Մարսողություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Մարսողական օրգաններ
Տասներկումատնյա աղիքի խուղակ

Մարսողության նշանակությունը[խմբագրել]

Բնականոն աճի,ֆիզիկական և մտավոր աշխատանք կատարելիս,ջերմաստիճանը պահպանելու,քայքայված բջիջների վերանորոգման համար անհրաժեշտ է բոլոր նյութերն օրգանիզմը ստանում է սննդով և ջրով:Սննդամթերքներն օրգանիզմում ենթարկվում են մեխանիկական և քիմիական մշակման,առաջանում են պարզ միացություններ,որոնք ներծծվում են արյան և ավշի մեջ,յուրացվում բջիջների կողմից և օգտագործվում կառուցողական ու էներգիական նպատակներով:Սննդի այդպիսի մշակումը կոչվում է մարսողություն:

Սննդանյութեր և սննդամթերքներ[խմբագրել]

Սննդանյութերը կարող են լինել բուսական և կենդանական ծագման:

Հայտնի է,որ մարդու մարմինը միջին հաշվով պարունակում է մոտ 15-20 % սպիտակուցներ,60-65 % ջուր,0,6 % ածխաջրեր,19 % ճարպ, 5,8 % աղեր:Այդ նյութերը կատարում են տարբեր գործառույթներ և մշտապես պետք է լրացվեն ընդունած սննդանյութերի միջոցով:

Սպիտակուցներով առավել հարուստ են կաթնամթերքները,ձկնեղենը,ընդեղենը,ընկույզը:Սպիտակուցները մարդու օրգանիզմում մտնում են բջիջների թաղանթների կազմի մեջ,իրականացնում են գազափոխանակությունը և շատ այլ գործառույթներ:Ֆերմենտ սպիտակուցները արագացնում են կենսաքիմիական գործընթացները:

Ածխաջրերը պարունակում են հատկապես բուսական ծագման սննդամթերքներում (մրգեր,բանջարեղեն,մեղր և այլն) և օրգանիզմում համարվում են էներգիայի հիմնական աղբյուր:

Ճարպերը ավելի շատ պարունակվում է կարագի,ձվի,կենդանական ճարպի մեջ:Ճարպերը մարդու օրգանիզմում իրականացնում են ջերմակարգավորում,համարվում են պահեստային էներգիայի աղբյուր և այլն:

Ջրով հարուստ են մրգերը,լյարդը:Ջուրն ապահովում է բջիջների լարվածությունը,համարվում է շատ կենսաբանական հեղուկների հիմնական բաղադրիչ (արյուն,լորձ,թուք),մասնակցում է նյութերի փոխադրմանը և այլն:

Հանքային աղերը օրգանիզմ են մտնում ջրի և սննդամթերքների միջոցով:Հանքային աղերն ապահովում են ոսկրերի, ատամների ամրությունը,մտնում են մարսողական հյութերի,արյան և հորմոնների բաղադրության մեջ:

Վիտամինները մասնակցում են նյութափոխանակության ֆերմենտների առաջացման գործընթացներին:Մարդը և կենդանիների դրանք ստանում են պատրաստի վիճակում սննդանյութերի հետ:Կենդանիների օրգանիզմում կարող են սինթեզել միայն D և B վիտամիններ:

Վիտամիններով հարուստ են մրգերը,լյարդը,ձկան յուղը:


Սննդի էկոլոգիական մաքրությունը[խմբագրել]

Մարդն առավել շատ է օգտագործում բնական սննդամթերքներ (սունկ,պտուղներ):Սակայն սննդամթերքների հիմնական մասը մշակվում և ստացվում է գյուղատնտեսական արտադրությունում և դրանց հանդեպ պահանջարկը հարաճուն կերպով մեծանում է:Այդ պատճառով բերքատվությունը բարձրացման համար անհրաժեշտություն է առաջանում հողը հարստացնել օրգանական և քիմիական պարարտանյութերով,որոնց մեծ քանակները հաճախ թողնում են վնասակար ազդեցություն:Այսպես,օրինակ՝ օրգանական պարարտանյութերից գոմաղբի կիրառումը կարող է նպաստել հողում զանազան մանրէների,մակաբույծ որդերի ձվերի կուտակմանը և դառնալ հիվանդությունների վարակի աղբյուր:Պարարտացման կանոնների խախտման,վնասատու միջատների դեմ պայքարի քիմիական միջոցների չարաշահման կամ ագրոտեխնիկական միջոցառումների ոչ ճիշտ իրականացման հետևանքով սննդանյութերի մեջ կարող են հայտնվել վտանգավոր քիմիական նյութեր (նիտրատներ):Այդ պատճառով սննդամթերքն օգտագործելուց առաջ պետք է խնամքով լվանալ հոսող ջրի տակ:Չպետք է օգտագործել անհայտ ծագում ունեցող սննդամթերք:

Մարսողության համակարգի ֆունկցիաները[խմբագրել]

Մարսողության համակարգի հիմնական ֆունկցիաներն են՝ հյութազատական,շարժողական,ներծծման:Թքագեղձերն արտազատում են թուք,ստամոքսի գեղձերը՝ մարսողական հյութեր,լյարդը՝ լեղի:Այս հյութերի ազդեցությամբ ածխաջրերը ճեղքվում են գլյուկոզի և այլ պարզ շաքարների,ճարպերը՝ ճարպաթթուների և գլիցերինի,սպիտակուցները՝ ամինաթթուների:Այս վերափոխումները հնարավոր են միայն մարսողական խողովակի ֆերմենտների և շարժողական ֆունկցիայի շնորհիվ:

Մարսողական ուղու շարժողական ֆունկցիան կերակրագնդի շաղախումն ու տեղափոխումն է,որը պայմանավորված է մարսողական օրգանների պատերի հարթ և միջաձիգ զոլավոր մկանների կծկմամբ:Միջաձիգ զոլավոր մկանները գտնվում են մարսողական ուղու սկզբնական բաժիններում (բերանի խոռոչ,ըմպանում,կերակրափողի վերին մասում),որտեղ տեղի է ունենում ծամումը և կլլումը:Ներծծման ֆունկցիան իրականանում է մարսողական համակարգի տարբեր բաժինների լորձաթաղանթով:


Մարսողության ուսումնասիրման մեթոդներ[խմբագրել]

Երկար ժամանակ մարսողությունն ուսումնասիրվում էր վիրահատված կենդանիների վրա:Մարսողության ֆիզիոլոգիայի ուսումնասիրման գործում են մեծ ծառայություն ունի ռուս նշանավոր ֆիզիոլոգ Ի.Պ. Պավլովը:Նա մշակեց խուղակի մեթոդը,որի օգնությամբ հնարավոր էր հավաքել սննդի հետ չխառնված մարսողական հյութեր,ուսումնասիրել դրանց բաղադրությունը,արտազատման կարգավորումը,տարբեր սննդանյութերի վրա արտազատված հյութի քանակը,ֆերմենտային ակտիվությունը:Խուղակը օրգանի ներքին խոռոչի կամ գեղձի ծորանի արհեստական միացումն է արտաքին միջավայրին:Չխախտելով կենդանիների բնականոն մարսողությունը,գեղձի ծորանը կարելի է դուրս բերել մաշկի մակերեսի վրա:Այդ դեպքում հյութը կարտադրվի դուրս,այն կարելի է հավաքել և հետազոտել:

Մարդկանց մարսողական գեղձերի հյութազատիչ գործունեության ուսումնասիրման համար կիրառում են զոնդի մեթոդը:Զոնդը ռետինե խողովակ է,որի մի ծայրը մտցվում է ստամոքսի կամ աղիքի խոռոչ:Զոնդով հավաքվում են հյութ և ուսումնասիրում:Գոյություն ունի նաև ներզննման մեթոդ,որը հնարավորություն է տալիս օպտիկական սարքերով լուսավորել ստամոքսի,բարակ աղիքի սկզբնահատվածի դեպքում վերցնել լորձաթաղանթի մի կտոր կենսաքիմիական և հյուսվածքաբանական հետազոտության համար:Կիրառվում է նաև ռենտգենագրական մեթոդը.հիվանդին տալիս են խմելու ռենտգենյան ճառագայթների համար անթափանց հեղուկ խյուս:Ապա ճառագայթելով՝ սարքի էկրանի վրա դիտվում են մարսողական ուղու տարբեր բաժինների ուրվագծերը:

Ռադիոէլեկտրոնիկայի զարգացմանը զուգընթաց առաջարկվել են մարսողության օրգանների ֆունկցիաների ուսումնասիրման նոր մեթոդներ:Հիվանդը կուլ է տալիս 8 մմ տրամագիծ և 15 մմ երկարություն ունեցող ռադիոհաբ:Այն,անցնելով մարսողական խողովակով,ճառագայթում է ռադիոալիքներ,որոնք ազդանշանում են նրա առանձին բաժիններում սննդի քիմիական բաղադրության,ջերմաստիճանի,նաև՝ ճնշման փոփոխությունների մասին:

Մարդկանց ստամոքսի և աղիների շարժումային ակտիվությունը կարելի է ուսումնասիրել էկեկտրաստամոքսագրության մեթոդով,որի օգնությամբ որովայնի մաշկի վրայից արտածում են այդ օրգանների հարթ մկանների կենսահոսանքները:Լայն կիրառում է գտել էխիոսկոպիայի՝ ուլտրաձայնային հետազոտության մեթոդը:

Տես նաև[խմբագրել]