Ռիխարդ Վագներ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Վիլհելմ Ռիխարդ Վագներ
Wilhelm Richard Wagner
RichardWagner.jpg
Գերմանացի կոմպոզիտոր
Ծնվել է 22 մայիս, 1813
Ծննդավայր Լայպցիգ
Մահացել է 13 փետրվար, 1883
Մահվան վայր Իտալիա

Ռիխարդ Վագներ (գերմաներեն՝ Richard Wagner. Մայիս 22, 1813 - Փետրվար 13, 1883), գերմանացի կոմպոզիտոր, դիրիժոր, երաժշտական տեսաբան և ակնարկագիր։

Կյանքը[խմբագրել]

Վաղ տարիները[խմբագրել]

Վագները մոտ 1840թ.

Ռիխարդ Վագները ծնվել է 1813թ. մայիսի 22-ին Լայպցիգում, պետական ծառայող Կառլ Վագների ընտանիքում։ Երաժշտություն է սկսել սովորել 1828 թվականից, 1831թ. ընդունվել է Լայպցիգի համալսարան, որտեղ ունկնդրել է փիլիսոփայության և գեղագիտության դասախոսությունները։ Նույն տարիներին սկսում է ստեղծագործել. 1833թ. հունվարի 10-ին կատարվում է նրա Դո մաժոր սիմֆոնիան։ Մեկ ամիս անց ստանում է Վյուրցբուրգի օպերային թատրոնի խմբավարի պաշտոնը՝ զուգակցելով աշխատանքը կոմպոզիցիայի ուսման հետ։ Մամուլում են հայտնվում Վագների առաջին երաժշտական քննադատական հոդվածները, նա գրում է իր առաջին օպերան («Փերիները» (Die Feen)), որը սակայն չի ընդունվում բեմադրման։

1834թ. ստանձնում է Մագդեբուրգի օպերային թատրոնի դիրիժորի պաշտոնը, 1836 թ. ամուսնանում դերասանուհի Մինա Պլաների հետ։ Մագեբուրգից նա տեղափոխվում է Քյոնիգսբերգ, այնուհետև Ռիգա՝ այդ քաղաքներում ևս ղեկավարում է օպերային թատրոնների նվագախմբերը։ Նրա նոր ստեղծագործությունները՝ «Իշխի՛ր Բրիտանիա» նախերգանքը (Rule, Britannia) և «Սիրելու արգելք» օպերան (Das Liebesverbot, ըստ Շեքսպիրի «Չափ ընդդեմ չափի» կատակերգության) հաջողություն չեն ունենում։ 1839 թ. ամռանը Ռիգայից կնոջ հետ ծովով մեկնում է Փարիզ՝ Ֆրանսիայում ապրելով շուրջ երկուսուկես տարի (1839 թ. օգոստոսի 20-ից մինչև 1842 թ. ապրիլի 7-ը)։ Չնայած զրկանքների և մշտական եկամուտի բացակայության Փարիզում Վագները որոշակի ճանաչման է հասնում երաժշտական շրջանակներում՝ ծանոթանալով Հայնրիխ Հայնեի, Հեկտոր Բեռլիոզի, Ջակոմո Մեյերբերի և մշակութային այլ գործիչների հետ։ Ֆրանսիայի մայրաքաղաքում ապրելու տարիներին Վագները գրում է «Ֆաուստ» նախերգանքը, ավարտին է հասցնում «Ռիենցի» օպերան, գրում «Թռչող հոլանդացի» օպերայի լիբրետտոն։ 1841 թ. հունիսին Մեյերբերի աջակցությամբ «Ռիենցի» օպերան ընդունվում է բեմադրության Դրեզդեն քաղաքում։

Դրեզդեն, 1842-1849[խմբագրել]

Ոգևորվելով ստացված լուրից՝ Վագները որոշում է վերադառնալ հայրենիք։ 1842 թ. հոկտեմբերի 20-ին շլացուցիչ հաջողությամբ անցնում է «Ռիենցիի» առաջին ներկայացումը, ինչի արդյունքում Վագների հռչակը սկսում է տարածվել Գերմանիայով մեկ, նրան հրավիրում են Լայպցիգ և Բեռլին՝ հանդես գալու համերգներով։ Նույն տարիներին Վագները մերձենում է Ֆերենց Լիստի հետ։

1843 թ. սկզբներին Դրեզդնում բեմադրվում է Վագների հաջորդ՝ «Լռչող հոլանդացի» օպերան, որն ամրապնդում է երգահանի հռչակը։ Վագները նույն տարվա փետրվարին նշանակվում է Դրեզդենի օպերային թատրոնի երաժշտական ղեկավար։ Վագների օպերաները սկսվում են բեմադրվել Գերմանիայի այլ քաղաքներում՝ «Ռիենցին»՝ Համբուրգում և Բեռլինում, «Թռչող հոլլանդացին»՝ Կասսելում, Ռիգայում և Բեռլինում։ 1845 թ. հոկտեմբերի 19-ին Դրեզդնում կայանում է «Տանհոյզեր» օպերայի առաջին ներկայացումը։

1849 թ Վագները մասնակցում է Դրեզդենյան ապստամբությանը, որի պարտությունից հետո փախնում է Ցյուրիխ, որտեղ և անցկացնում է իր կյանքի հաջորդ 10 տարիները։

Աքսորի տարիներ[խմբագրել]

Վագները 1861թ. (Փարիզում արված լուսանկար)

Ցյուրիխում Վագները գրում է իր գլխավոր գրական երկերը, այդ թվում «Արվեստը և հեղափոխությունը» (Die Kunst und die Revolution), «Ապագայի գեղարվեստական ստեղծագործությունը» (Das Kunstwerk der Zukunft), «Օպերա և դրամա» (Oper und Drama), ինչպես նաև «Հրեաները երաժշտության մեջ» (Das Judenthum in Musik) պամֆլետը։ Նույն տարիներին Վագները սկսում է եռանդուն կերպով աշխատել «Նիբելունգի մատանին» օպերաների շարքի վրա (Der Ring des Nibelungen), սակայն 1857 թ. առժամանակ ընդհատում է իր աշխատանքը՝ անցնելով «Տրիստան և Իզոլդե» օպերայի ստեղծմանը (1857-59 թթ.)։

Անհաջողությամբ է ավարտվում Ֆրանսիայի մայրաքաղաքը նվաճելու նրա երկրորդ փորձը. 1860 թ. Փարիզում տված նրա երեք համերգները վատ ընդունելության են արժանանում, իսկ 1861 թ. «Գրանդ-օպերա» թատրոնում «Տանհոյզերի» բեմադրությունը տապալվում է։ Նույն ընթացքին Վագները թույլտվություն է ստանում վերադառնալ Գերմանիա։

Ձգտելվ բարելավել իր նյութական վիճակը՝ 1862–1863 թթ. Վագները հանդես է գալիս համերգներով Վիեննայում, Պրահայում, Պետերբուրգում և այլ քաղաքներում։ Չնայած դրան ծախսերի մեջ անզուսպ երգահանը շարունակում է խճճվել պարտքերի մեջ։

Մյունխեն. երկրորդ աքսորի տարիները[խմբագրել]

Թվում էր թե Վագների վիճակն անելանելի էր, նրան հետապնդում էին պարտապանները։ Սակայն անսպասելիորեն երգահանին օգնության ձեռք մեկնեց Բավարիայի գահ նոր բարձրացած Լյուդվիգ II-ը։ Երիտասարդ թագավորը Վագների երաժշտության ջերմ երկրպագուն էր։ Նա համաձայնեց փակել երգահանի բոլոր պարտքերը, հրավիրեց նրան Մյունխեն՝ տրամադրելով քաղաքի օպերային թատրոնի բեմը Վագների նոր օպերաների բեմադրման համար։ 1865 թ. Մյունխենում տեղի ունեցավ «Տրիստան»-ի պրեմիերան։ Նույն տարիներին փոփոխություններ են կատարվում Վագների անձնական կյանքում։ Նա իր կյանքն է կապում Ֆերենց Լիստի դստեր՝ Կոզիմայի հետ, որը երգահանի հետ լինելու համար հեռանում է իր առաջին ամուսնուց՝ անվանի դիրիժոր Հանս ֆոն Բյուլովից։ Այդ հանգամանքը, ինչպես նաև Վագների կողմից Բավարիայի կառավարման գործերի մեջ խառնվելու համար Լյուդվիգ II-ի վրա իր ազդեցությունն օգտագործելու փորձերը թույլ տվեցին Բավարիայում նրա քաղաքական ընդդիմախոսներին պնդել երգահանին Մյունխենից հեռացնելու վրա։ Վագները նորից տեղափոխվում է Շվեյցարիա՝ Լյուցեռնի լճի ափին գտնվող Տրիբշեն բնակավայր, որտեղ նա անցկացնում է 6 տարի։

Տրիբշենում նա ավարտին է հասցնում «Նյուրնբերգի մեյսթերզինգերներ» օպերան, «Նիբելունգի մատանին» շարքի վերջին երկու օպերաները՝ «Զիգֆրիդը» և «Աստվածների մթնշաղը», գրում է մի շարք գրական երկեր, այդ թվում՝ «Դիրիժորության մասին» (Über das Dirigieren, 1869) և «Բեթհովեն» (1870)։ 1870 թ. Վագները կարողանում է ամուսնանալ Կոզիմայի հետ, որին վերջապես հաջողվել էր ապահարզան ստանալ։ 1871 թ. ծնվում է Վագների միակ զավակը՝ Զիգֆրիդը։

Լյուդվիգ Բավարացին, թեև հիասթափվել էր Վագներից որպես մարդուց, այնուամենայնիվ մնում էր նրա երաժշտության ջերմ երկրպագուն։ 1860-ական թթ վերջերին 70-ական թթ. սկզբներին Մյունխենում բեմադրվում են երգահանի «Մեյսթերզինգերներ», «Հռենոսի ոսկին», «Վալկիրիա» օպերաները։ Վագները դառնում է եվրոպական երաժշտության առաջնորդներից մեկը, նրա օպերաները բեմադրվում են եվրոպական երկրների օպերային թատրոններում, հրատարակվում են նրա երաժշտագիտական և քննադատական երկերը։ Սակայն Վագները երազում էր ստեղծել նոր օպերային թատրոն, որտեղ հնարավոր կլինի լիարժեք կերպով կյանքի կոչել իր երաժշտական ստեղծագործությունները՝ երաժշտական դրամաները։ Իր այդ ծրագիրը նա սկսում է իրականացնել 1872 թ.՝ մեկնարկ տալով Բայրոյթում օպերային թատրոնի կառուցման աշխատանքներին։ Լյուդվիգ Բավարացու և այլ հովանավորների աջակցությամբ թատրոնի կառուցումը ավարտին է հասցվում 1876 թ., իսկ նույն թվականի օգոստոսին տեղի է ունենում հանդիսավոր բացումը՝ «Նիբելունգի մատանին» շարքի բոլոր օպերաների հաջորդական ներկայացմամբ։

Վերջին տարիները[խմբագրել]

Վագները իր երկրորդ կնոջ՝ Կոզիմա Վագների հետ

1870-ական թթ. վերջերին Վագները աշխատում է «Պարսիֆալ» օպերայի վրա, որը դառնում է նրա վերջին երաժշտաան ստեղծագործությունը։ «Պարսիֆալի» առաջին կատարումը տեղի է ունենում Բայրոյթում՝ 1882 թ.։ Նույն տարվա սեպտեմբերին Վագները մեկնում է Իտալիա՝ առողջությունը բարելավելու նպատակով։ Նրան տանջում էին սրտի նոպաները, որոնցից մեկը՝ 1883 թ. փետրվարի 13-ին, դարձավ ճակատագրական։ Վագների դին տեղափոխվում է Բայրոյթ և թաղվում պետական պատիվներով նրա «Վանֆրիդ» առանձնատան այգում։

Վագների ստեղծագործության բնութագիրը[խմբագրել]

Վագների երաժշտական դրամաների բեմադրման համար հատուկ կառուցված Բայրոյթի փառատոնային թատրոնը

Վագները օպերային արվեստի խոշորագույն ռեֆորմատորներից է։ Անզիջում պայքար մղելով ամեն տեսակ լճացման դեմ՝ նա ոչ միայն ստեղծագործությամբ, այլն գրական գործունեությամբ ձգտել է հաստատել գեղարվեստական նոր սկզբունքներ՝ արվեստների միավորման անհրաժեշտության, ապագայի սինթետիկ գեղարվեստական ստեղծագործության («Gesamtkunstwerk») վերաբերյալ ծայրահեղության հասցված իր գաղափարները։ Նրա ռեֆորմի վերջնական նպատակը մոնումենտալ երաժշտական դրամայի ստեղծումն էր, որում երաժշտությունն ու դրամատիկ պոեզիան սերտորեն միաձուլվում են մի ամբողջության մեջ։

Այդ խնդրի հաջող իրականացման կարևորագույն պայմանը Վագները համարել է ի դեմս միևնույն անձի կոմպոզիտորի և լիբրետիստի միավորումը (Վագները իր բոլոր օպերաների լիբրետոների հեղինակն է)։ Առաջ քաշելով այսպես կոչված «անվերջ մեղեդու» գաղափարը՝ Վագները հրաժարվել է օպերային «ավարտուն համարներից» (արիաներ, անսամբլներ), դրանք փոխարինել ազատ կառուցված մոնոլոգներով, դիալոգներով, մեղեդայնացված ռեչիտատիվներով՝ հասնելով երաժշտա-դրամատիկական զարգացման անընդհատության։ Վագները զգալիորեն բարձրացրել է նվագախմբի նշանակությունը, որը նրա երաժշտական դրամաներում վոկալ-դեկլամացիայի հետ մեկտեղ դրամատուրգիայի էական տարրերից է։

Վագների աշխարհայացքի, տեսության և ստեղծագործության միջև կան հայտնի հակասություններ։ «Համաշխարհային հեղափոխության» մասին երազող, Դրեզդենի ապստամբության մասնակից Վագները կյանքի վերջին տասնամյակին հրաժարվել է իր նախկին հայացքներից։ Լյուդվիգ Ֆոյերբախի մատերիալիստական փիլիսոփայությամբ, Միխայիլ Բակունինի և Պ․ Պրուդոնի անարխիզմով տարվելուց հետո նա կրել է Արթուր Շոպենհաուերի հոռետեսական փիլիսոփայության, ավելի ուշ՝ Ֆրիդրիխ Նիցշեի հայացքների ազդեցությունը։

Վագները անցել է ստեղծագործական բարդ և հակասական ուղի։ Նրա առաջին՝ «Փերիներ» օպերան տիպիկ գերմանական ռոմանտիկական օպերա է։ 1830-ական թթ․ «Երիտասարդ Գերմանիա» բուրժուա-լիբերալ շարժման գործիչների հետ մերձեցումը Վագներին հանգեցրել է օպերայի վերաբերյալ իր հայացքների վերանայմանը։ Իտալական և ֆրանսիական օպերայի ազդեցությունը զգալի է «Սիրո արգելք» իրական-կենցաղային թեմայով գրված օպերայում։

Հաջորդ՝ «Ռիենցի» օպերայում արտահայտվել են Վ-ի ազատասիրական տրամադրությունները, դրամատուրգի և սիմֆոնիստի նրա վառ տաղանդը։

«Թռչող հոլանդացին» օպերայում վերադառնալով գերմանական ռոմանտիկական օպերային՝ Վագները զգալիորեն թարմացրել է դրա ավանդական երաժշտ․ արտահայտչամիջոցները, նշել բեմական գործողության անընդհատ զարգացման ուղիներ, մեծ տեղ հատկացրել հերոսների հոգեբանության բացահայտմանը։

«Տանհոյզեր»-ը արտահայտում է բողոքական բուրժուական երեսպաշտ բարոյականության դեմ, հաստատում մարդկային ազատ զգացմունքի իրավունքը։ Այս օպերայում զգալիորեն աճել է նվագախմբի դերը, որը բացահայտում է զգացմունքների և իրավիճակների զարգացումը։

«Լոհենգրին»-ում հեղինակը հաստատում է արվեստագետի բարձրագույն առաքելությունը և այլաբանական ձևով ցույց տալիս նրա միայնությունը ժամանակակից հասարակության մեջ։ Այստեղ Վ․ ավելի հետևողական է կիրառել միջանցիկ տեսարանները, խորացրել օպերայի սիմֆոնիկացման սկզբունքները, բազմակողմանի օգտագործել լայտմոտիվները։

«Տրիստան և Իզոլդ» օպերայում մեծ ուժով և հոգեբանական խորությամբ է բացահայտվել սիրո և մահվան ողբերգությունը։ Գործողությունը կոնկրետացնելով բացառապես հերոսների ապրումների վրա՝ հեղինակը լիովին հրաժարվել է արտաքին իրադարձությունների պատկերումից։

«Նյուրնբերգցի մայստերզինգերներ» օպերայի գաղափարն է հավերժ կենդանի ժողովրդական արվեստի հակադրումը հնացած կանոններին։ Այդ ստեղծագործությունը ներթափանցված է կյանքի բերկրալից ընկալմամբ, ժողովրդական ստեղծագործ ուժերի նկատմամբ հավատով։

Վագների ստեղծագործական վիթխարի մտահղացումների առավել հետևողական և ամբողջական մարմնավորումը «Նիբելունգի մատանին» օպերային քառերգությունն է, որ միավորում է վագներյան ռեֆորմի ինչպես դրական կողմերը, այնպես էլ ծայրահեղությունները։ Քառերգության կոնցեպցիան աչքի է ընկնում հակակապիտալիստական ուղղվածությամբ։ Այստեղ «համաշխարհային չարիքի» մարմնավորումը ոսկու իշխանությունն է, որին հակադրված են սիրո ուժը և սխրանքի հերոսությունը։ Չարի դեմ պայքարի է կոչված իդեալական հերոս Զիգֆրիդը։ «Նիբելունգի մատանին» ստեղծելու ընթացքում (ընդմիջումներով ավելի քան 20 տարի) Վագների աշխարհայացքում և երաժշտական ոճում տեղի են ունեցել զգալի տեղաշարժեր, ուժեղացել են հոռետեսական միտումները (Շոպենհաուերի ազդեցությունը)։ Լավագույն էջերից են սիմֆոնիկ պատկերները («Վալկիրիաների թռիչքը», «Վոտանի․ հրաժեշտը և կրակի նզովումը», «Սգո քայլերգը»)։

Մեծ են Վագներ՝ սիմֆոնիստի նվաճումները։ Վագների նվագախումբն աչքի է ընկնում հնչողության լիությամբ, փայլով, հյութեղությամբ։ Վագները ընդարձակել է սիմֆոնիկ նվագախումբը՝ կիրառելով եռակի, իսկ «Նիբելունգի մատանին» քառերգությունում՝ քառակի կազմ, նորովի մեկնաբանել շատ գործիքներ (հատկապես պղնձափողայինները)։

Ընդարձակ և բազմազան է Վագների գրական ժառանգությունը՝ լիբրետոներ, դրամաներ, բանաստեղծություններ, երաժշտատեսական աշխատություններ, գրախոսություններ, ակնարկներ կոմպոզիտորների մասին, արվեստի պատմության վերաբերյալ ուսումնասիրություններ և այլն։ Երաժշտատեսական աշխատանքներում, հատկապես այնպիսիներում, ինչպես «Արվեստը և հեղափոխությունը» (1849), «Ապագայի գեղարվեստական ստեղծագործությունը» (1850), «Օպերան և դրաման» (1851), «Դիմում իմ բարեկամներին» (1851) Վագները ձգտել է գեղարվեստական երևույթները կապել հասարակության կյանքի հետ։ Նրա դատողություններում առանձնանում են 3 դրույթ, արվեստի դերը որպես ժողովրդի բարոյական դաստիարակության և հասարակության սոցիալական վերափոխման կարևորագույն միջոց, արվեստի նպատակը մոնումենտալ գաղափարների արտացոլումն է, արվեստների սինթեզը՝ որպես այդ գաղափարները մարմնավորելու միջոց։

Վագները նաև նշանավոր դիրիժոր էր։ Հեկտոր Բեռլիոզի հետ մեկտեղ նա ժամանակակից դիրիժորական արվեստի հիմնադիրներից է։

Հայ իրականության մեջ հայտնի է Կոմիտասի հոդվածը Վագների մասին («Տարազ», 1904)։

Վագների օպերաների կանացի դերերգերի հայտնի կատարողներից է եղել հայազգի երգչուհի Մ․ Ակիմովան։

1965-ին Երևանի Ա․ Ապենդիարյանի անվան օպերայի և բալետի թատրոնում բեմադրվել է Վագների «Տանհոյզեր» օպերան։

Վագների երաժշտական ստեղծագործությունները[խմբագրել]

Ռիխարդ Վագների ստեղծագրծությունները
Ստեծագործություն Աղբյուր Ստեղծման թվական Պրեմիերա Վերջնական տարբերակ
հայերեն անվանում գերմաներեն անվանում տեղ տարի տեղ տարի տեղ տարի
Վաղ շրջան
Սիմֆոնիա Ein Sinfonie Լայպցիգ 1832
Լեհաստան (նախերգանք) Polen Լայպցիգ 1832 1836
Ամուսնություն (անավարտ) Die Hochzeit Լայպցիգ 1832
Փերիներ Die Feen Կարլո Գոցցի Լայպցիգ 1833–34 1888
Սիրո արգելք Das Liebesverbot Վիլյամ Շեքսպիր, «Չափը չափի դիմաց» Լայպցիգ 1836 - 1836 - -
Ռիենցի Rienzi, der Letzte von Tribunen Էդվարդ Բուլվեր-Լիտտոն, համանուն վեպ Լայպցիգ 1838–40 - 1842 - -
Հասուն գործեր
Ֆաուստ (նախերգանք) Faust Գյոթե, «Ֆաուստ» Փարիզ 1840 - - - 1855
Թռչող հոլանդացի Der Fliegende Holländer Թռչող հոլանդացու մասին ժողովրդական լեգենդներ, Հայնեի համանուն նովելը Փարիզ 1841 - 1843 - -
Տանհայզեր (օպերա) Tannhäuser Թանհայզերի, Վարթբուրգ քաղաքում երգիչների մրցույթի և Սբ. Եղիսաբեթի մասին տարբեր լեգենդների միացում Լայպցիգ 1843–45 Բեռլին 1845 - -
Լոհենգրին (օպերա) Lohengrin Լոհենգրինի մասին միջնադարյան լեգենդներ Լայպցիգ 1845–48 Վեյմար 1850 - -
«Նիբելունգի մատանին» շարքը - Der Ring des Nibelungen (մտահաղացում 1848, լիբրետտո 1849-52, Ցյուրիխ)
1. Հռենոսի ոսկին (օպերա) Das Rheingold «Ավագ Էդդա», «Երգ Նիբելունգների մասին» Ցյուրիխ 1852–54 Բայրոյթ, Ֆեստշպիլխաուս 13–17 օգոստոս1876 - -
2. Վալկիրիա (օպերա) Die Walküre 1852–56 - -
3. Զիգֆրիդ (օպերա) Siegfried Մյունխեն 1871 - -
4. Աստվածների մթնշաղը (օպերա) Götterdämmerung 1871–74 - -
Ուշ գործեր
Տրիստան և Իզոլդա Tristan und Isolde Տրիստանի և Իզոլդայի մասին Հոթֆրիդ Սթրասբուրգցու էպիկական պոեմը Ցյուրիխ 1857–59 Մյունխեն 1865 - -
Նյուրնբերգի մայսթերզինգերները (օպերա) Die Meistersinger von Nürnberg XVII-րդ դարի Նյուրնբերգյան տարեգրություն Մյունխեն 1868 Մյունխեն 1868 - -
Պարսիֆալ (օպերա) Parsifal Պարսիֆալի մասին միջնադարյան լեգենդ, Վոլֆրամ ֆոն Էշենբախի պոեմը Բայրոյթ 1882 Բայրոյթ 1882 - -
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է Հայկական սովետական հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png


Գրականություն[խմբագրել]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]