Ֆերենց Լիստ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ֆերենց Լիստ
Հիմնական տվյալներ
Ի ծնե անուն Ֆերենց Լիստ
Ծնված Դոբորյան (Ռայդինգ), Ավստրիական կայսրություն
Վախճանված Բայրոյթ, Գերմանիա Գերմանիա
Մասնագիտություն Կոմպոզիտոր, դաշնակահար, երաժշտական և հասարակական գործիչ

Ֆերենց Լիստ (հունգարերեն՝ Liszt Ferenc, գերմաներեն՝ Franz Liszt; 22 հոկտեմբերի 1811, Դոբորյան (Ռայդինգ), Ավստրիական կայսրություն - 31 հուլիսի 1886, Բայրոյթ, Գերմանիա), Կոմպոզիտոր, դաշնակահար, երաժշտական և հասարակական գործիչ Ֆերենց Լիստը լուրջ ներդրում ունի համաշխարհային երաժշտարվեստի զարգացման, հունգարական և այլ ազգային կոմպոզիտորական դպրոցների ստեղծման մեջ, դաշնամուրային արվեստում հիմնադրել է նոր ուղղություն:

Մեծ ազդեցություն է թողել Ռիխարդ Վագների, Հեկտոր Բերլիոզի, Քամիլ Սեն-Սանսի, Էդվարդ Գրիգի և Ալեքսանդր Բորոդինի երաժշտության վրա։ Որպես երգահան Լիստը Նոր գերմանական դպրոցի ("Neudeutsche Schule") նշանավոր ներկայացուցիչ է։ Նա թողել է հարուստ և բազմազան երաժշտական ժառանգություն՝ հիմնականում ստեղծագործություններ դաշնամուրի և նվագախմբի համար։ Լիստը սիմֆոնիկ երաժշտության մեջ նոր՝ սիմֆոնիկ պոեմի ժանրի ստեղծողն է։

Մանկությունը[խմբագրել]

Ֆերենց Լիստի հայրը՝ Ադամ Լիստը, նվագել է երաժշտական տարբեր գործիքներ, երգել և գրել է երաժշտություն, եղել է որդու դաշնամուրի առաջին ուսուցիչը: 6 տարեկանում Ֆերենցը սովորել է դաշնամուր նվագել, իսկ 3 տարի անց փայլուն ելույթներ է ունեցել: 1821–22 թթ-ին կրթությունը շարունակել է Վիեննայում, որտեղ աշակերտել է Կարլ Չեռնիին (դաշնամուր) և Անտոնիո Սալիերիին (կոմպոզիցիա): 1822–23 թթ-ին Վիեննայում ունեցել է մի քանի համերգ, որոնցից մեկին ներկա է եղել Լյուդվիգ վան Բեթհովենը: 1823 թ-ին կրթությունը շարունակելու նպատակով տեղափոխվել է Փարիզ, որտեղ ապրել է մինչև 1835 թ., կոմպոզիցիայի մասնավոր դասեր առել հայտնի երաժիշտներից:

Գործունեությունը[խմբագրել]

Ստեղծագործական կարիերա[խմբագրել]

1830 թ-ին, Հուլիսյան հեղափոխության ազդեցութամբ, Լիստը գրել է «Հեղափոխական սիմֆոնիան», 1834 թ-ին՝ Լիոնի ջուլհակների ապստամբությունից հետո ՝ «Լիոն» դաշնամուրային պիեսը:

Դաշնակահարի կարիերա[խմբագրել]

1838–47 թթ-ին` որպես դաշնակահար, ելույթներ է ունեցել Եվրոպայում: Լիստը մեծ ճանաչման է արժանացել 1830-ական թվականներին ստեղծած «Ճանապարհորդի ալբոմ», 12 մեծ էտյուդներ, «Պետրարկայի երեք սոնետը», «Մահվան պարը» (նվագախմբի հետ) դաշնամուրային երկերով: Սիմֆոնիկ երաժշտության բնագավառում նրա մեծագույն նվաճումներն են առաջին «վայմարյան շրջանում» (1848–61 թթ-ին Վայմարյան դպրոցը գլխավորել է Լիստը) գրած խոշոր երկերը՝ «Ֆաուստ-սիմֆոնիա», «Սիմֆոնիա առ Դանտեի «Աստվածային կատակերգություն», 12 սիմֆոնիկ պոեմ, «Մազեպա», «Երկու դրվագ Լենաուի «Ֆաուստից» և այլն: Երաժշտական նոր ժանր են սկզբնավորել Լիստի ստեղծած 13 մեկմասանոց ծրագրային սիմֆոնիկ պոեմները: Երաժշտության միջոցով կոմպոզիտորը վերամարմնավորել է համաշխարհային արվեստի «հավերժական կերպարները» (Ֆաուստ, Պրոմեթևս, Օրփեոս, Համլետ): Վայմարում Լիստը հանդես է եկել որպես դիրիժոր (կատարել է իր ժամանակի կոմպոզիտորների ստեղծագործություններից), գրել հոդվածներ Հեկտոր Բեռլիոզի, Ռոբերտ Շումանի, Ռիխարդ Վագների, գիրք՝ Ֆրեդերիկ Շոպենի մասին, մշակել օպերային թատրոնի բարեփոխումների ծրագիրը:

Հոգևոր գործունեություն[խմբագրել]

1861 թ-ին նա հեռացել է Վայմարից, ապրել Հռոմում, ապա՝ Բուդապեշտում: Կոմպոզիտորը, հիասթափվելով իրականությունից, 1865 թ-ին ձեռնադրվել է աբբա, գրել հոգևոր երաժշտություն: 1860–80-ական թվականներին ստեղծել է երգեհոնային և խմբերգային մի շարք հոգևոր ստեղծագործություններ, բազմաթիվ դաշնամուրային երկեր, հանրահայտ «Երեք մոռացված վալսը», շուրջ 70 ռոմանսներ ու երգեր: Լիստը մասնակցել է Բուդապեշտի երաժշտական ակադեմիայի հիմնադրմանը (1875 թ.), եղել նրա առաջին նախագահը: Ակադեմիան հետագայում կոչվել է Լիստի անունով: