Իսրայել

מדינת ישראל Մեդինաթ Յիսրաել دولة إسرائيل Դաուլաթ Իսրայիլ Իսրայելի Պետություն
Հիմն՝ Հաթիքվա Հույսը
Մայրաքաղաք		Թել Ավիվ, Երուսաղեմ / 22,072) 31°47′N, 35°13′E
Ամենամեծ քաղաք		մայրաքաղաք
Պետական լեզու(ներ)		եբրայերեն, արաբերեն
Կառավարում		Խորհրդարանական Հանրապետություն
-	Նախագահ	Շիմոն Պերես
-	Վարչապետ	Բենյամին Նեթանյահու
Անկախություն		Սկսած Մեծ Բրիտանիայի կողմից կարավարված Ազգերի Լիգա
-	Հայտարարում	մայիսի 14 1948
Տարածք
-	Ընդհանուր	20,770 / 22,072 կմ² (151րդ) 8,019 / 8,522 մղոն²
-	Ջրային (%)	~2%
Բնակչություն
-	2007 նախահաշիվը	7,150,000 (96րդ)
-	1995 մարդահամարը	5,548,523
-	Խտություն	324 /կմ² (34րդ) 787 /մղոն²
ՀՆԱ (ԳՀ)		2006 գնահատում
-	Ընդհանուր	$177.3 միլլիարդ (47րդ)
-	Մեկ շնչի հաշվով	$26,200 (28րդ)
ՄԶՀ (2006)		0.927 (բարձր) (23րդ)
Դրամական միավոր		Նոր Իսրայելյան Շեքել (₪) (NIS)
Ժամային գոտի		IST (UTC+2)
-	Ամռանը (DST)	(UTC+3)
Ինտերնետ		.il
Հեռախոսային կոդ		+972

Իսրայել (եբրայերեն՝ יִשְׂרָאֵל, Յիսղաէլ)', կամ պաշտոնապես Իսրայելի պետությունը (եբրայերեն: מְדִינַת יִשְׂרָאֵל, Մեդինաթ Յիսղաէլ; արաբերեն՝ دَوْلَةْ إِسْرَائِيل, Դաուլաթ Իսրաիլ), երկիր է Միջին Արևելքում որ գտնվում է Միջերկրական ծովի հարավ-արևելքում։ Հարավում սահմանակից է Լիբանանին, արևելքում՝ Սիրիային և Հորդանանին, ու հարավ-արևմուտքում՝ Եգիպտոսին։

Իսրայելը անկախություն հռչակեց 1948 թվականին, երբ 1947 թվականի նոյեմբերին Միացյալ Ազգերի Կազմակերպությունը որոշեց բաժանել Բրիտանական Պաղեստինը երկու պետությունների՝ հրեական և արաբական: Արաբական երկիրները չճանաչեցին այս որոշումը և հարձակվեցին Իսրայելի վրա: Իսրայելի հաղթանակը 1948-ի Արաբ-Իսրայելյան Պատերազմի ընթացքում Հրեական պետությունը ՄԱԿ-ի նախորոշած սահմաններէն անցավ։ 1967 թվականին, Իսրայելի դրացի արաբ պետությունների ռազմական պատրաստությունները մղեցին Իսրայելին որ առաջին զարկը ինքը նետի։ Վեց Օրվա Պատերազմի ավարտին, Իսրայելը գրավեց Գոլանի բարձրունքները, Պաղեստինը և Սինայը։ 1973-ին Իսրայելը կռվեցավ Արաբ երկիրներու դեմ Եոմ Քիպպուր Պատերազմին ընթացքին։ 1979-ին Եգիպտոսը եղավ առաջին արաբական երկիրը որ խաղաղության դաշինք կնքեց Իսրայելցիներու հետ։ Հետևաբար, Իսրայել Սինայը եգիպտացիներին ետ տվավ։ Հորդանանը և Իսրայելը խաղաղության դաշինք կննքեցին 1994 թվականին։ Օսլոյի մէջ 1993-ին, Պաղեստինյան Ազգային Պետություն մը կազմվեցավ։ Իսրայել վերցրեց իր բանակը Գազայէն 2005 թվականին։

Անվան ծագումը

Ամբողջ երեք հազարամյակի ընթացքում Իսրայել անունը նշանակել է Իսրայելի երկիր (եբրայերեն`. אֶרֶץ יִשְׂרָאֵל‎, Էրեց-Իսրայել), ինչպես նաև ամբողջ հրեա ժողովուրդը: Այն անվան աղբյուր է համարվում Աստվածաշունչը, ըստ որի Իսահակի որդի Հակոբը մենամարտում է Աստծո հրեշտակի հետ և ստանում Իսրայել անունը. «Բաց թող ինձ, որովհետև լույս ծագեց.», Հակոբն ասաց հրեշտակին «Բաց չեմ թողնի, մինչև ինձ չօրհնես», հրեշտակն ասաց. «ինչ է անունդ», պատասխանեց «Հակոբ է». և նրա հետ մենամարտողն ասաց. «Այսուհետ քո անունը ոչ թե Հակոբ, այլ Իսրայել պիտի լինի, որովհետև դու մենամարտեցիր Աստծո հետ, և պիտի հաղթես մարդկանց» (Ծննդոց 32:29)։ Կա տարբերակ, որ այդ անունը ծագել է սարա բայից, որը նշանակում է ղեկավարել, լինել հզոր, ունենալ իշխանություն, որը տրված է երկնքից, մի այլ տարբերակով՝ Աստծո սկզբունք, կամ Աստծո մենամարտ։ Հետո հրեա ժողովուրդը որպես Հակոբի սերունդ սկսվեց կոչվել Իսրայելի որդիներ, Իսրայելի ժողովուրդ, կամ իսրայելացիներ։

Առաջին անգամ «Իսրայել» խոսքը հայտնաբերվել է Մերնեփթաղի կոթողներում, հին Եգիպտոսի տարածքում (մ.թ.ա. XIII դարի վերջ), և վերաբերում էր ժողովրդին, այլ ոչ երկրին։

Ներկայում Իսրայելը կոչվում է Մեդինաթ Իսղայել` Իսրայելի Պետություն։ Նախատեսվել են նաև այլ անուններ` Էղեց Յիսղաէլ (Իսրայելի Երկիր), Հրեաստան, Սիոն, Հուդա, սակայն դրանք մերժվել են։

Անկախության առաջին շաբաթվա ընթացքում նորաստեղծ պետության կառավարությունը երկրի քաղաքացիներին նշելու համար օգտագործել է «իսրայելցիներ» եզրը։

Առաջին անգամ այն պաշտոնապես հայտարարվել է արտաքին գործերի նախարար Մոշե Շարետի ելույթի ժամանակ։

Սահմաններ

Միջազգային իրավունքի տեսանկյունից Իսրայելի սահմանները վերջնականապես հստակեցված չեն։ Իսրայելը տարբեր փաստերի արդյունք է, ինչպես նաև ձեռնպահ է մնում իր սահմանների պաշտոնապես հստակեցումից: Իսրայելացի որոշ իրավաբաններ համարում են, որ սահմաններն ընդհանրապես պետության էլէմենտ չեն համարվում:

Իսրայելի սահմանների հստակեցման համար գույություն ունեն մի քանի հնարավոր ձևեր՝

• ՄԱԿ ԳԱ 1947. նոյեմբեր 29-ի թիվ 181/11 որոշումը, որը չի ճանաչվել և իրականացվել արաբական երկրների կողմից, մնում է միայն միջազգային-իրավական փաստաթուղթ, որտեղ նշված է հրեական պետության տարածքը։ Այդ փաստաթուղթը ենթադրում էր հրեական պետության տարածք ընդգրկել Արևելյան Գալիլիան, Իսրայելյան դաշտահովիտը, ծովի երկայնքի մեծ մասը և Նեգեվ անապատը, իսկ արաբական՝ Արևմտյան Գալիլիան, Հուդայի սարերը, Սամարիան (բացառությամբ Երուսաղեմը) և Աշդոդի դաշտահովիտը՝ մինչև Եգիպտոսի հետ սահման։ Երուսաղեմն ու Բեթղեհեմը պետք է լինեն միջազգային վերահսկողության տակ։

• Իսրայելի սուվերեն տարածքը, որը ձևավորվել է 1949 թվականի Անկախության համար պայքարի ժամանակ (de-facto ճանաչված է աշխարհի շատ պետությունների կողմից), մոտավորապես 20 770 կմ² է, որի 2% ջուր է կազմում:

• Տարածքը, որն ավելի ուշ Իսրայելը հայտարարել է իր սուվերենությունը, իր մեջ է ընդգրկում Արևելյան Երուսաղեմն ու Գոլանի բարձունքները, կազմում է 22 072 կմ²:

• Իսրայելի տարածքի մակերեսը, որը վերահսկվում է Իսրայելի կողմից, Պաղեստինի վարճակազմը, և այն տարածքները, որն Իսրայելը զբաղեցրել է Վեցօրյա պատերազմի ժամանակ, կազմում է 27 799 կմ²:

Եգիպտա-իսրայելական սահմանը հաստատվել է Պաղեստինի սահմանի մանդատով, և ամրապնդվել 1979 թ, մարտի 26-ի համաձայնագրով:

Իսրայելա-հորդանանական սահմանը նշված է 1994 թ. հոկտեմբերի 26-ի համաձայնագրի, Բրիտանական նախահանձնագրի գծով Պաղեստինի և Էմիրատների Տրանսհորդանով մի քանի աննշան բացառություններով:

Իսրայելի սահմանները Լիբանանի և Սիրիայի հետ պաշտոնապես կարգավորված չեն: Գոյություն ունեցող այսպես կոչված «կապույտ գիծը» Լիբանանի և Իսրայերի միջև ճանաչված է ՄԱԿ-ի կողմից, սակայն վիճելի են մնում Շերմա Շեբաա տարածքները: Իսրայելն ու Սիրիան իրարից բաժանում է «հրադադարի գիծը», որտեղ ՄԱԿ-ի որոշումով Դատաստանի օրվա պատերազմից հետո անվտանգության գոտի է ստեղծվել:

Վիճելի տարածքներ

Անվտանգության պատ, Արևմտյան ափ

Արևմտյան ափի և Գազայի սեկտորի քարտեզը, 2007 թ.

ՄԱԿ-ը «Օկուպացված տարածքներ է համարում Հորդանան գետի արևմտյան ափը, Արևելյան Երուսաղեմի և Գոլանի բարձունքները: Այդ տարածքներն Իսրայելը սկսել է վերահսկել Վեցօրյա պատերազմի հաղթանակից հետո (1967 թ.): Այդ տարածքների բանակցությունների հիմք է հանդիսանում 1967 թ. ՄԱԿ-ի թիվ 242 բանաձևը, որը կոչ է անում Իսրայելին դուրս գալ իր կողմից զբաղեցրած որոշ տարածքներից, որի դիմաց ստանում է խաղաղություն արաբական երկրների հետ (Խաղաղություն տարածքների դիմաց սկզբունք):

Իսրայելը վիճարկում է «օկուպացված տարածքներ» կարգավիճակը և պնդում, որ այդ հողերը պատկանում են Իսրայելի Պետությանը: Որպես հիմք ընդունվում է այն փաստը, որ Վեցօրյա պատերազմը (1967) եղել է ինքնապաշպանական մարտը ընդդեմ Եգիպտոսի, Հորդանանի և Իրաքի բանակների դեմ: Միջազգային իրավունքը չի արգելում հողերի այդպիսի ձեռքբերումը և նրա բռնակցումը (ինչպես Գոլանի բարձունքների և Արևելյան Երուսաղեմի դեպքում) համարվում է օրինական: Փաստարկ է ներկայացվում նաև Հուդայի, Սամարիայի (Արևմտյան ափ), Գազայի սեկտորի և Արևելյան Երուսաղեմի անորոշ կարգավիճակի մասին: Համաձայն 1947 թ. Պաղեստինի բաժանման պլանի այդ տարածքները անցել են արաբական պետությանը (բացի Երուսաղեմից, որը գտնվում էր Միջազգային հատուկ վերահսկողության տակ): Եգիպտոսի, Սիրիայի, Հարդանանի, Իրաքի, Արաբական Էմիրությունների և մի շարք այլ արաբական երկրների ագրեսիայի համար Իսրայելի հանդեպ, (Արաբ-իսրայելական պատերազմ 1948-1949., կամ «Պայքար անկախության համար»), ՄԱԿ-ի բանաձևը չի կատարվել, Եգիպտոսը զավթել է Գազայի սեկտորը, իսկ Հորդանանը օկուպացրել է Հուդան, Սամարիան և Արևելյան Երուսաղեմը: 1967. Իսրայելը որպես հաղթանակած կողմ սկսեց տիրապետել այդ տարածքների վրա: Քանի որ Եգիպտոսն ու Հորդանանը անօրեն էին գրավել այդ տարածքները, ապա Իսրայելը «օկուպացրել է» օկուպացված տարածքներ: Եվ այսպես, չկա միջազգային իրավունքի սուբյեկտ (բացի Իսրայելից), որն օրենքով իրավունք ունի այդ տարածքների վրա, քանի որ Պաղեստինը երբեք անկախ պետություն չի եղել: Այդկերպ Իսրայելի կողմից այդ տարածքների յուրացումը չի կարելի համարել օկուպացում, քանի որ մինչև 1967, օրինական սեփականատեր չի եղել: Այդ տարածքների վերաբերյալ տարբեր փաստեր հաշվի առնելով, ուղիղ և չեզոք ձևը վիճելի տարածքներ տերմինն է։

Արևմտյան ափը և Գազայի հատվածը հիմնականում բնակեցված են պաղեստինցի արաբներով, որոնց զգալի մասը փախստականներ են: 1967 թ մինչև 1993 թ. այդ տարածքների բնակչությունը գտնվում էր Իսրայելի ռազմական վարչակազմի վերահսկողության տակ: 1973 թ. Դատաստանի պատերազմից հետո, Հուդայում, Սամարիայում, Գազայի հատվածում հրեական պատմական բնակավայրերը վերականգնելու համար ստեղծվում է վերաբնակեցման շարժումը: 1980 թ. Իսրայելը Գոլանի բարձունքները և Արևելյան Երուսաղեմը պաշտոնապես իր տարածքն է հայտարարում և տեղի բնակչությանն առաջարկում Իսրայելի քաղաքացիություն:

Իսրայելի կառավարության և Պաղեստինի վարչակազմի ղեկավարության միջև համաձայնությունից հետո Արևմտյան ափի և Գազայի հատվածի արաբական բնակավայրերի մի մասը անցնում են Պաղեստինի Ինքնավարության ղեկավարության տակ: Այնուամենայնիվ, այդ տարածքների զգալի մասը մնացել են Իսրայելի ռազմական վերահսկողության տակ: Երկրորդ ինտիֆադի ահաբեկիչների հարձակումների հաճախացմանը որպես պատասխան Իսրայելը Գազայի հատվածի օրինակով սկսում է կառուցել երկրորդ Անվտանգության պատը:

Անցյալում «օկուպացված» տերմինը գործածվում էր նաև Սինայի թերակղզու դեպքում, որը Եգիպտոսին է հանձնվել 1979 թ. Իսրայելա-եգիպտական խաղաղ պայմանագրի կնքման ժամանակ:

ՄԱԿ-ի կողմից Գազայի հատվածը համարվում էր որպես օկուպացված տարածքներ: 2005. վարչապետ Արիել Շարոնի միակողմանի բաժանահատման արդյունքում, Իսրայելը դուրս է բերել իր զորքերը Գազայի հատվածից և անհետացրել բոլոր հրեական բնակավայրերը (որտեղ ապրում էր 8500 մարդ), ինչպես նաև վերացվել են 4 բնակավայր Սամարիայում:

Ֆիզիկա-աշխարհագրական նկարագիր

Իսրայելը տեղակայված է Ասիայի հարավ-արևմուտքում, նրա ափերը արևմուտքից ողողում են Միջերկրական, հարավից` Կարմիր ծովերը, արևելքից սահմանը գծում է Հորդանան գետը:

Չնայած փոքր տարածքին, Իսրայելը առանձնանում է իր աշխարհագրական բազմազանությամբ:

Բնակչություն

Ըստ Իսրայելի Կենտրոնական վիճակագրական վարչության տվյալների, որը հրապարակվել է 2008 թ. դեկտեմբերի 31-ին, Իսրայելի ընդհանուր համարքը, չհաշված արտերկրից եկած բանվորներին ու անօրեն ներգաղթածներին (200 հազ. մարդ) կազմել է 7,4 մլն. բնակիչ: Դրանից 5,585 (75,5 %) հրեաներ, 1,495 մլն. (20,2 %) արաբներ (այդ թվում արաբ-մահմեդականներ, պաղեստինացիներ, բեդվիններ, արաբ-քրիստոնեաներ), և 320 հազ. (4,3 %) զրուզներ, չերքեզներ, ռուսներ և այլ ազգային փոքրամասնություններ:

2000 թ. սկսած հրեական բնակչության աստիճանը նվազել է 1,8 %, մահմեդականներինը աճել 1,1 %: Քրիստոնեաների աստիճանը, այդ թվում արաբ-քրիստոնեաների, չի փոխվել, իսկ զրուզների աստիճանը աճել է 0,7 %:

Հրեաներից 3,1 մլն. (56 %) Իսրայելում ծնվածներն են, իսկ 2,39 մլն. (44 %) հայրենադարձներ: Շուրջ 1,1 մլն. ծննդով նախկին ԽՍՀՄ-ից, 500 հազար Մարոկկոյից, 240 հազար Իրաքից, 230 հազար Ռումինիայից, 210 հազար Լեհաստանից, 105 հազար Եթովպիայից: Աշկենազները կազմում են բնակչության մեծ մասը՝ 2,2 մլն., կամ՝ 40 %, սեֆարդները՝ 0,9 մլն. մարդ:

270 հազ. Իսրայելի քաղաքացիրներ ապրում են Արևմտյան ափում գտնվող բնակավայրերում, ինչպիսին են Մաալե Ադումիմ, և ամենամեծ հրեական քաղաքը տարածքում՝ Արիել: Որոշ բնակավայրեր, ինչպիսին են Հեբրոնը և Հուշ Էցիոնը գոյություն ուներին մինչև պետության կազմավորումը, և Վեցօրյա պատերազմից հետո նորից վերաբնակցեցվեցին հրեաներով: Հրեական վերաբնակիչների ընդհանուր քանակը գերազանցում է 500 հազար մարդ (մոտավորապես 6,5 % Իսրայելի ամբողջ բնակչությունից): 7800 հազ. մարդ ապրում էր Գազայի սեկտորում, մինչև նրանց ստիպողական տեղահանումը 2005-ին: 18 հազ. հրեաներ ապրում են Գոլանյան բարձունքներում: 2006 թ. 250 հազար մարդ ապրում էր Արևելյան Երուսաղեմում:

Ռուսական հրեաները մեծ դեր են ունեցել սիոնիստական շարժման ժամանակ և Իսրայելի ստեղծման գործում, իսկ 1970 թվականից հետո նշանակալի մասնակցություն են ունեցել երկրի կրթության և տնտեսության զարգացման համար: Այսօր ռուսախոս հրեաները կազմում են հրեա բնակչության 1/5 մասը և 1/7 անբողջ երկրի:

Վերջին տասնամյակում ներգաղթ է սկսվել Ռումինիայից, Թայլանդից, Աֆրիկյան տարբեր երկրներից, Լատինական Ամերիկայից: Այսպիսի չգրանցված բնակիչների թիվը որոշել հնարավոր չէ, սակայն տարբեր գնահատականների համաձայն այն կազմում է շուրջ 200 հազ.: Գաղթն Իսրայելից փորձագետների կողմից պատշաճ է գնահատվում: Մարդկանց այդ հոսքը հիմնականում ուղղված դեպի ԱՄՆ և Կանադա:

Բնկաչության խտության առումով (330 մարդ./կմ2) Իսրայելը աշխարհում զբաղեցնում է 24 տեղը:

Իսրայելի Ազգային ապահովագրության ինստիտուտի տվյալներով բնակչության 20 % աղքատ է ապրում: Չնայած Իսրայելում «աղքատ ապրող» հասկացությունն իր մեջ ներառում է սեփական տրանսպորտի, անշարժ գույքի տեր և այլն:

Տես նաև

• Թել Ավիվ
• Երուսաղեմ
• Իսրայելի վարչական բաժանում

Վիքիպահեստում՝

Իսրայել