Մարսողություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Մարսողական օրգաններ
Տասներկումատնյա աղիքի խուղակ

Մարսողության նշանակությունը[խմբագրել]

Բնականոն աճի,ֆիզիկական և մտավոր աշխատանք կատարելիս,ջերմաստիճանը պահպանելու,քայքայված բջիջների վերանորոգման համար անհրաժեշտ է բոլոր նյութերն օրգանիզմը ստանում է սննդով և ջրով։ Սննդամթերքներն օրգանիզմում ենթարկվում են մեխանիկական և քիմիական մշակման,առաջանում են պարզ միացություններ,որոնք ներծծվում են արյան և ավշի մեջ,յուրացվում բջիջների կողմից և օգտագործվում կառուցողական ու էներգիական նպատակներով։ Սննդի այդպիսի մշակումը կոչվում է մարսողություն։

Սննդանյութեր և սննդամթերքներ[խմբագրել]

Սննդանյութերը կարող են լինել բուսական և կենդանական ծագման։

Հայտնի է,որ մարդու մարմինը միջին հաշվով պարունակում է մոտ 15-20 % սպիտակուցներ,60-65 % ջուր,0,6 % ածխաջրեր,19 % ճարպ, 5,8 % աղեր։ Այդ նյութերը կատարում են տարբեր գործառույթներ և մշտապես պետք է լրացվեն ընդունած սննդանյութերի միջոցով։

Սպիտակուցներով առավել հարուստ են կաթնամթերքները,ձկնեղենը,ընդեղենը,ընկույզը։ Սպիտակուցները մարդու օրգանիզմում մտնում են բջիջների թաղանթների կազմի մեջ,իրականացնում են գազափոխանակությունը և շատ այլ գործառույթներ։Ֆերմենտ սպիտակուցները արագացնում են կենսաքիմիական գործընթացները։

Ածխաջրերը պարունակում են հատկապես բուսական ծագման սննդամթերքներում (մրգեր,բանջարեղեն,մեղր և այլն) և օրգանիզմում համարվում են էներգիայի հիմնական աղբյուր։

Ճարպերը ավելի շատ պարունակվում է կարագի,ձվի,կենդանական ճարպի մեջ։ Ճարպերը մարդու օրգանիզմում իրականացնում են ջերմակարգավորում,համարվում են պահեստային էներգիայի աղբյուր և այլն։

Ջրով հարուստ են մրգերը,լյարդը։ Ջուրն ապահովում է բջիջների լարվածությունը,համարվում է շատ կենսաբանական հեղուկների հիմնական բաղադրիչ (արյուն,լորձ,թուք),մասնակցում է նյութերի փոխադրմանը և այլն։

Հանքային աղերը օրգանիզմ են մտնում ջրի և սննդամթերքների միջոցով։ Հանքային աղերն ապահովում են ոսկրերի, ատամների ամրությունը,մտնում են մարսողական հյութերի,արյան և հորմոնների բաղադրության մեջ։

Վիտամինները մասնակցում են նյութափոխանակության ֆերմենտների առաջացման գործընթացներին։ Մարդը և կենդանիների դրանք ստանում են պատրաստի վիճակում սննդանյութերի հետ։ Կենդանիների օրգանիզմում կարող են սինթեզել միայն D և B վիտամիններ։

Վիտամիններով հարուստ են մրգերը,լյարդը,ձկան յուղը։

Սննդի էկոլոգիական մաքրությունը[խմբագրել]

Մարդն առավել շատ է օգտագործում բնական սննդամթերքներ (սունկ,պտուղներ)։ Սակայն սննդամթերքների հիմնական մասը մշակվում և ստացվում է գյուղատնտեսական արտադրությունում և դրանց հանդեպ պահանջարկը հարաճուն կերպով մեծանում է։ Այդ պատճառով բերքատվությունը բարձրացման համար անհրաժեշտություն է առաջանում հողը հարստացնել օրգանական և քիմիական պարարտանյութերով,որոնց մեծ քանակները հաճախ թողնում են վնասակար ազդեցություն։ Այսպես,օրինակ՝ օրգանական պարարտանյութերից գոմաղբի կիրառումը կարող է նպաստել հողում զանազան մանրէների,մակաբույծ որդերի ձվերի կուտակմանը և դառնալ հիվանդությունների վարակի աղբյուր։ Պարարտացման կանոնների խախտման,վնասատու միջատների դեմ պայքարի քիմիական միջոցների չարաշահման կամ ագրոտեխնիկական միջոցառումների ոչ ճիշտ իրականացման հետևանքով սննդանյութերի մեջ կարող են հայտնվել վտանգավոր քիմիական նյութեր (նիտրատներ)։ Այդ պատճառով սննդամթերքն օգտագործելուց առաջ պետք է խնամքով լվանալ հոսող ջրի տակ։ Չպետք է օգտագործել անհայտ ծագում ունեցող սննդամթերք։

Մարսողության համակարգի ֆունկցիաները[խմբագրել]

Մարսողության համակարգի հիմնական ֆունկցիաներն են՝ հյութազատական,շարժողական,ներծծման։ Թքագեղձերն արտազատում են թուք,ստամոքսի գեղձերը՝ մարսողական հյութեր,լյարդը՝ լեղի։ Այս հյութերի ազդեցությամբ ածխաջրերը ճեղքվում են գլյուկոզի և այլ պարզ շաքարների,ճարպերը՝ ճարպաթթուների և գլիցերինի,սպիտակուցները՝ ամինաթթուների։ Այս վերափոխումները հնարավոր են միայն մարսողական խողովակի ֆերմենտների և շարժողական ֆունկցիայի շնորհիվ։

Մարսողական ուղու շարժողական ֆունկցիան կերակրագնդի շաղախումն ու տեղափոխումն է,որը պայմանավորված է մարսողական օրգանների պատերի հարթ և միջաձիգ զոլավոր մկանների կծկմամբ։ Միջաձիգ զոլավոր մկանները գտնվում են մարսողական ուղու սկզբնական բաժիններում (բերանի խոռոչ,ըմպանում,կերակրափողի վերին մասում),որտեղ տեղի է ունենում ծամումը և կլլումը։ Ներծծման ֆունկցիան իրականանում է մարսողական համակարգի տարբեր բաժինների լորձաթաղանթով։

Մարսողության ուսումնասիրման մեթոդներ[խմբագրել]

Երկար ժամանակ մարսողությունն ուսումնասիրվում էր վիրահատված կենդանիների վրա։ Մարսողության ֆիզիոլոգիայի ուսումնասիրման գործում են մեծ ծառայություն ունի ռուս նշանավոր ֆիզիոլոգ Ի.Պ. Պավլովը։ Նա մշակեց խուղակի մեթոդը,որի օգնությամբ հնարավոր էր հավաքել սննդի հետ չխառնված մարսողական հյութեր,ուսումնասիրել դրանց բաղադրությունը,արտազատման կարգավորումը,տարբեր սննդանյութերի վրա արտազատված հյութի քանակը,ֆերմենտային ակտիվությունը։Խուղակը օրգանի ներքին խոռոչի կամ գեղձի ծորանի արհեստական միացումն է արտաքին միջավայրին։ Չխախտելով կենդանիների բնականոն մարսողությունը,գեղձի ծորանը կարելի է դուրս բերել մաշկի մակերեսի վրա։ Այդ դեպքում հյութը կարտադրվի դուրս,այն կարելի է հավաքել և հետազոտել։

Մարդկանց մարսողական գեղձերի հյութազատիչ գործունեության ուսումնասիրման համար կիրառում են զոնդի մեթոդը։Զոնդը ռետինե խողովակ է,որի մի ծայրը մտցվում է ստամոքսի կամ աղիքի խոռոչ։ Զոնդով հավաքվում են հյութ և ուսումնասիրում։ Գոյություն ունի նաև ներզննման մեթոդ,որը հնարավորություն է տալիս օպտիկական սարքերով լուսավորել ստամոքսի,բարակ աղիքի սկզբնահատվածի դեպքում վերցնել լորձաթաղանթի մի կտոր կենսաքիմիական և հյուսվածքաբանական հետազոտության համար։ Կիրառվում է նաև ռենտգենագրական մեթոդը.հիվանդին տալիս են խմելու ռենտգենյան ճառագայթների համար անթափանց հեղուկ խյուս։ Ապա ճառագայթելով՝ սարքի էկրանի վրա դիտվում են մարսողական ուղու տարբեր բաժինների ուրվագծերը։

Ռադիոէլեկտրոնիկայի զարգացմանը զուգընթաց առաջարկվել են մարսողության օրգանների ֆունկցիաների ուսումնասիրման նոր մեթոդներ։ Հիվանդը կուլ է տալիս 8 մմ տրամագիծ և 15 մմ երկարություն ունեցող ռադիոհաբ։ Այն,անցնելով մարսողական խողովակով,ճառագայթում է ռադիոալիքներ,որոնք ազդանշանում են նրա առանձին բաժիններում սննդի քիմիական բաղադրության,ջերմաստիճանի,նաև՝ ճնշման փոփոխությունների մասին։

Մարդկանց ստամոքսի և աղիների շարժումային ակտիվությունը կարելի է ուսումնասիրել էկեկտրաստամոքսագրության մեթոդով,որի օգնությամբ որովայնի մաշկի վրայից արտածում են այդ օրգանների հարթ մկանների կենսահոսանքները։ Լայն կիրառում է գտել էխիոսկոպիայի՝ ուլտրաձայնային հետազոտության մեթոդը։

Տես նաև[խմբագրել]