Կլիմա[խմբագրել]

Կլիման ծովային է, մուսսոնային: Ձմեռային ցամաքային մուսսոնները բերում են չոր և սառը օդ: Հունվարի միջին ջերմաստիճանը հյուսիսում —21 0C է, հարավում՝ մինչև 4°C: Հյուսիսային լեռներում սառնամանիքները հասնում են — 30° C-ից —40° C-ի: Ամենատաք ամսվա միջին ջերմաստիճւսնը հյուսիսում 22qC է, հարավում՝ 26°C: Տարեկան տեղումները՝ 700—1500 մմ: Ձնածածկույթ լինում է միայն հյուսիսային լեռներում:

Գետային ցանց[խմբագրել]

Կորեայի գետերը

Գետային ցանցը խիտ է, սնումը՝ անձրևային, ձնաանձրևային: Ամնոկկան (Ցալուցզյան), Տեդոնգան, Հանգան, Տումանգան (Տումինցզյան), Նակթոնգան խոշոր գետերն օգտագործվում են ոռոգման, նավարկության և էլեկտրաէներգիա ստանալու համար: Գետերի վրա կառուցված են ջրամբարներ:

Հեղաբուսական ծածկույթ[խմբագրել]

Հողաբուսական ծածկույթում գերակշռում են գորշ անտառային, գորշ լեռնային, հյուսիսում՝ լեռնա-պոդզոլային, հարավում՝ կարմրագորշ անտառային, խոնավ-մերձարևադարձային շրջաններում՝ կարմրահողերն ու դեղնահողերը, դաշտավայրերում և գետահովիտներում՝ բերրի ալյուվիալ հողերը:

Բուսականություն[խմբագրել]

Բունուսոնգ ծառը Կորեայում

Բուսականությունը հարուստ է, բազմազան: Տարածված են Սիբիրի, Հյուսիս-Արևելյան և Արևելյան Չինաստանի ու ճապոնիայի ֆլորայի ներկայացուցիչները: Տարածության 75% ը անտառապատ է: Հարթավայրերում անտառները հատված են և ամբողջությամբ հերկված: Կենդանիներից կան վագրեր, ընձառյուծ, արջ, լուսան, բծավոր եղջերու, մարալ, մշկայծյամ և այլն: Շատ են թռչունները: Զկներն ունեն արդյունագործական նշանակություն:

Կորեան մինչև 1948 թվականը. Պատմական ակնարկ[խմբագրել]

Կորեական պատերազմը՝ տեղի ունեցած Սեուլում, 1950 թվական

Մարդու բնակության հնագույն հետքերը վերագրում են ուշ պալեոլիթին: Մ. թ. ա. 5-6-րդ դարերում Կորեայի տարածքում ամենախոշոր ստրկատիրական պետությունը Չոսոնն էր: Մ. թ. ա. 109 թվականին չինական Հան կայսրությունը նվաճեց Չոսոնը: Մ. թ. սկզբին առաջացան վաղ ֆեոդալական պետություններ՝ Կոգուրյոն, Պեկչեն, Սիլլան: 4-6-րդ դարերում տարածվեցին կոնֆուցիականությունը և բուդդայականությունը: 19-րդ դարում Կորեայում ֆեոդալական մասնատվածության շրջան էր: 935 թվականին երկիրը միավորել է Կորյո պետության (հիմնա դրվել է 918 թվականին, ըստ ավանդության Կորյո անունից առաջացել է երկրի եվրոպական անվանումը) հիմնադիր Վան Դոնը: 1231 թվականին Կորեա ներխուժեցին մոնղոլները: 1392 թվականին Կորյոյի զորահրամանատարնե րից Լի Սոն Դեն հռչակվել է թագավոր և հիմնել Լի դինաստիան (1392—1910):

Կորեան ապրել է տնտեսական և մշակութային վերելք: Երկրի վիճակը ծանրացել է ճապոնական (16-րդ դարի վերջին) և մանջուրական (16-րդ դարի 1-ին կեսին) նվաճողների ներխուժման հետևանքով: 17-18-րդ դարերում Կորեան ապրել է սոցիալ-տնտեսական առաջընթաց, զարգացել են ապրանքա-դրամական հարաբերությունները, ուժեղացել է ֆեոդալական շահագործումը: 18-րդ դարի վերջին նկատվել են ֆեոդալական հարաբերությունների քայքայման նշաններ: 19-րդ դարում կառավարությունը, փորձելով պահպանել ֆեոդալական հարաբերությունները, ձըգտել է Կորեանն մեկուսացնել արտաքին աշխարհից, կորեական զորքերը ետ են մղել Ֆրանսիայի (1866), ԱՄՆ-ի (1871) ռազմանավերի հարձակումը, որոնք ուզում էին ուժով բացել Կորեայի նավահանգիստները: 19-րդ դարի 2-րդ կեսին Կորեան հարկադրված էր առևտրական անիրավահավասար պայմանագրեր կնքել ճապոնիայի, ԱՄՆ-ի, Մեծ Բրիտանիայի, Գերմանիայի, Ռուսաստանի, Ֆրանսիայի և այլ երկրների հետ:

1882 թվականի հուլիսի 23-ին Սեուլում բռնկեց զինվորների և քաղաքացիների հակաճապոնական և հակակառավարական ապստամբություն, որը ճնշվեց Չինաստանի օգնությամբ: 1885 թվականի ապրիլին ճապոնիան և Չինաստանը կնքեցին պայմանագիր, որով հավասարվեցին Կորեայի նկատմամբ երկու կողմերի հավակնությունները: Կորեան դարձավ կիսագաղութային երկիր: Օտարերկրացիների ներխուժումը, ֆեոդալական շահագործումը առաջ բերեցին գյուղացիական խոշոր ապստամբություն (1893—1894): Չինաստանը, ապա ճապոնիան զորք մտցրին Կորեա, սկսվեց ճապոնա-չինական պատերազմը: 19-րդ դարի վերջին սրվեցին ռուս-ճապոնական հակասությունները Կորեայում: 1896 թվականին Ռուսաստանի և ճապոնիայի միջև կնքված համաձայնագրով Կորեան ճանաչվեց անկախ, սակայն երկու երկրների համար վերապահվեցին համապատասխան արտոնություններ Կորեաում: 19-րդ դարի 90-ական թվականների 2-րդ կեսին Կորեան կոնցեսիաներ տրամադրեց ԱՄՆ-ին, ճապոնիային, Մեծ Բրիտանիային, Ֆրանսիային, Գերմանիային և Ռուսաստանին: 1904—1905 թվականների ռուս-ճապոնական պատերազմի ժամանակ ճապոնիան օկուպացրեց Կորեան, իսկ պատերազմի ավարտից հետո փաստորեն գրավեց այն:

Ռուս-ճապոնական պատերազմը և 1905—1907 թվականների ռուսական հեղափոխությունը նոր թափ հաղորդեցին ազզային-ազատագրական շարժմանը: Տարածվեցին ազգային վերածնության բուրժուա-ղեմոկրատական գաղափարներ: 1910 թվականի օգոստոսին ճապոնիան անեքսիայի ենթարկեց Կորեային: Հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ հեղափոխությունը մեծ ազդեցություն ունեցավ Կորեայի ազգայինազատագրական շարժման վրա: 1919 թվականի մարտ-ապրիլին տեղի ունեցավ համազգային ապստամբություն, որը պարտություն կրեց: 1920 թվականին կազմավորվեց առաջին համազգային բանվորական կազմակերպությունը: 20-ական թվականների սկզբին ստեղծվեցին արհմիություններ և այլ մասսայական կազմակերպություններ: Արդյունաբերական կենտրոններում առաջացան մարքսիզմ-լենինիզմը ուսումնասիրող խմբակներ: 1925 թվականի ապրիլի 17-ին ստեղծվեց Կորեայի կոմունիստական կուսակցությունը (ԿԿԿ): 1930-ական թվականներին Մանջուրիայում (ուր ապրում էր մոտ 1 մլն կորեացի) և Կորեայի հյուսիսային շրջաններում ծավալվեց հակաճապոնական պարտիզանական շարժում, որը ղեկավարում էին կոմունիստները: 1932 թվականին Կիմ Իր Սենը կազմակերպեց պարտիզանական ջոկատ, որը հետագայում վերաճեց Կորեայի ժողովրդա-հեղափոխական բանակի:

1936 թվականին ստեղծվեց Հայրենիքի վերածննդի ընկերություն կամ Հայրենիքի վերածննդի լիգա կազմակերպությունը, որի նպատակն էր ճապոնական տիրապետության վերացումը, անկախ, դեմոկրատական կորեական պետության, ժողովրդական կառավարության ստեղծումը են: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Կորեայում մեծ չափեր ընդունեց դիմադրության շարժումը: Սովետական բանակի և Կորեայի հեղափոխական բանակի կողմից Կորեայի ազատագրվելուց հետո (1945 թվականի օգոստոս) վերստեղծվեց կոմունիստական կուսակցությունը: 1945 թվականի օգոստոս-սեպտեմբերին ստեղծվեցին ժողովրդավարական իշխանության օրգաններ՝ քաղաքական ժողովրական կոմիտեներ և պետական իշխանության նախապատրաստման կոմիտեներ: 1945 թվականի սեպտեմբերին Հարավային Կորեա մտած ԱՄՆ-ի զորքերը, դաշնակցային պայմանագրերի հիման վրա (Յալթա, 1945 թվականի փետրվար, Պոտսդամ, 1945 թվականի հուլիս-օգոստոս և այլն), Հարավային Կորեայում, ինչպես սովետական զորքերը Հյուսիսային Կորեայում, պետք է ընդունեին ճապոնական զորքերի կապիտուլյացիան և աջակցեին դեմոկրատական ուժերին՝ ստեղծելու անկախ, դեմոկրատական պետություն: Սակայն ամերիկյան իշխանությունները ձգտում էին խոչընդոտ հարուցել Հարավային Կորեայում սկսված ժողովրդա-դեմոկրատական հեղափոխությանը: Հեղափոխությունը հաջողությամբ զարգանում էր Հյուսիսային Կորեայում: 1945 թվականի հոկտեմբերի 10-ին ստեղծվեց ԿԿԿորեայի հյուսիսային կորեական Կազմբյուրո: 1946 թվականի փետրվարին ստեղծվեց Հյուսիսային Կորեայի ժողովրդական ժամանակավոր կոմիտե՝ ժողովրդական իշխանության բարձրագույն մարմինը: 1946 թվականի մարտի 23-ին հրատարակվեց կոմկուսի քաղաքական ծրագիրը՝ 20 կետից: Կարճ ժամանակում իրականացվեցին արմատական դեմոկրատական վերավւոխումներ. անցկացվեց հողային ռեֆորմ, ոչնչացվեց կալվածատիրական հողատիրությունը, ազգայնացվեց արդյունաբերությունը են: 1946 թվականին ստեղծվեց Միասնական դեմոկրատական ազգային ճակատ (ՄԴԱՃ):

1946 թվականի օգոստոսին կոմկուսի և Նոր ժողովրդական կուսակցության (հիմնվել էր 1946 թվականի փետրվարին) միավորման հետևանքով կազմվեց Հյուսիսային Կորեայի աշխատանքային կուսակցությունը: 1948 թվականի փետրվարին կազմավորվեց Կորեական ժող. բանակը: Դեմոկրատական ուժերը միասնական, դեմոկրատական Կորեա ստեղծելու համար մղվող պայքարում հենվում էին ԽՍՀՄ բազմակողմանի օգնության վրա: 1948 թվականի մայիսին, հակառակ կորեական ժողովրդի ակնկալությունների, Հարավային Կորեայում անցկացվեցին «ընտրություններ», օգոստոսին ստեղծվեց, այսպես կոչված, Կորեական Հանրապետությունը, որի գլուխ կանգնեցին պրոիմպերիալիստական, հետադիմական տարրերը՝ Լի Սին Մանի գլխավորությամբ: 1948 թվականի օգոստոսին տեղի ունեցան Գերագույն ժողթվրդական ժողովի ընտրություններ (Հյուսիսային Կորեայում՝ ուղղակի, Հարավային Կորեայում՝ անլեգալ և անուղղակի): Գերագույն ժողովրդական ժողովը մշակեց ժողովրդա-դեմոկրատական պետության սահմանադրություն, հռչակեց Կորեայի ժողովրդա-Դեմոկրատական Հանրապետության (ԿԺԴՀ) ստեղծումը (1948 թվականի սեպտեմբերի 9): Կազմվեց կառավարություն՝ Կիմ Իր Սենի գլխավորությամբ: ԿԺԴՀ-ի կառավարությունը իր ամենակարևոր խնդիրն է համարում երկրի խաղաղ միավորումը՝ դեմոկրատական սկզբունքների հիման վրա:

Գիտությունը և գիտական հիմնարկները[խմբագրել]

Կորեան Արևելքի հնագույն քաղաքակիրթ երկրներից է: Հնուց ի վեր Կորեայում զբաղվել են աստղագիտական և օդերևութաբանական դիտումներով, զարգացել է շինարարական տեխնիկան: 632—647 թվականներին Միլլա պետության մայրաքաղաք Կյոնջուի մոտակայքում կառուցվել է Արևելյան Ասիայի հնագույն աստղադիտարանը (Չխոմսոնդե աշտարակը): 718 թվականին Կորեայում ստեղծվել է ջրի ժամացույցը: 682 թվականին Միլլայում բացվել է «Կուկխակ» պետական ուսումնարանը, որտեղ 717 թվականից դասավանդվել է բժշկագիտություն և մաթեմատիկա, իսկ 794 թվականից՝ աստղագիտություն: 11-13-րդ դարերում Կորեայում լայն տարածում է գտել ճենապակե իրերի արտադրությունը: 1234—1241 թվականներին սկսել են կիրառել մետաղե տպատառեր, որոնք կատարելագործվել են 1434 թվականին: 15-րդ դարի 2-րդ կեսին սկսել են զարգանալ կիրառական գիտությունները: «Գիրք հողագործության մասին» աշխատությունում կորեացի գիտնականներն ընդհանրացրել են իրենց ժամանակի գյուղատնտեսական գիտելիքները: Օդերևութաբանական դիտումների համար 1441 թվականից օգտագործվել է անձրևաչափը: Ցան Մոն Ջին և ուրիշներ կազմել են Կորեայի աշխարհագրական քարտեզը (1451): Զարգացել է նաև բժշկագիտությունը, 1445 թվականին հրատարակվել է բժշկական հանրագիտարան: 15-17-րդ դարերում ստեղծվել են բնագիտական կարևոր աշխատություններ, որոնցից է 55 գրքով հրատարակված հանրագիտարանը՝ նվիրված Արևելյան պետության տեսարժան վայրերին (1487): 15-16-րդ դարերում Կորեայում խոշոր հաջողությունների հասավ ռազմական տեխնիկան: Ռազմանավերի և հրետանային զենքի կառուցվածքի կատարելագործմամբ աչքի ընկավ ծովապետ Լի Մուն Սին (16-րդ դար): Նրա նախագծով կառուցվել է թնդանոթով և զանազան հարմարանքներով զինված մարտական նավ: Արտաքին քաղաքական մեկուսացումը (17-19-րդ դարերի 2-րդ կես) որոշ չափով արգելակեց Կորեայի տնտեսական և մշակութային զարգացումը, սակայն նույնիսկ այդ շրջանում շարունակվում էին բնագիտական և տեխնիկական հետազոտությունները: 19-րդ դարի 2-րդ կեսին բնագիտական միտքը Կորեայում նորից աշխուժացում ապրեց: ճանաչում ստացան Նամ Բյոն Գիլի և Նամ Բյոն Չհոլի աշխատությունները մաթեմատիկայի և աստղագիտության բնագավառում, Կիմ Ջոն Հոյի հետազոտությունները աշխարհագրության վերաբերյալ: Վերջինս կազմեց Կորեայի մանրամասն քարտեզը(1861): Բնագիտության զարգացման համար մեծ նշանակություն ունեցան Հոն Դե Ցոնայի, Լի Սուն Գվանի և այլոց աշխատանքները, որոնք վերաբերում էին բազմազան խնդիրների և հիմնականում հանրագիտական բնույթ ունեին: Կորեայի ազատագրումից (1945) հետո Հյուսիսային Կորեայում բարենպաստ պայմաններ ստեղծվեցին գիտության զարգացման համար: 1946 թվականին Փխենյանում բացվեց Կիմ Իր Սենի անվան պետական համալսարանը: 1947 թվականին աշխատանքն սկսեցին գիտական առաջին հիմնարկները:

Փիլիսոփայությունը[խմբագրել]

Կորեացի փիլիսոփա Յուանգ Յուն Չի-հոն

Կորեայի փիլիսոփայությունը միահյուսված է եղել կրոնական մտածողության հետ և ընդհուպ մինչև 15-րդ դարում զարգացել է բուդդայականության, կոնֆուցիականության, դաոսիզմի պատմական տարբեր ձևերում: 16-17-րդ դրաերում ձևավորվել է Կորեայի ամենախոշոր իդեալիստական՝ Չժու Սիի հետևորդների դպրոցը՝ սոննիհակը կամ լիհակը (Լի Իոիսն, Լի ի, Կիմ Ին, Իալ): Մատերիալիստական ավանդույթների ներկայացուցիչներն էին Կիմ Սի Սիպը և Սո Դյոն Դոկը: 17-րդ դարում չին փիլիսոփա Վան Ցան Մինի կորեական հետևորդները հակադրվել են նեոկոնֆուցիականությանը: Իմ Սոն Զուն (18-րդ դար) արտահայտել է «կի» նյութական նախահիմքի առաջնության գաղափարը, նրա ուսմունքը շարունակել է Չխվե Խան Դին (19-րդ դար): 17-19-րդ դարերում հասարակական մտքի մատերիալիստական ավանդույթների զարգացման բնագավառում նշանակալի ներդրում են ունեցել սիրխակ փիլիսոփայական և սոցիոլոգիական շարժման ներկայացուցիչները: 18-րդ դարի վերջին-19-րդ դարի սկզբի կեսին փորձ է կատարվել ամրապնդել նեոկոնֆուցիականությունը (Կի Զոն Ջին): Տոնխակի աղանդի կրոնական ուսմունքը բովանդակում էր պանթեիստական տարրեր և մարդկանց համընդհանուր հավասարության իդեալը: Արտասահմանի հետ կապեր հաստատելու ընթացքում Կորեա են թափանցում Արևմուտքի սոցիալ-քաղաքական ուսմունքները: 1919 թվականի ապստամբությունից հետո տարածվել են մարքսիզմ-լենինիզմի գաղափարները: ճապոնական գաղութային տիրապետությունից Կորեայի ազատագրումից հետո մարքսիզմլենինիզմի գաղափարները տիրապետող դարձան Հյուսիսային Կորեայում:

Տնտեսագիտությունը[խմբագրել]

Կորեայում հասարակական-տնտեսագիտական միտքը սաղմնավորվել է մոտ 2 հզ. տարի առաջ: Պատմական աղբյուրները վկայում են, որ մ. թ. ա. 4-7-րդ դարերում կորեացի գիտնականները զբաղվում էին հասարակական պրոցեսների ուսումնասիրությամբ: Նրանց տընտեսագիտական հայացքների վրա ակներև էր բուդդայականության, կոնֆուցիականության և դաոականության ազդեցությունը: Ֆեոդալական Կորեայի տնտեսական զարգացման գլխավոր պրոբլեմը ագրարային հարցն էր: Առաջ էր քաշվում ֆեոդալական խոշոր սեփականության սահմանափակման և կենտրոնացված (պետ.) հողսաեփականության ամրապնդման (Կիմ Բու Սիկ), շահագործվող դասակարգերի դրության բարելավման (Չոն Դո Զոն, Լի Ի) գաղափարը: Մեծ էր «սիրհակ» դպրոցի ներկայացուցիչների (Լյու Հյոն Վոն, Պակ Չի Վոն, Չոն Ցակ Ցոն և ուրիշներ) հայացքների ազդեցությունը: Դրանք արտահայտում էին առաջադեմ ազնվականության, գյուղացիության և քաղաքի չքավորության շահերը: 19-րդ դարի վերջին քառորդում ձևավորված ազնվական-լուսավռրիչների խըմբի («ռեֆորմատորների կուսակցություն») ծրագրում առաջ էր քաշվում երկրի սոցիալ-տնտեսական իրականության և պետության կառուցվածքի բուրժուական վերափոխումների (միապետության պահպանմամբ) պահանջը: 19-րդ դարի վերջում-20-րդ դարի սկզբում կազմավորվեց տնտեսագիտական մտքի բուրժուա-լուսավորչական ուղղությունը, որն ուներ մշակութային-հայրենասիրական բնույթ: Սակայն Կորեայի գաղութացման շրջանում այն ջախջախվեց և վերածվեց բուրժ. ազգային ռեֆորմատորական չափավոր շարժման: Մարքսիզմ-լենինիզմի գաղափարները Կորեայում տարածվել են Հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ հեղափոխության հաղթանակից և հակաճապոնական ապստամբությունից (մարտի 1, 1919) հետո: 1930-ական թվականներին մարքսիստական տնտեսագիտական հայացքներն արտահայտվեցին կոմունիստների մշակած հակաճապոնական ազգային-ազատագրական պայքարի ծրագրում: 1945 թվականից մարքսիստական տնտեսագիտությունը զարգանում է Հյուսիսային Կորեայում:

Գրականությունը[խմբագրել]

Լի Գվանսու
Կիմ Մյունգսու

Մինչև 19-րդ դարի վերջը Կորեայի գրականությունը երկլեզվյան էր՝ խանմուներեն և կորեերեն:Կորեերեն գրականության հնագույն նմուշները մինչև 15-րդ դարի կեսերը չինական ձևափոխված հիերոգլիֆներով գրառված 25 ոչ մեծ բանաստեղծություններ են՝ խյանգաներ («հայրենի երկրի երգեր»), որոնք ստեղծվել են 7-11-րդ դարեր: Կորեական այբուբենով առաջին ստեղծագործությունն է «Զոն երկինք թռչող վիշապին» (1445): 16-17-րդ դարերի գրականության մեջ տիրապետել է բնանկարային քնարերգությունը: Իմդինյան ազատագրական պատերազմի (1592—1598) անմիջական արտահայտությունն էր Պակ Ին Նոյի (1561—1642) հայրենասիրական քնարերգությունը: Կորեերենպոեզիան ամփոփվել է «Կանաչ լեռների Երկրի անթառամ խոսքեր» (մոտ 1727) և «Ծովից արևելք ընկած Երկրի երգեր» (1763) անթոլոգիաներում:Սիրայինլիրիկան ծաղկման է հասել Սին Զե Հյոյի (1812—1884) ստեղծագործության մեջ: 17-19-րդ դարերում տարածված է եղել կորեերեն պատմվածքը՝ սոսոլը: Այս շրջանում են ստեղծվել հերոսական էպոպեան՝ «Իմդինյան ժամանակագրություն»-ը (17-րդ դար), խո Գյունի (1569—1618) «Պատմություն խոն Գիլ Դոնի մասին», «Պատմություն Սիմ Չխոնի մասին» (18-րդ դար), «Պատմություն նապաստակի մասին» (18-րդ դար) գործերը: Երևան են գալիս ազգային վեպեր (Կիմ Ման Զուն, 1637—1692, «Իննի մշուշային քունը» և այլն): Ի»անմուներենով պոեզիայի վերջին ներկայացուցիչներից են Չոն Յակ Ցոնը (1762—1836), Կիմ Սակկատը (1807—1864) և ուրիշներ: Լի Ին Զիկի (1862-1916) և Լի Իսե Զոյի (1869-1927) կուլտուր-լուսավորական գաղափարներով տոգորված վեպերը նշանավորել են նոր արձակի շրջանը: ժամանակակից կորեական նովելի կազմավորման գործում մեծ դեր են խաղացել գրող և բուրժ. նացիոնալիզմի գաղափարախոս Լի Գվան Սուն (1892—1951), նատուրալիստ-գրողներ Ցոմ Սան Սոպը (1897—1963) և Կիմ Դոն Ինը (1900—1951): Ճապոնիայի կողմից Կորեայի բռնագրավումը (1910) ժամանակավորապես կասեցրեց կորեական գրականության զարգացումը: 1919 թվականի ապստամբության ճնշումից հետո տարածում ստացան զանազան անկումային ուղղություններ: Միաժամանակ մարքսիզմի ազդեցությամբ ձևավորվեց պրոլետարական գրականությունը: Վերջինիս նախակարապետը եղավ այսպես կոչված նոր ուղղության դպրոցը (սինգյոնխյանփհա), որի ներկայացուցիչներն են բանաստեղծ Լի Իք Մանը (1895—1932), նովելագիր Չխվե Սո ԻուԿ (1901—1932) և ուրիշներ: 1925 թվականին ստեղծվել է պրոլետարական արվեստի Կորեական ֆեդերացիան (արձակվել է 1935 թվականին), որի մեջ մտել են արձակագիրներ Սոն Ցոնը (ծն. 1903), Լի Գի Ցոնը (ծն. 1895), Չո Մյոն Ւփն (1894-1942), Լի Բուկ Մյոնը (ծն. 1908), բանաստեղծներ Լի Սան իյվան (1900—1943), Պակ Սե Ցոնը (ծն. 1902), Պակ Փհար Ցանը (ծն. 1905)և ուրիշներ: Այդ ժամանակ երևան եկան Լի Գի Ցոնի և կին գրող Կան Դյոն էի ռեալիստական վեպերը:

Ճարտարապետությունը և կերպարվեստը[խմբագրել]

Յոնգմի-րի, Ռաջու, Կորեա: Կանգնած երկու աստվածները՝ քանդակված ժայռի վրա

Նոր քարի դարից պահպանվել են կավածեփ կիսագետնատների մնացորդներ, կավե անոթներ: ճապոնիայի արվեստի վրա ազդած և իր հերթին Չինաստանից ազդված Կորեայի բարձր գեղարվեստական մշակույթը, ըստ երևույթին, կազմավորվել է մեր դարաշրջանի սկզբին երեք պետությունների (Կոգուրյո, Պեկչե, Սիլլա) ժամանակ: Կոգուրյո պետության տարածքում պահպանվել են 3-7-րդ դարի դամբարաններ (Անակայում, Փխենյւսնի մոտ), որոնց պատերն ու առաստաղը ծածկված են որմնազարդերով (կենցաղային տեսարաններ, դիմանկարներ ևն):

Սիլլա պետության տարածքում պահպանված հուշարձաններից է Կյոնջուի մոտակայքի հսկա շշի ձևով, գրանիտե բլոկներից շարված Չխոմսոնդե աստղագիտական աշտարակը (7-րդ դար): Այդ շրջանի դեկորատիվ արվեստի նմուշներից են անջնարակ կավե անոթները, մետաղյա կերտվածքները (բրոնզե հայելիներ, ոսկե թագեր ևն), զարդապատ աղյուսները: Սիլլա պետության կազմում Կորեայի միավորումը նպաստել է մշակույթի նոր վերելքին: Կառուցվել են քաղաքներ (այդ թվում՝ Կյոնջու մայրաքաղաքը): Բուդդայականության տարածումով (Սիլլայի պետական կրոնն էր) կառուցվել են քարե տաճարային . անսամբլներ և պագոդաներ [Սոկկուրամ քարանձավային տաճարը (742—764), Պուլգուկսա համալիրը (751, վերակառուցվել է 1350 թվականին), Տաբոտհապ (751) և Սոկկատհատ (761) պագոդաներով՝ բոլորն էլ Կյոնջուի մոտակայքում!: 7-10-րդ դարի քանդակները կերտվել են Հնդկաստանի և Չինաստանի բուդդայական քանդակագործության կանոններով՝ կերպարներն օժտելով առանձնահատուկ ներշնչվածությամբ և ձևերի նորությամբ: Այդ ժամանակի դեկորատիվ-կիրառական արվեստը բազմազան է՝ քարի, մետաղի մշակում, մետաքսագործություն, լաքի կերտվածքներ, բամբուկի մանրաթելի հյուսում են: Կորյո պետության դարաշրջանում (918—1392) կառուցվել են բարդացված ձևերով պագոդաներ (Հանսոնի (այժմ՝ Սեուլ) Պոպչըխոնսա տաճարի Խյոնմյոտհապ պա զողան, 1085), այլ պաշտամունքային (Անբյոնա շրջանի Սոգվանսի մենաստանը, 1386, քանդվել է 1950—1953 թվականներին) և աշխարհիկ (Մանվոլդե իշխանների պալատը Մոնդոյում (այժմ՝ Կեսոն), 918, քանդվել է 1361 թվականին) շինություններ:

Նշանակալից չափով զարգացել է մոնումենտալ քանդակագործությունը, փաթեթների վրա տուշով և ջրաներկերով գեղանկարչությունը: Ծաղկման են հասել քարե և ճենապակյա կերտվածքները:Լի դինաստիայի օրոք (1392—1910) ստեղծվել են պալատների հոյակապ անսամբլներ (Կյոնբոկկունը Հանսոնում, 1394, քանդվել է 16-րդ դարում, վերականգնվել 19-րդ դարում, կրկին կործանվել 1950—1953 թվականներին): Պաշտամունքային կառույցներից շքեղությամբ աչքի են ընկնում Թխոնդոսի մենաստանը (16-րդ դար, Կյոնսան Նամդո գավառում), Վոնգակսա մենաստանի պագոդան Հանսոնում (1467): Կորեայի ժողովրդական բնակարանները քարից, կավից, փայտից պատրաստված ցածր, միհարկանի տներ են, հատակի տակ ինքնատիպ ջեռուցման համակարգով («օնդոլ»): Կերպարվեստի զարգացման գործում նշանակալի դեր է խաղացել 16-րդ դարում պալատին կից կազմակերպված Տոխվասո հաստատությունը, որը ծառայել է որպես գեղանկարչության ակադեմիա: 15-16-րդ դարերի խոշոր բնանկարիչներից են Ան Գյոնը, Կան Ւփ Անը, Կիմ Սիկը, Չոն Սոնը, կենցաղագիր Ցուե Դու Սոն, «ծաղիկներ-թռչուններ» ժանրի վարպետ Լի Ամը: 18-րդ դարում գործել են դեմոկրատական ուղղության կենցաղագիրներ, բնանկարիչներ, դիմանկարիչներ Կիմ Խոն Դոն, Կիմ Դիկ Սինը, Սին Ցուն Բոկը, անիմալիստներ Սիմ Սա Զոնը, Պյոն Սան Բյոկը: Ավանդական «ծաղիկներ-թռչուններ» ժանրի 19-րդ դարի նշանավոր վարպետներից են Չան Սին Օպը, Նամ Դե Օւն: 19-րդ դարի վերջին աշխատել են նաև յուղաներկով: 15-19-րդ դարերում շարունակվել է ճենապակու, խեցեղենի արտադրության կատարելագործումը: ճապոնական գաղութատիրության շրջանում (1910—1945) կառուցվել են եվրոպական և ճապոնական ճարտարապետության ազդեցությունը կրող շենքեր: Այդ ժամանակ են աշխատել քանդակագործ Կիմ Բոկ Չինը [պրոլետարական արվեստի կորեական ֆեդերացիայի (1925-1935) առաջին ղեկավարներից] և այլ առաջադեմ արվեստագետներ, որոնք ճշմարտացիորեն են արտացոլել կորեական ժողովըրդի՝ անկախության համար մղած պայքարը:

Երաժշտությունը[խմբագրել]

Կորեական ժողովրդական երաժշտական գործիք
Կորեական ժողովրդական երաժշտական գործիք
Կորեական ժողովրդական երաժշտական գործիք

Կորեական երաժշտության լադային կառուցվածքի հիմքը կազմում է դիատոնիկայի և քրոմատիզմի տարրերով պենտատոնիկան:Ավանդական երաժշտական ձևերը կազմավորվել են մ. թ. 3-9-րդ դարերում: Այդ շրջանի վերջում արքունիքին կից գոյություն են ունեցել երգչախմբային և գործիքային անսամբլներ: Նշանակալից էր բազմաթիվ երաժշտական գործիքների (այդ թվում՝ կոմունգոյի՝ լյուտնյայի տիպի 6-լարանի կսմիթավոր նվագարան) ստեղծող Վան Սանակի (6-րդ դար) և երգիչ, 200-ից ավելի կոմպոզիցիաների հեղինակ, կայագիմ կսմիթավոր նվագարանի (գուսլիի տարատեսակներից) ստեղծող Ուրիկի (6-րդ դարի վերջ) գործունեությունը: Ուրիկի աշակերտներից և հետնորդներից էին Կեգոն, Մանդոկը, Նիմունը (բոլորն էլ 6-րդ դար), Օկ Պո Դոն (8-րդ դար) և ուրիշներ: 14-16-րդ դարերում մայրաքաղաքում հանդես են եկել մեծ նվագախմբեր ու երգչախմբեր, գործել են բազմաթիվ խոշոր երաժիշտներ: Կորեայի երաժըշտության զարգացման համար մեծ դեր է կատարել Պակ Ցոնը (15-րդ դար), որը հիմնադրել է առաջին երաժշտական ուսումնական հաստատությունը, դասակարգել հին նվագարանները և հայտնի էր որպես պալատական և ժողովրդական երաժշտական ստեղծագործությունների կատարող: 1432 թվականին ընդունվել է կանոնական պալատական նոր երաժշտություն, և ստեղծվել նոտագրության հատուկ համակարգ, որի շնորհիվ և պահպանվել են հնագույն մեղեդիները: 1493 թվականին Սոն Սյոնը և ուրիշներ կազմել են «Երաժշտագիտության հիմունքներ» կորեական երաժշտական հանրագիտարանը: 16-րդ դարի 2-րդ կեսից Կորեայի երաժըշտական արվեստն անկում է ապրել: Զարգացել են հիմնականում ժող. երգի ժանրերը: 17-18-րդ դարերում երաժշտության վերածնունդը կապված էր պհանսորի ասերգի հետ (կատարողները՝ Ւ^ա իսսն Դամ, Չխվե Սոն Դալ, Կվոն Սամ Դիկ):

19-րդ դարի կեսին մշակվել է ձայնավարության համակարգ (ըստ պհանսորի մեղեդիների): 19-րդ դարի 2-րդ կեսին պհանսորից ծագել է չհանգիկ ժող. երաժշտական դրամայի ժանրը, որը հետագայում վերածվել է ազգային օպերայի: Ստեղծողն էր Սին Ջե խյոն: Այդ շրջանի նշանավոր երաժիշտներից էին դիրիժոր Մուն Զա Դոկը, կայագիմ նվագող Կիմ Զան Զոն: 20-րդ դարի սկզբից հետզհետե մուտք է գործել եվրոպական երաժշտությունը: 1910 թվականից ճապոնական գաղութատիրությունն արգելակ ել է կորեական երաժշտական արվեստի զարգացումը (մինչե 1945 թվականը):

Թատրոնը[խմբագրել]

Կեյջո թատրոնը 1937 թվականին

Կորեայի տոնական ծեսերն ու խաղերը պարունակել են դրամատիկական գործողության տարրեր: Երեք պետությունների ժամանակաշրջանում ձևավորվել է դիմակով պարի արվեստը՝ թհալչհումը: 14-15-րդ դարերում ծնունդ են առել կամյոնգիկ դիմակների ժողովրդական թատրոնը և ինհյունգիկ տիկնիկների թատրոնը: Միջին դարերում ժողովրդական թատրոնի կազմավորմանը նպաստել է կվանդեների (հիսարիոնների) գործունեությունը, որոնց հետ է կապված պհանսորի ժանրի զարգացումը: Կորեական պրոֆեսիոնալ թատրոնը սկզբնավորվել է 19-րդ դարում և կապված է Մին Ջե Իյոյի անվան հետ: 1911 թվականին հիմնադրվել է «Լսյոկսինդան» («Բարեփոխումների թատերախումբ») թատրոնը: ճապոնիայում սովորող կորեացի ուսանողները 1921 թվականին կազմակերպել են «Դրամատիկական արվեստի միություն»-ը: 1930 թվականին Փխենյանում ստեղծվել է «Մաչխի» («Մուրճ») պրոլետ. թատրոնը, Տեգուում՝ «Փողոցային թատրոնը», 1931 թվականին Կեսոնում՝ «Մասսայական թատրոնը», 1932 թվականին Մասանում՝ «Դրամատիկ արվեստի ընկերությունը», Փխենյանում՝ «Ապագայի թատրոնը» են: ճապոնական գաղութատիրության օրոք ազգային թատրոնների գործունեությունը սահմանափակվել է, ենթարկվել խիստ գրաքննության:

Կինոն[խմբագրել]

Ներկայումս հայտնի ֆիլմարտադրող Լի Չենգ-Դոնգը
<<Նա Վուն Գյու>> ֆիլմի ցուցափեղկը

Առաջին ֆիլմը նկարահանվել է 1921 թվականին: 1920-ական թվականների 2-րդ կեսին նկարահանվել են ժողովրդի ծանր կյանքը պատկերող ֆիլմեր («Թափառաշրջիկը», 1927, «Մռայլ ուղի», 1928 են): Ռեժիսոր, սցենարիստ և դերասան Ուն Դյուի ֆիլմերը («Արիրան», 1926, «Աիրո որոնումներ», 1928) արտահայտել են բողոք գաղութատիրական լծի և սոցիալական անարդարությունների դեմ: 1930-ական թվականների կեսերից մինչև 1940-ական թվականների սկիզբը Կորեայի կինեմատոգրաֆիան, լինելով ճապոնացիների հսկողության տակ, չի զարգացել, ցուցադրվել են գլխավորապես գերմանական, իտալական, ճապոնական ֆիլմեր:


Կորեական Ժողովրդա-Դեմոկրատական Հանրապետություն. Ընդհանուր տեղեկություններ[խմբագրել]

ԿԺԴՀ-ն սոցիալիստական պետություն է, գտնըվում է Կորեա թերակղզու հյուսիսային մասում, մասամբ՝ Եվրասիա մայր ցամաքում: Տարածությունը 121,2 հզ. կմ2 է, բնակչությունը՝ մոա 17 մլն (1978): Պետական լեզուն կորեերենն է, մայրաքաղաքը՝ Փխենյանը: Բաժանված է 9 նահանգի: Փխենյան, Չհոնջին, համխին, Կեսոն կենտրոնական ենթակայության քաղաքները առանձնացված են որպես հատուկ վարչական միավորներ և հավասար եցւիս ծ պրովինցիաների:

Պետական կարգը[խմբագրել]

Գործող սահմանադրությունն ընդունվել է 1972 թվականին: Պետական իշխանության բարձրագույն և միակ օրենսդական մարմինը միապալատ Գերագույն ժողովրդական ժողովն է (Գժժ), նստաշրջանների միջև ընկած ժամանակամիջոցում՝ նրա Մշտական խորհուրդը: Գժժ ընտրվում է համընդհանուր, ուղղակի, հավասար և գաղտնի րնտրությ անների միջոցով՝ 4 տարի ժամկետով: Ընտրական իրավունքից օգտվում են 17 տարեկան դարձած բոլոր քաղաքացիները: Պետական իշխանության բարձրագույն ղեկավար մարմինը՝ Կենտրոնական ժողովրդական կոմիտեն, գլխավորում է նախագահը: Պետական իշխանության բարձրագույն վարչական գործադիր մարմինը Վարչական խորհուրդն է՝ պրեմիերի գլխավորությամբ: Իշխանության տեղական մարմինները կենտրոնական ենթակայության նահանգների ու քաղաքների, նահանգական ենթակայության գավառների, քաղաքների, շրջանների ժողովրդական ժողովներն են: Կորեայում արդարադատությունն իրականացնում են՝ կենտրոնական դատարանը, նահանգական, քաղաքների կենտրոնական ենթակայության և հատուկ դատարանները (զինվորական տրիբունալները):

Բնակչությունը[խմբագրել]

1961—1970 թվականներին բնակչության միջին տարեկան աճը կազմել է 2,6% : 1970 թվականին ժողտնտեսության մեջ զբաղված էր մոտ 6 մլն մարդ, արդյունաբերության մեջ՝ ավելի քան 30% ը, գյուղատնտեսության մեջ՝ մոտ 40% ը: Առավել խիտ է բնակեցված Հվանհե-Նաւքդո պրովինցիան: 1963 թվականին քաղաքային բնակչությունը 45% էր 1953 թվականի 18%ի դիմաց: Մեծ քաղաքներն են Փխենյանը, Չհոնջինը, իյամխինը, Սինիյջուն, Վոնսանը, Կեսոնը, Կիմ-Չհեկը, Իփննամը:

Պատմական ակնարկ[խմբագրել]

ԿԺԴՀ ստեղծվել է 1948 թվականին, ամբողջ կորեական ժողովրդի ազատ կամքով՝ համակորեական ընտրությունների հիման վրա: 1949 թվականին ընդունվել է ժողովրդական տնտեսության զարգացման երկամյա պլանը, որը նախատեսում էր ժողովրդական տնտեսության վերականգնում և հետագա զարգացում: 1949 թվականի հունիսին Հյուսիսային և Հարավային Կորեաների աշխատանքային կուսակցությունների միացյալ պլենումում ստեղծվեց Կորեայի աշխատանքային կուսակցությունը (ԿԱԿ), որը գլխավորեց քաղաքական և տնտեսական շինարարությունը: Նույն թվականին ստեղծված Միացյալ դեմոկրատական հայրենական ճակատը (ՄԴՀՃ) հանդես եկավ երկու Կորեաների խաղաղ միավորման առաջարկությամբ: Սակայն հարավ-կորեական իշխանությունները մերժեցին և 1950 թվականի հունիսի 25-ին պատերազմ սանձազերծեցին ԿԺԴՀ-ի դեմ: ԱՄՆ-ը միջամտեց կորեական ներքին կոնֆլիկտին, ինտերվենցիային, որն իրականացվում էր «ՄԱԿորեայի զորքերի» ցուցանակով, մասնակցում էին մի շարք այլ երկրներ: Զորքերի կեսից ավելին ամերիկյան էր: Կորեական ժողովրդի (որին օգնում էին ՄՍՀՄ-ը, ՉԺՀ և սոցիալիստական մյուս երկրները) 1950—1953 թվականների Հայրենական ազատագրական պատերազմն ավարտվեց 1953 թվականի հույիսի 23-ի զինադադարով:

Պատերազմը մեծ վնաս հասցրեց երկրի ժողովրդական տնտեսությանը: Ետպատերազմյան ժամանակաշրջանում ԿԺԴՀ-ի աշխատավորները, սոցիալիստական երկրների օգնությամբ, ոչ միայն բուժեցին պատերազմի հասցրած վերքերը, այլև էապես ամրապնդեցին հանրապետության նյութատեխնիկական բազան: 1958 թվականի վերջին ավարտվեց քաղաքի և գյուղի սոցիալիստական վերափոխումը: ԿԱԿորեայի 5-րդ համագումարը (1970 թվականի նոյեմբեր) արձանագրեց, որ ԿԺԴՀ վերածվել է սոցիալիստական ինդուստրիալ պետության, որի արդյունաբերությունը տալիս է համախառն արտադրանքի 3/4-ը: Համագումարը հաստատեց ժող. տնտեսության զարգացման 6-ամյա (1971—1976) պլանը, որը կատարվեց ժամկետից շուտ: Սոցիալիզմի նվաճումները օրենսդրորեն ամրապնդվեցին ԿԺԴՀ-ի նոր սահմանադրությամբ (1972 թվականի դեկտեմբերի 27): ԿԺԴՀ հետևողականորեն պայքարում է օտարերկրյա բոլոր զորքերը Հարավային Կորեայից դուրս բերելու և երկիրն առանց արտաքին միջամտության, դեմոկրատական հիմունքներով, խաղաղ կերպով միավորվելու համար:

Մարտի 1-ի շարժման արտացոլումը՝ տեղադրված Սեուլում

1976 թվականին ԿԺԴՀ դիվանագիտական հարաբերություններ էր պահպանում 92 պետության հետ: 1973 թվականից մշտական դիտորդներ ունի ՄԱԿորեայի շտաբ-կայանում և ՄԱԿորեայի քարտուղարության եվրոպական գրասենյակում (Ժնև): Քաղաքական կուսակցությունները, արհմիությունները և այլ հասարակական կազմակերպությունները: Կորեայի աշխատանքային կուսակցութուն (ԿԱԿ), ստեղծվել է 1945 թվականին, մինչև 1946 թվականը կոչվել է Կորեայի կոմունիստական կուսակցություն: Դեմոկրատական կուսակցություն, ըստեղծվել է 1945 թվականին: Չխոնդոգյո Չխոնուդան կուսակցություն, ստեղծվել է 1946 թվականին: Միացյալ դեմոկրատական հայրենական ճակատ (ՄԴՀՃ), ստեղծվել է 1949 թվականին: Ընդգրկում է 70-ից ավելի քաղաքական կուսակցություններ և հասարակական կազմակերպություններ: ՄԴՀՃ-ի մեջ ղեկավարող ուժը ԿԱԿ-ն է: Կորեայի միացյալ արհմիություններ, ստեղծվել է 1945 թվականին, մտնում է ԱՀՖ-ի մեջ, ունի 2,4 մլն անդամ: Կորեայի գյուղատնտեսության աշխատավորների միություն, ստեղծվել է 1965 թվականին, ունի 2,6 մլն անդամ: Կորեայի սոցիալիստական աշխատավորերիտասարդության միություն, ստեղծվել է թվականին, ունի 2,7 մլն անդամ: Կորեայի դեմոկրատական կանանց միություն, ստեղծվել է 1945 թվականին, ունի ավելի քան 2,7 մլն անդամ: Կորեա-սովետական բարեկամության ընկերություն, ստեղծվել է 1945 թվականին:

Տնտեսա-աշխարհագրական ակնարկ[խմբագրել]

ԿԺԴՀ Ժողովրդական իշխանության տարիներին գաղութային հետամնաց երկրից դարձել է ինդուստրիալ պետություն: Կորեայի հյուսիսային մասում սոցիալ-տնտեսական վերափոխումը (հողային ռեֆորմը և արդյունաբերության ազգայնացա մը 1946 թվականին, գյուղատնտեսական կոոպերացումը 1953—1958 թվականներին) հանգեցրեց արտադրողական ուժերի արագ վերելքին:Սոցիալիզմինյութատեխնիկական բազայի ստեղծումից հետո արդյունաբերական արտադրանքի միջին տարեկան աճը 1957—1970 թվականներին կազմում էր 19,1% , արդյունաբերության բաժինը ազգային եկամտում 1969 թվականին հասել էր 65%-ի: 1976 թվականին ավարտվել է Անջու և Հարավային Չհոնջին նոր քաղաքների կառուցումը:

Արդյունաբերությունը[խմբագրել]

1970 թվականին արդյունաբերական արտադրանքի ծավալը 21 անգամ գերազանցել է 1949 թվականի մինչպատերազմյան մակարդակը: Փոխվել է արդյունաբերության կառուցվածքը: Ժողովրդականիշխանության տարիներին ստեղծվել են մեքենաշինություն, օրգ. քիմիայի ճյուղեր, շինանյութերի արդյունաբերություն, աճել է էներգետիկ տնտեսությունը: Իամխինի բրնձահավաք մեքենաների գործարանում Լեռնահանքային արդյունաբերությունը ներկայացված է անտրացիտի (90%-ը տալիս է Հյուսիսային ավազանը), գորշ ածխի (2/3-ը՝ Տումանգանի ավազանը), երկաթի (Մուսան), կապարի-ցինկի (Կոմդոկ), վոլֆրամի (Մաննյոն, Կյոնսու), պղնձի (Կապսան), ոսկու և արծաթի (Սոնհին, Հոլդոն, Սուան) արդյունահանությամբ:

1967 թվականին Կորեայում արտադրված <<Տոյոտա>> մակնիշի մեքենա

Արդյունահանվում են նաև մանգանի, քրոմի, կոբալտի և մագնեզիտի հանքանյութեր, ամորֆ գրաֆիտ ևն: Հիդրոէներգետիկ ռեսուրսները տալիս են էլեկտրաարտաղրանքի 75%-ը: Ամնոկկան գետի ավազանում ստեղծված հիդրոէներգետիկ համալիրն ունի ավելի քան 2,5 մլն կվա կարողություն: իրենց հզորությամբ նշանավոր են Փխենյանի (500 հզ. կվտ) և Պուկչհանի (600 հզ. կվտ) ԶԷԿ-երը: Սև մետալուրգիան հիմնականում կենտրոնացած է Կորեայի հս-արևելքում (Չհոնջին, Կիմ-Չհեկ, Պուրյոն) և Տետոնգան գետի ստորին ավազանում (Սինհո, Սոննիմ, Կանսո): Գունավոր մետալուրգիայի կենտրոններն են Նամփհոն, Մունփհյոնը և Իամխինը: Արդյունաբերության առաջատար ճյուղը Սարիվոնի պահածոների կոմբինատումմեքենաշինությունն է (հաստոցաշինություն, սարքաշինություն, ավտոմոբիլաշինություն, տրակտորաշինություն, նավաշինություն, լեռնահանքային, մետալուրգիական, քիմ. և գյուղատնտ. մեքենաշինություն, գործիքների արտադրություն, էլեկտրատեխնիկական արդյունաբերություն): Արդ. հիմնական հանգույցներն են Տեդոնգանի, Հյուսիս-Արևմտյան, Հյուսիսային և Արևելյան շրջանները: Զարգացած է քիմիական արդյունաբերությունը: Հիմնական կենտրոնը Ւփննամն է: Կան երկաթբետոնե կոնստրուկցիաների, ճենապակե-հախճապակե իրերի, աղյուսի, թաղանթանյութի-թղթի արտադրության և փայտամշակման, տեքստիլ, կոշկեղենի, սննդի ձեռնարկություններ: Զարգացած է ձկնեղենի և ծովային մթերքների վերամշակման ու պահածոների արդյունաբերությունը:


Գյուղատնտեսությունը[խմբագրել]

Կորեացի աշխատողը 1900-ական թվականներին
Այժմյան գյուղատնտեսական գործարան

1949-1970 թվականներին գյուղատնտեսական արտադրանքի ծավալը աճել է 2,5 անգամ: Գյուղատնտեսական համախառն արտադրանքի 70% ը տալիս է երկրագործությունը, 30% ը՝ անասնապահությունը: 1960 թվականին գյուղատնտեսական ամբողջ արտադրանքը տվել է սոցիափստական սեկտորը: Մշակովի հողերը գրավում են տերիտորիայի 16% ը, որի 1/3-ը (700 հզ. հա) ոռոգելի է: Ցանքատարածությունների 2/3-ը զբաղեցնում են հացահատիկային (բրինձ, եգիպտացորեն, կորեկազգիներ), 1/5-ը՝ տեխ. (ներառյալ սոյան) կուլտուրաները, մնացած մասը՝ բանջարեղենը, կարտոֆիլն ու կերային կուլտուրաները: ԿԺԴՀ սոյա արտադրող երկրներից է: Աճեցնում են բամբակ, ւ]ուշ, ծխախոտ, շաքարի ճակնդեղ: Ամենուրեք տարածված է բանջարաբուծությունը, Կեսոնի շրջանում՝ մարդարմատի (ժենշենի) մշակությունը: Զարգացած է այգեգործությունն ու պտղաբուծությունը (130 հզ. հա): Հատուկ ուշադրություն է դարձվում անասնապահության, թռչնաբուծության և շերամապահության զարգացմանը: Բնակչությունը սննդամթերքով ապահովելու գործում կարևոր դեր ունեն ծովամթերքների արդյունահանումն ու վերամշակումը: Զարգացած է անտառատնտեսությունը (անտառածածկ է 9 մլն հա):

Տրանսպորտը[խմբագրել]

Մետրո Փհենյանում
Չհոնջինը տիեզերքից

Երկաթուղիներիերկարությունը ավելի քան 6 հզ. կմ է (որից 4 հզ. կմճ էլեկտրիֆիկացւլած), ավտոճանապարհներինը՝ 21 հզ. կմ-ից ավելի: Նավարկելի են խոշոր գետերի ստորին հոսանքները: Ծովային գլխավոր նավահանգիստներն են Չհոնջինը, Իփննամը, Վոնսանը, Նամփհոն: Զարգանում է ավիահաղորդակցությունը: Արտաքին տնտեսական կապերը: 1979 թվականին ԿԺԴՀ առևտրական կապերի մեջ է եղել ավելի քան 100 երկրի հետ: Գլխավոր գործընկերներն են սոցիալիստական երկրները, հատկապես ԱԱՀՄ-ը: 1949 թվականի մարսփ 17-ի համաձայնագրով ԱԱՀՄ-ը ետպատերազմյան առաջին տասնամյակի ընթացքում ԿԺԴՀ-ի տնտեսության վերականգնման և նոր շինարարության համար անհատույց տրամադրել է 300 մլն ռոբլի: ԽՍՀՄ-ի օգնությամբ վերականգնվել և կառուցվել են արդյունաբերական կոմբինատներ, գործարաններ, էլեկտրակայաններ և այլ ձեռնարկություններ: Դրամական միավորը վոնան է:

Բժշկա-աշխարհագրական բնութագիրը[խմբագրել]

Ծննդի և մահացության վերաբերյալ ճշգրիտ տվյալներ չկան: Ներկայումս վերացվել են հատուկ վտանգավոր հիվանդությունները: 1950—1953 թվականների պատերազմի ընթացքում Կորեան կորցրեց բուժկանխարգելիչ հիմնարկների 95,6%-ը: 1964 թվականին կար 5,3 հզ. հիվանդանոց և պոլիկլինիկա (51,1 հզ. հիվանդանոցային մահճակալով): Հիվանդանոցային ցանցի վերակառուցմանը մեծ օգնություն են ցույց տվել սոցիալիստական երկրները 1967 թվականի վերջում Կորեայում աշխատել են 22,1 հզ. բժիշկ և բուժակ (չհաշված զինվորականը), 380 բնակչին՝ 1 բժիշկ: Գործում են 3 (1964) բժշկական ինստիտուտնոր, ռազմաբժշկական ակադեմիա և բժշկական գիտությունների ակադեմիա: Միջին բուժաշխատողներ են պատրաստում 7 տեխնիկումներ, մանկաբարձական 12 և բուժքույրական 58 դպրոց: ժողովրդական կրթությունը:ճապոնական օկուպացիայի տարիներին վարվել է կրթության և կորեական կուլտուրայի սահմանափակման քաղաքականություն: Ազատագրվելուց (1945) հետո ԿԺԴՀ-ում ստեղծվել են 4-ամյա դպրոցներ, ուսուցումը տարվել է մայրենի լեզվով: 1948 թվականին ԿԺԴՀ-ի կառավարությունը որոշում է ընդունել 1950 թվականից համընդհանուր պարտադիր տարրական 4-ամյա կրթության մասին: 1958 թվականից բոլոր տիպի ուս. հաստատություններում ուսուցումը դարձել է ձրի: 1958-1959 ուսումնական տարում ԿԺԴՀ-ում առաջին անգամ մտցվել է 7-ամյա պարտադիր կրթություն: 1959 թվականին օրենք է ընդունվել տարրական (4 տարի), ոչ ւրիվ միջնակարգ (3 տարի), տեխնիկական (2 տարի) և բարձրագույն տեխնիկական (2 տարի) դպրոցների մասին: 1967-1968 ուսումնական տարում մտցվել է համընդհանուր պարտադիր 9-ամյա ուսուցում:

1967 թվականին ԿԺԴՀ ուներ բոլոր տեսակի 9165 դպրոց, այդ թվում՝ 4064 ժողովրդական, 3335 միջնակարգ, 467 բարձրագույն տեխնիկական: 1973 թվականին օրենք է ընդունվել համընդհանուր 10-ամյա պարտադիր կրթության և միամյա նախադպրոցական դաստիարակության մասին: Խոշոր բուհերն են. Կիմ Իր Սենի անվան պետական, Կիմ Զխեկայի անվան պոլիտեխնիկական (Փխենյանում), Ւփննամի պոլիտեխնիկական, Վոնսանի գյուղատնտեսական ինստիտուտները: Փխենյանում են գտնվում պետական կենար, (հիմն. 1945, 1,5մլն կտոր գիրք), ԿԺԴՀ ԳԱ (1952, մոտ 2 մլն կտոր գիրք) գրադարանները, պատմության կենտրոնական (1928), Կորեական հեղաՓոխության (1948), ազատ ագրական պայքարի կենտրոնական (1953), ազգագրության (1956), նրբագեղ արվեստների կենտրոնական (1954) թանգարանները:

Գիտական հիմնարկները[խմբագրել]

ԿԺԴՀ-ում ստեղծվել են (1948 թվականից հետո) քիմիական կենտրոնական, լեռնային արդյունաբերությանկենտրոնական, անասնաբուժական պետական գիտահետազոտական ինստ-ները: 1952 թվականին հիմնվել է ԿԺԴՀ ԳԱ, 1963 թվականին՝գյուղատնտեսական գիտությունների, 1963 թվականին՝ բժշկական գիտությունների, 1964 թվականին՝ հասարակական գիտությունների ակադեմիաները: Ստեղծվել են ռադիոէլեկտրոնիկայի,ավտոմատիկայի, միջուկային տեխնիկայի գիտական ինստ-ներ և լաբորատորիաներ: Գիտական հրատարակություններից են «Չայոն կվահակ», «Կվահակ սեգե», «Տեդժուն կվահակ» պարբերականները: Տնտեսագիտությունը:

ԿԺԴՀ-ում տնտեսագիտական միտքը զարգացել է մի քանի ուղղությամբ, համակողմանիորեն ուսումնասիրվել է դասական ժառանգությունը, հրապարակվել են կորեացի մտածողների առավել արժեքավոր աշխատությունները, ընդհանրացվել վաղ, միջին և ուշ ֆեոդալիզմի , երկրի սոցիալ-տնտեսական պատմության ուսումնասիրությունները: Մեծ ուշադրություն է հատկացվում սոցիալիզմի քաղաքատնտեսության պրոբլեմների մշակմանը, Կորեայի աշխատանքային կուսակցության տնտ. քաղաքականության, նաև ագրարային հարցերին, կոոպերատիվ սեփականության ամրապնդում ու զարգացում, գյուղատնտեսության կառավարման կատարելագործում, գյուղի ու քաղաքի էական տարբերությունների վերացում են: Դրանք լուսաբանված են Կիմ Իր Մենի, նաե Հոն Դալ Մոնի, Սին Ջե Տոյի և մյուսների աշխատություններում: Տնտեսական պրոբլեմների մշակմամբ զբաղվում են էկոնոմիկայի ու ժող. տնտեսության ինստիտուտները, Փխենյանի համալսարանի տնտեսագիտության ֆակուլտետը:

Գրականությունը[խմբագրել]

Ժամանակակից գրող Իզլավա Սիմբորսկան

1945 թվականից հյուսիսային Կորեայում (1948 թվականից՝ ԿԺԴՀ) սկսել է կազմավորվել սոցիալիստական գրականությունը: 1946 թվականից Կորեայի գրողները միավորվել են հյուսիսային Կորեայի գրականության և արվեստի գործիչների ասոցիացիայի մեջ: Ժողովրդականություն է վայելել բանաստեղծ-հռետոր Չո Գի Չխոնը (1913—1951): Գյուղի դեմոկրատական վերափոխումներն են արտացոլված Չխվե Մյոն Իկի, Չխոն Սե Բոնի պատմվածքներում ու ակնարկներում, Լի Գի Ցոնի «Հող» (1948-1960) վեպում: 1950—1953 թվականների հայրենական ազատագրական պատերազմով է պայմանավորված հերոսական և հայրենասիրական թեմաների երեան գալը: 1953 թվականին ստեղծվել է Կորեայի գրողների միությունը:Ետպատերազմյան գրականության հիմնական թեման մնում է խաղաղ, ստեղծագործ աշխատանքը: Պոեզիա են գալիս նոր ուժեր՝ Լի խո Իլ, Պեկ Ին Զուն և ուրիշներ:Զարգանում է ժամանակակից վեպը (Չուն Սե Զուն, Չխոն Սե Բոն, Օմ Խին Սոպ): 1960-ական թվականներին հայտնվեցին պատմական խոշոր կտավներ [Լի Գի Ցոնի «Թումանգան գետը» (1954-1961), Պակ Սե Ցոնի «Տայգայի պատմությունը» (1962 և այլն]: 1960-ական թվականների վերջի-1970-ական թվականների սկզբի գրականության մեջ արտացոլված են սոցիալիստական շինարարության հաջողությունները:

Ճարտարապետությունը և կերպարվեստը[խմբագրել]

Բուդդայի քանդակը Դենսոքսա լեռան վրա
Ճապոնական որմնանկար, որը 2004 թվականին առանփնացվել է պատից և տեղափոխվել Սոնգանքսա
Ութ մուրալների սրահը

ԿԺԴՀ-ի կազմավորումից (1948) ե 1950—1953 թվականների պատերազմից հետո մեծ Փխենյանի կենտրոնական մասի կառուցապատումը (1950-ական թվականներ) Օդերևութաբանական տվյալների ստացումը ռադիոընդունիչ սարքերի օգնությամբ թափ է առել քաղաքաշինությունը: 1945-1953 թվականներին մշակվել է Փխենյանի գլխավոր հատակագիծը, վերականգնվել և վերակառուցվել են Խամխինը, Վոնսանը, Սարիվոնը, Կեսոնը, Նամփհոն և այլ քաղաքներ: Երկրով մեկ ծավալվել է արդ. և հիդրոտեխնիկական կառույցների, հիվանդանոցների, դպրոցների, մշակույթի պալատների, կինոթատրոնների շինարարությունը: Դրանց ստեղծմանը կորեական ճարտներ Կիմ Զոն խիի, Լի խյոնի, Պակ իկ խվանի, Սին Սուն Գյոնի և ուրիշների հետ մասնակցում են արտասահմանյան մասնագետներ: 1950-ական-1960-ական թվականների սկզբի հասարակական շենքերի ճարտմեջ խորապես դրսևորվել է կորեական միջնադարյան ճարտարապետության ձևերի օգտագործման միտումը (Փխենյանի մեծ թատրոն, 1960): 1960-ական թվականների 2-րդ կեսից կիրառվում են շինարարական նոր կոնստրուկցիաներ և նյութեր, ստեղծվում են ճարտ. ձևերի պարզ ու լակոնիկ, ռացիոնալ նախագծմամբ աչքի ընկնող կառույցներ (Կիմ Իր Սենի անվ. պետ. համալսարանը, 2-րդ հերթ, 1972): Գեղարվեստի ազգային ավանդույթների (այդ թվում՝ տուշով և ջրաներկով գեղանկարչության) վերածննդին ու լայն զարգացմանը նպաստել է 1946 թվականին հիմնադըրված հյուսիսային Կորեայի գրականության և արվեստի գործիչների ասոցիացիան, որի կազմի մեջ է կերպարվեստի գործիչների միությունը: Տուշով ու ջրաներկով ազգային գեղանկարչության տեխնիկայով են աշխատում նկարիչներ Լի Չխոնը, Չխվե Գյոն Գինը, Լի Սոկ խոն, Չոն Յոն Մանը, որոնք դիմում են ինչպես ավանդական (օրինակ, «ծաղիկն եր-թռչուններ» ժանրին), այնպես էլ ժամանակակից (ժողովըրղի մարտական և աշխատանքային սխրագործությունների պատկերումը) թեմաների: Ցուղաներկի տեխնիկայով են ստեղծագործում (հիմնականում կենցաղային և պատմական թեմաներ) նկարիչներ Կիմ Զոն Նամը, Պակ Մյոն խուն, Պխո Մե Զոնը, Մուն խակ Մուն: Զարգանում են գրաֆիկան (նկարազարդում, էստամպ, պլակատ. Կիմ Դոն Զուն, Պե Ուն Սոն, Պակ Սին քսի), հաստոցային և մոնումենտալ քանդակագործությունը (Մուն Մոկ Օ, խան Ցոն Աիկ, Չո Գյու Բոն): Հին ավանդույթները պահպանվում են դեկորատիվկիրառական արվեստում (բրուտագործություն, ասեղնագործություն, լաքապատ իրերի պատրաստում):Փխենյանում 1953 թվականին հիմնադրվել է Կորեական նկարիչների միությունը, 1954 թվականին՝ Կորեական ճարտարապետների միությունը:

Երաժշտությունը[խմբագրել]

1946 թվականին ստեղծվել է երաժիշտների միավորում, որը հետագայում մտել է հյուսիսային Կորեայի գրականության և արվեստի գործիչների ասոցիացիայի մեջ: Խոշոր քաղաքներում բացվել են երաժշտական ուսումնական հաստատություններ (1949 թվականին՝ Փխենյանի կոնսերվատորիան), համերգային դահլիճներ, երաժշտական թատրոններ: Երաժշտական թատրոնում են զարգացել երկու հիմնական ժանրերը՝ չխանգիկը (ժող. երաժշտական դրամա) և կագիկը (ժամանակակից օպերա, որի կազմավորմանը նպաստել են կոմպոզիտորներ Լի Մյոն Աանը և խվան խակ Կինը): 1953 թվականին ստեղծվել է ԿԺԴՀ-ի կոմպոզիտորների միությունը: 1955 թվականին Փխենյանում կառուցվել են ժամանակակից թատերական շենքեր և համերգային դահլիճ, ստեղծվել ֆիլհարմոնիա, սիմֆոնիկ մեծ նվագախումբ և այլ երաժըշտական կոլեկտիվներ, գրվել են առաջին սիմֆոնիկ երկերը (Մին Դո Սոնի «Առաջին սիմֆոնիան», Չո Գիլ Սոկի «Հանուն հայրենիքի» սիմֆոնիկ պոեմը): Առաջատարի դերը շարունակում է կատարել Փխենյանի պետ. գեղարվեստական թատրոնը, որի լավագույն բեմադրություններից են՝ Լի Մյոն Մանի և Աին Դո Մոնի «Պատմի՜ր, տայգա», Խամ խոն Գինի «Լուսինը Կիմգանսան լեռներում» և այլ գործեր: Կորեայի երաժշտական կյանքում կարևոր տեղ են գրավում կորեական ժող. գործիքների անսամբլը, կորեական ժող. բանակի երգի և պարի անսամբլը: 1946 թվականից Փխենյանում գործում է բալետային ստուդիա (1952 թվականից՝ պետական բալետային ստուդիա):

Թատրոնը[խմբագրել]

1947—1949 թվականներին Փխենյանում բացվել են պետ. թատրոնը (այժմ՝ պետ.Պետական գեղարվեստական թատրոնը Փխենյանում (1960, ճարտ-ներ՝ Կիմ Չոն Ւփ, Սին Սուն Գեն) դրամատիկական թատրոն), պետ. ժող. գեղարվեստական թատրոնը (այժմ՝ Փխենյանի քաղաքային թատրոն): 1948 թվականին Փխենյան-Պուկտո գավառի գեղարվեստական թատրոնը բեմադրել է Պեկ Մուն Խվանի «Աճ» պիեսը՝ ագրարային ռեֆորմի շրջանի կորեական գյուղի, ժող. իշխանության կազմավորման մասին: Այդ պիեսը էտապային է եղել կորեական նոր թատերարվեստի ձեավորման համար և բեմադրվել շատ թատրոններում: 1950—1953 թվականների պատերազմի տարիներին թատրոնների ագիտբրիգադները հանդես են եկել ռազմաճակատում և թիկունքում: 1950-ական թվականների վերջից Կորեայի թատրոնը շարունակել է զարգացման նոր ուղիների որոնումները:

Կինոն[խմբագրել]

Ժամանակակից կինորտադրող Կիմ Կիդուկը

Կորեայի ազատագրումից հետո ստեղծվել են կինեմատոգրաֆիայի զարգացման պայմաններ: 1947 թվականին կազմակերպվել է կինոստուդիա (1948 թվականից՝ պետական), որի հիման վրա բացվել են (1958)գեղարվեստական և վավերագրական ֆիլմերի կինոստուդիաներ: 1949 թվականին թողարկվել է «Իմ հայրենիքը» առաջին գեղարվեստական լիամետրաժ կինոնկարը: 1950—1953 թվականի պատերազմի տարիներին, դժվարին պայմաններում, նկարահանվել են «Պատանի պարտիզանները» (1951), «Հայրենի երկրի պաշտպանները» (1952) և այլ ֆիլմեր: Կորեայի կինեմատոգրաֆիայի նվաճումներից են՝ «Ասք Սադոսոն ամրոցի մասին», «Նշմարվում է Պեկտուսանը» (երկուսն էլ՝ 1956), «Ասք Չխունխյանի մասին» (1959), «Փյունիկ» (1960), «Կարմիր ծաղիկ» (1963), «Անտեսանելի ռազմաճակատ» (1965), «Մարտիկի երդումը» (1969), «Պատմություն կնոջ մասին» (1970), «Արյան ծով» (1971) ֆիլմերը: 1957 թվականին նկարահանվել է «Եղբայրներ» կորեասովետական գունավոր կինոնկարը (ռեժիսորներ՝ Ի. Վ. Լուկինսկի և Չխոն Սան Ին): 1959 թվականին ստեղծվել է Փխենյանի թատրոնի և կինոյի ինստիտուը: 1961 թվականին կազմակերպվել է Կորեայի կինեմատոգրաֆիստների միությունը:

Հարավային Կորեա Գտնվում է Կորեա թերակղզու հվ. մասում: Տարածությունը 98,5 հզ. կւէ2 է, բնակչությունը՝ 37,1 մլն (1978), գլխավոր քաղաքը՝ Սեուլ: Վարչականորեն բաժանված է 9 նահանգի: Պաշտոնական լեզուն կորեերենն է, կրոնը՝ բուդդայականությունը: Բնակչության տարեկան միջին աճը 2,3% է, տնտեսապես ակտիվ բնակչությունը՝ 10,2 մլն (49%֊ը զբաղված է գյուղատնտեսության մեջ, 1971), միջին խտությունը 1 կմ2 վրա՝ 375,8 մարդ (1978), քաղաքային բնակչությունը՝ 43% (1970): Խոշոր քաղաքներն են Սեուլը, Պուսանը, Տեգուն, Ինչխոնը, Կվանջուն, Տեջոնը, Չոնջուն, Մասանը, Մոկպհոն:

Հարավային Կորեա[խմբագրել]

Պատմական տեղեկանք[խմբագրել]

Տեղական հետադեմ և ամերիկյան զինվորական իշխանությունները խաթարեցին ժողովրդադեմոկրատական հեղափոխության ընթացքը երկրի հարավում և Հարավային Կորեայի ժողովրդին պարտադրեցին զարգացման կապիտալիստական ուղին: 1948—1960 թվականներին հարավկորեական վարչակարգի գլուխ կանգնեց Լի Սին Մանը: 1953 թվականին ԱՄՆ-ը Հարավային Կորեայի հետ կնքեց, այսպես կոչված, «համատեղ պաշտպանության պայմանագիր», որն օրինականացրեց այդ երկրի անժամկետ ամերիկյան օկուպացիան: Այժմ Հարավային Կորեայում է գտնվում ամերիկյան 42-հազարանոց բանակը, որը զինված է տակտիկական ատոմային զենքով: Երկրի ռազմականացումը, տնտ. անկայունությունն ու աճող ինֆլյացիան բացասաբար են անդրադառնում բանվոր դասակարգի վիճակի վրա: 1948—1951 թվականներին երկու փուլով անցկացվեց ագրարային ռեֆորմ, որը սահմանափակեց կալվածատիրական հողատիրությունը և ամրապնդեց կուլակային խավը: Սկսվեց գյուղացիության արագ շերտավորում: Ավելի քան 1600 հզ. գյուղացիական տնտեսություն, կամ 72% ֊ը տնօրինում էր (1970) 900 հզ. չոնբո, կամ վարելահողի 44%-ը: Մոտ 1 մլն տնտեսություն ունի փոքր (մինչև 0,5 չոնբո) հողակտորներ: Արդ. զարգացումն իրականացվում է հիմնականում ԱՄՆ-ի, ճապոնիայի, ԳՖՀ-ի, Ֆրանսիայի և Իտալիայի կապիտալ ներդրումների (655 մլն դոլլար, 1971) հաշվին, որը խիստ հարվածում է մանր և միջին ազգային բուրժուազիայի շահերին: Ներքին հակասությունների սրումը հանգեցրեց 1960 թվականի ժողովրդական ապստամբությանը, որը տապալեց Լի Սին Մանի վարչակարգը:

Սակայն 1961 թվականին երկրում հաստատվեց գեն. Պակ Չժոն Հիի ռազմական դիկտատուրան: 1963 թվականից նա ստանձնեց քաղաքացիական պրեզիդենտի պաշտոնը: Բնակչության և համաշխարհային հասարակայնության դժգոհությունը փարատելու նպատակով Հարավային Կորեայում երեք անգամ (1963, 1967 և 1971) անց են կացվել «պրեզիդենտական ընտրություններ»: 1972 թվականին երկրում մտցվեց նոր «սահմանադրություն», որը, փաստորեն, անժամկետ դարձրեց պրեզիդենտի իշխանությունը: 1979 թվականի հոկտեմբերի 26-ին Պակ Չժոն Հին սպանվեց և իշխանությունն անցավ բանակի հրամանատարությանը: Հարավային Կորեայում պահվում է 2,5 մլն-անոց պահեստային կորպուս, ստեղծված է «ազգային պաշտպանության ուսանողական կորպուս», ԱՄՆ-ի օգնությամբ արդիականացվում է 700-հազարանոց բանակը: Երկրում հալածվում են հայրենասերները, որոնք հանդես են գալիս հասարակական կյանքի դեմոկրատացման և երկրի հարավի և հյուսիսի միջև կապերն ընդլայնելու օգտին: Պանմունչոմի ապառազմականացված գոտու միջադեպից (1976 թվականի օգոստոսի 18) հետո դրությունը Կորեական թերակղզում լարված է, Հարավի և Հյուսիսի միջև բանակցություններն ընդհատվել են: Քաղաքական կուսակցությունները և արհմիությունները: Դեմոկրատական հանրապետական կուսակցություն, կառավարող կուսակցությունն է, ստեղծվել է 1963 թվականին: Նոր դեմոկրատական կուսակցություն, ստեղծվել է 1967 թվականի փետրվարին: Քաղաքական բարեկամների ընկերություն, հիմնվել է 60-ական թվականներին:Աշխատանքի համակ որեականկոնֆեդերացիա, ստեղծվել է 1946 թվականին:

Տնտեսությունը[խմբագրել]

Հարավային Կորեան տնտեսապես հետամնաց ագրարային երկիր է: Գյուղում տիրապետում են մասնավոր կապիտալիստական հարաբերությունները՝ ֆեոդալական-վաշխառուական մնացուկների հետ: Զարգացած է մանրապրանքային և մասնավոր կապիաափստական մանր արտադրությունը: Հարավային Կորեայի տնտ. զարգացումը ամբողջությամբ ենթարկված է արտաքին կապիտալի (ամենից առաջ՝ ամերիկյան կապիտալի) շահերին: Նրա պարտքերը օտարերկրյա պետություններին (գլխավորապես ԱՄՆ-ին, ճապոնիային և ԳՖՀ-ին) 1977 թվականին հասնում էին 8,86 մլրղ դոլլարի: Տնտեսության զարգացման վրա բացասաբար են ազդում 1950—1953 թվականների պատերազմի ավերածությունները և Կորեայի հյուսիսի ու հարավի տնտեսական ավանդական կապի խզումը: Ազգային համախառն արտադրանքի արժեքի 35% ը բաժին է ընկնում գյուղատընտեսությանը, 28% ը՝ արդյունաբերությանը, 8% ը՝ շինարարությանը, 8% ը՝ տըրանսպորտին և կապին, 18% ը՝ առևտրին: Գյուղատնտեսությունը: Մշակովի հողատարածությունը 2,3 մլն հա է (կեսից ավելին՝ ոռոգելի): Մշակում են բրինձ, գարի, ցորեն, բանջարեղեն, սոյա, ծխախոտ, կանեփ, ռամի, բամբակ ևն: Պտղատու տնկարկներն զբաղեցնում են գյուղատնտ. հողահանդակների մոտ 2%-ը: Անասնապահությունը թույլ է զարգացած:

Կարևոր նշանակություն ունի շերամապահությունը: Անտառները գրավում են 6,7 մլն հա տարածություն: Անտառամթերումը կատարվում է գլխավորապես լեռնային շրջաններում: Զարգացած է ծովային արդյունագործությունը, հատկապես՝ ձըկնորսությունը: Արդյունաբերությունը: Ունի ճյուղային միակողմանի կառուցվածք: Պատրաստի արդ. ապրանքների պահանջարկը բավարարվում է հիմնականում ներմուծման հաշվին:Հանքայինռեսուրսներն օգտագործվում են ոչ ռացիոնալ, բարձրորակ հանքանյութերի մեծ մասը դուրս է բերվում երկրից: Ածխարդյունահանությունը կենտրոնացած է արևելյան (2/3-ը) և հարավային (1/3-ը) ավազաններում: Առաջնակարգ նշանակություն ունի վոլֆրամի (որի արտադրանքով Հարավային Կ. աշխարհում գրավում է առաջնակարգ տեղերից մեկը, Սանդոնի հանքավայր), ոսկու (Չոկչե, Կուբոն, Սամգվան են) արդյունահանությունը:Արդյունահանվում են նաև կապար, ցինկ, մոլիբդենային և ուրանային հանքանյութեր, ամորֆ գրաֆիտ: Երկաթի հանքանյութի արդյունահանության հիմնական կենտրոններն են Ցանյանը և Մուլկումը: Օգտագործվող էներգիայի 45% ը ըստացվում է բերովի նավթից, 30% ը՝ անտրացիտից, 20% ը՝ փայտից, 5% ը՝ հիդրոէներգիայից: Վերամշակող արդյունաբերության ձեռնարկությունների մեծ մասը կիսատնայնագործական տիպի է: Արդ. արտադրության մեջ նշանակալից դեր ունի արհեստագործությունը: Ժամանակակից ֆաբրիկագորձարանային ձեռնարկությունները, որպես կանոն, պատկանում են արտասահմանյան ֆիրմաներին: Հարավային Կորեայում առանձնացվում է արդյունաբերական երեք գոտի՝ Սեուլ-Ինչխոնի (Կյոնգիդո պրովինցիա), Սամչհոկի (Կանվոնդո), Պուսան Ուլսանի (հվ-արլ. շրջաններ): Վերամշակող արդյունաբերության արտադրանքի հիմնական բաժինն ընկնում է սննդհամի և թեթև արդյունաբերության ճյուղերին:

Տեքստիլ արդյունաբերության մեջ գերակշռում է բամբակեղենի արտադրությունը: Հարավային Կորեայի շրջանները հնուց փառաբանված են բնական մետաքսի արտադրությամբ: Քիմիական արդյունաբերությունը թողարկում է ազոտային պարարտանյութեր, ծծմբաթթու, դեղագործական և ռետինե արտադրանք: Կատարվում է ներմուծվող նավթի վերամշակում (Ուլսան, Ցոսու): Մետալուրգիական բազան շատ սահմանափակ է. մետաղամշակումը ներկայացված է ավտոմեքենաների, շոգեքարշների, վագոնների, նավերի նորոգման, ինչպես նաև պահեստամասերի բազայի վրա ռադիոընդունիչների, հեռուստացույցների, հեծանիվների, մոտոցիկլետների, ավտոմոբիլների, շարժիչների, դիզելների, էլեկտրատեխնիկական սարքավորումների, կարի մեքենաների հավաքման ձեռնարկություններով: Կա թղթի (Տեջոնում և Սեուլում) և շինանյութերի արտադրություն: Մեծանում է բանվորական ուժի հոսքը այլ երկրներ:

Տրանսպորտը[խմբագրել]

Կորեական երկաթուղի
Մետրոյի ցանցը Հարավային Կորեայում

Երկաթուղիների երկարությունը 5,7 հզ. կմ է (1979), ավտոպարկի հզորությունը՝ 90 հզ. մեքենա: Ունի օդանավակայանների ցանց (Աեուլ, Սուվոն, Կվանջու, Պուսան, Մոկպհո ևն): Ծովային հիմնական նավահանգիստներն են Պուսանը, Ինչխոնը, Ուլսանը, Կունսանը, Մոկպհոն, Փխոխանը, Ցոսուն: Արտաքին առևտրի հաշվեկշիռը բացասական է. հիմնական գործընկերներն են ճապոնիան, ԱՄՆ-ը և ԴՖՀ-ն: Դրամական միավորը վոնան է:

Բժշկա-աշխարհագրական բնութագիրը[խմբագրել]

Ծննդի, մահացության և մանկական մահացության վերաբերյալ կանոնավոր հաշվառում չկա: Կորեայում տարածված են վարակիչ և մակաբուծական հիվանդությունները (ասկարիդոզ, անկիլոստոմիդոզ, ցուցուգամուշ): Առավելապես գրանցվում են տուբերկուլոզի, խոլերայի, որովայնային տիֆի և բորի դեպքեր: 1969 թվականին Կորեայում գործել են 219 հիվանդանոց՝ 16,3 հզ. մահճակալով (0,5 մահճակալ՝ 1000 բնակչին): Բժշկ. օգնությունը հիմնականում կազմակերպում են մասնավոր պրակտիկայով զբաղվող բժիշկները: 1971 թվականին (1966 թվականի հետ համեմատած) բուժսպասարկման վարձը պետ. և կոմունալ հիվանդանոցներում բարձրացել է 20—60%, կըրճատվել են բժշկ. սպասարկման ծախսերը: 1968 թվականին Կ-ում աշխատել է 13,5 հզ. բժիշկ (2,5 հզ. բնակփն՝ 1 բժիշկ), մոա 5 հզ. բժշկի օգնական, 1,9 հզ. ատամնաբույժ, 13,8 հզ. դեղագործ և 19,5 հզ. միջին բուժաշխատող: Բժիշկների 33% ը և ատամնաբույժների 37%-ը կենտրոնացած է Սեուլում: Սեուլի պետական համալսարանում կազմակերպվել են բժիշկների կատարելագործման դասընթացներ:

Լուսավորությունը[խմբագրել]

1949 թվականին կրթության մասին ընդունած օրենքի համաձայն դպրոցական համակարգի մեջ մտնում են տարրական (6 տարի), ոչ լրիվ միջնակարգ Արդյունաբերության մի քանի լրիվ միջնակարգ (3 տարի) դպրոցները: Բացի պետական և մունիցիպալ (տեղական ինքնավարության) դպրոցներից, գործում են մեծ թվով մասնավոր ուս. հաստատություններ: Բոլոր տեսակի դըպրոցներում ուսուցումը վճարովի է: Մասնագիտական ուս. հաստատությունների ցանցի մեջ մտնում են ռեալական, 3-ամյա տեխ. և բարձրագույն տեխ. դպրոցները: Բարձրագույն կրթության համակարգի մեջ մանում են համալսարանները և 4-ամյա կոլեջները: 1969-1970 ուս. տարում գործել են 69 համալսարան և քոլեջ: Խոշորագույն բուհերն են. Սեուլի պետ. (հիմն. 1946), «Ցոնսե» (1885), «Իխվա» (1886, իգական) համալսարանները: Կորեայի ուսանողները արտասահմանում բարձրագույն կըրթություն են ստանում հիմնականում՝ ԱՄՆ-ում, Ֆրանսիայում և ԳՖՀ-ում: խոշոր են Ազգային կենտրոն (416 հզ. կտոր ԳԻՐՔ)» Սեուլի պետական համալսարանին կից (779,9 հզ. կտոր գիրք) գրադարանները, Ազգային թանգարանը (հիմն. 1916), Կյոնբոկկունի պալատի գեղարվեստական պատկերասրահը (հիմն. 1916) Սեուլում: Գիտական հիմնարկները: Կոորդինացման գիտական կենտրոնը Սեուլի գիտությունների ազգային ակադեմիան է (հիմն. 1954): «Կորյո» համալսարանում (Սեուլ) կան ասիական հետազոտությունների կենտրոն, տնտեսագիտության, աշխատանքի, սոցիալական հետազոտությունների, միջատաբանության և այլ ինստիտուտներ: Պուսանյան ազգային համալսարանին կից ստեղծվել են տեխնոլոգիայի (1965), արյան հետազոտությունների (1964) ինստիտուտներ: Տեգուում կազմակերպվել են բնական նյութերի քիմիայի, արդյունաբերական տեխնիկայի, արդյունաբերական տնտեսագիտության և այլ հետազոտական կենտրոններ: 1958 թվականին ստեղծվել է ատոմային էներգիայի վարչությունը:

Գրականությունը[խմբագրել]

Գրող Յիյուկսան

1948 թվականից գրականության մեջ ուժեղացել են հակակոմունիստական միտումները: Արձակագիրների ավագ սերունդը (8ոմ Սան Սոպ, Չու Ցո Սոպ, Կիմ Դոն Ին, Լի Մու Ցոն) շարունակել է նատուրալիզմի և անկումային գրականության ավանդույթները: 1954 թվականից հանդես է եկել արձակագիրների նոր սերունդ, որը գտնվում է ֆրանսական էկզիստենցիալիզմի, «նոր քննադատության» և այլ ուղղությունների ազդեցության տակ: Պատերազմի, աբսուրդի և միայնության թեմաներն են գերակշռում Կիմ Սոն Իուանի(ծն. 1919), Չան Տոն Խակի, Սոնու Խվայի (ծն. 1922) արձակում: Միստիցիզմ և «արևելյան մտածողության» առանձնահատկության որոնումներն են արտահայտված Լի Դոն Զիի և Լի Խյոն Դիի ստեղծագործություններում: 1960 թվականի ւսպրիլյան ապստամբությունից հետո գրականության մեշ նկատվել է առաջադեմ միտումների որոշ վերածնունդ:

Արվեստը[խմբագրել]

Սպիտակ ցուլ՝ նկարված Լի Ջունգ Սյուբի կողմից
Կորեական արվեստի նմուշներից

Հարավային Կորեայում 1950-1970-ական թվականների հասարակական շենքերը կառուցվել են արևմտաեվրոպական ոճերի սկզբունքով (այդ թվում՝ ֆոմւկցիոնաէիզմի. «Կորիա էըր լայնս) ավիաընկերության շենքը Սեուլում, 1969), ազգային շինարվեստի տարրերի և ժամանակակից կոնստրուկցիաների զուգորդման փորձեր են արվում («Ուոկեր Հիս» զվարճանքի կենտրոնը Սեուլի մոտ): Բնակարանային շինարարությունը հիմնականում կատարվում է տիպային նախագծերով: 1950-1970-ական թվականներին Հարավային Կորեայի կերպարվեստում գոյություն ունեն բազմաթիվ հոսանքներ: Եվրոպական առումով ռեալիստական ուղղության (չի վայելում պաշտոնական շըրջանների աջակցությունը) ներկայացուցիչներից են գեղանկարիչներ Կիմ Ին Սինը, Լի Զուն Սոպը: 20-րդ դարի եվրոպական մոդեռնիստական հոսանքի նմանակման ոգով են աշխատում գեղանկարիչներ Կիմ Խվան Դին, Նամ Դվանը, քանդակագործներ Կիմ Ցոն Խակը, Չոն Սան Բոմը: Ազգային ավանդույթներով են ստեղծագործում գեղանկարիչներ Խո Բեն Նյոնը, քանդակագործ Կիմ Դյոն Աինը և ուրիշներ: Ազգային և 20-րդ դարի եվրոպական գեղանկարչության արտահայտչամիջոցներն են զուգորդում Կիմ Դի Չխանը, Պակ Նե Խյոնը: Ազգային երաժշտական արվեստը պահպանվում է էնտուզիաստների ջանքերով: Խոշոր երաժշտական կենտրոնը Սեուլն է, ուր գործում են օպերային թատերախումբ (բեմադրում է եվրոպական օպերաներ), 5 սիմֆոնիկ նվագախումբ և 6 համալսարաններին կից երաժշտական կոլեջներ: 1945 թվականից հետո լուծարքի են ենթարկվել բազմաթիվ թատերախմբեր: Իշխանությունների բռնությունների հետևանքով թատերարվեստի առաջադեմ գործիչների մի մեծ խումբ հեռացել է (1946 թվականի 2-րդ կեսից) Հարավային Կորեայից և աշխատում է Հյուսիսային Կորեայում: ժամանակակից դրամայի ազգային թատրոնը կազմակերպվել է 1948 թվականին: 1960-ական թվականների վերջից գործում են «Մինջուն», «Տոնյան» փորձարարական թատրոնները և ոչ մեծ թատերախմբեր: Թատրոնը արևմտյան մոդեռնիստական արվեստի ազդեցության տակ է: Ազգային ավանդույթները պահպանելու համար թատերական գործիչների ոչ մեծ խմբի ջանքերը արդյունք չեն տալիս: Կինեմատոգրաֆիան սկզբնավորվել է 1946 թվականին: 1940-ական թվականների վերջերի ֆիլմերի թեմատիկան հիմնականում կապված է ճապոնական ճնշումից ազատագրման հետ: 1950-1953 թվականների պատերազմի տարիներից որոշակի են դարձել կինոարվեստի երկու հիմնական ուղղություններ՝ ռեակցիոն (հանդես է գալիս սոցիալիստական երկրների դեմ) և չափավոր լիբերալ, որի գործիչները ջանում են ցույց տալ հարավկորեական բուրժ. հասարակության թերությունները: Միայն որոշ ֆիլմեր են բավարարում իսկական արվեստի պահանջները («Մղձավանջային գիշեր», 1953, «Ավելորդ մարդը», 1965): Չնայած թողարկվող ֆիլմերի մեծ քանակին (1966 թվականին՝ 120 կինոնկար), կինեմատոգրաֆիան դաժան գրաքննության, արտասահմանյան կինոարտադրանքի, կինոստուդիաների նյութական դժվարությունների և այլնի պատճառով խոր ճգնաժամ է ապրում: Կինոգործիչներից են Սին Սա Ռոկը, Ցու Խյոն Մոկը, Ցուն Բոն Չխունը, Լի Դյու Խվանը, Ցան Զու Նամը, Լի Ցոն Մինը և ուրիշներ:

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է Հայկական սովետական հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png