Տրիստան և Իզոլդա (օպերա)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Picto infobox music.png
Տրիստան և Իզոլդա
Tristan und Isolde
SchvCM Isolde3.jpg
Առաջին Իզոլդան՝ Մալվինա Շնոր ֆոն Կարոլսֆելդը, Մյունխեն, 1865 թ.
Կոմպոզիտոր Ռիխարդ Վագներ
Լիբրետտոյի
հեղինակ(ներ)
Ռիխարդ Վագներ
Լիբրետտոյի
լեզու
գերմաներեն
Սյուժեի աղբյուր միջնադարյան ավանդապատումներ
Ժանր Երաժշտական դրամա
Գործողությունների թիվ 3
Առաջնախաղ 1865 թ. հունիսի 10
Առաջնախաղի վայր Մյունխեն

Տրիստան և Իզոլդա (գերմ.՝ Tristan und Isolde), գերմանացի երգահան Ռիխարդ Վագների օպերա երեք գործողությամբ։ Լիբրետտոյի հեղինակը նույնպես Վագներն է։ Սյուժեն հիմնված է Տրիստանի և Իզոլդայի մասին միջնադարյան ավանդապատումների և դրանց գրական մշակումների վրա։ Ստեղծագործության մտահղացումը երգահանի մոտ ձևավորվել է 1850-ական թթ. կեսերին, 1857 թ. սեպտեմբերին պատրաստ էր տեքստը, իսկ 1859 թ. օգոստոսին՝ պարտիտուրը։

«Տրիստանի» բեմադրությունը շարունակաբար հետաձգվում էր, այդ թվում նաև այն պատճառով, որ այս նոր ու անսովոր ստեղծագործությունը ոմանց կողմից հայտարարվեց կատարման համար անհնարին (այսպես, Վիեննայի օպերային թատրոնը հրաժարվեց դրանից 1863 թ. բազմաթիվ փորձերից հետո)։ Վերջիվերջո, օպերայի պրեմիերան կայացավ 1865 թ. հունիսի 10-ին Մյունխենի օպերային թատրոնում։ Առաջին ներկայացումը Բայրոյթում տեղի ունեցավ 1886 թ.։

Տրիստան և Իզոլդա[խմբագրել]

«Տրիստան և Իզոլդա» երաժշտական դրամայի սյուժեն վերցված է միջնադարյան ասպետական վեպից, որն առաջին անգամ բանաստեղծորեն մշակել է միննեզինգեր Գոտֆրիդ Ստրասբուրգացին։ Վագները «Տրիստանը» ստեղծել է Արթուր Շոպենհաուերի փիլիսոփայության մեծ ազդեցության տակ. այստեղից է հոռետեսության այն կիրքը, որ կրում է «Տրիստանի» գաղափարահուզական կոնցեպցիան։

«Տրիստանի» համար էսքիզներ ծառայեցին Վագների երկու ռոմանսները («Անուրջներ» և «Ջերմոցում») Մաթիլդա Վեզենդոնկի տեքստերով, որի հետ մտերմացավ Ցյուրիխում. Վագները նրան հաղորդակից էր դարձնում իր ստեղծագործական մտահաղացումներին և ապրումներին։

«Տրիստանը և Իզոլդան» համարվում է Վագների երաժշտական ստեղծագործության բարձրագույն նվաճումներից մեկը, որն աչքի է ընկնում երաժշտության ճոխությամբ և արտահայտչության ուժով։ «Տրիստանը և Իզոլդայում» Վագները ներկայացնում է ողբերգական սիրո պատմություն, մի սիրո, որը մեկուսի է շրջապատող կյանքից, փափագում է «գիշերվա թագավորության» և մահվան մեջ գտնել իր հանգստությունը։ Անձկությամբ արբեցած գիշերվա մթնոլորտը, որը սիրահարներին խորասուզում է անէության մեջ, համակում է ամբողջ դրաման, որում գրեթե չկա ոչ մի բեմական գործողություն, և լոկ երաժշտության միջոցներով են բացահայտվում հերոսների տառապանքները։ Հենց այստեղ Վագներն առավելագույնս դրաման վերածել է վոկալ-սիմֆոնիկ պոեմի։ «Հարատև մեղեդու» սկզբունքը՝ հիմնված անընդմեջ, չընդհատվող հոսանքի վրա, առանց ավարտուն ձևերի, մշտական հարմոնիկ էլիպսիսներով, առավել հետևողականությամբ կիռարվել է «Տրիստանում»։ Լարված, պաճուճազարդ քրոմատիկան, անդադար մոդուլյացիաները, բազմաթիվ սեկվենցիաները, ալտերացված հարմոնյաները, երաժշտության անընդմեջ հոսունությունը, հստակ ցեզուրաների բացակայությունը՝ այս ամենը դժվարացնում է «Տրիստանի և Իզոլդայի» ունկնդրումն ամբողջությամբ, երաժշտության ամբողջ շքեղությամբ, պերճությամբ, գեղեցկությամբ հանդերձ։

Ռիմսկի-Կորսակովն այդ ոճն անվանել է «շքեղության միօրինակություն»։ «Տրիստանի» երաժշտությունը լի է կրքով, ոգևորությամբ, ստեղծում է մշտական լարվածություն և գրգռվածության զգացողություն։ Վագները, հրաժարվելով ավանդական օպերայի օրենքներից, այդ ստեղծագործությունը վեր է ածել վիթխարի չափերի հասնող սիմֆոնիայի, որը նշանավորում է երաժշտական դրամատիկական արվեստի ճգնաժամը։

«Տրիստանի» երաժշտությունը ներգործում է արտահայտչության և նորության իր ուժով։ Օպերայի նախաբանը, երկրորդ գործողության սիրո տեսարանը, երրորդ գործողության նախաբանը և Իզոլդայի մահը համարվում են 19-րդ դարի արևմտաեվրոպական երաժշտական արվեստի բարձրագույն նվաճումներից։