Զիգմունդ Ֆրոյդ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Զիգմունդ Ֆրոյդ

Զիգմունդ Ֆրոյդը (գերմաներեն՝ Sigmund Freud, իսկական անունը՝ Սիգիզմունդ Շլոմո) ավստրիացի հոգեբան, հոգեբույժ և նյարդաբան է, հոգեվերլուծության հիմնադիրը։ Ծնվել է 1856 թվականի մայիսի 6-ին ավստրո-հունգարական փոքրիկ Ֆրայբերգ քաղաքում (այժմ՝ Պրիշբոր՝ ժամանակակից Չեխիայի տարածքում)։ Երբ նա չորս տարեկան էր, նրա ընտանիքը ֆինանսական խնդիրների պատճառով տեղափոխվում է Վիենա։ Ֆրոյդը մշտապես ապրում էր Վիեննայում, իսկ 1938 թվականին՝ մահից մի տարի առաջ արտագաղթում է Անգլիա։ [1] Դեռ գիմնազիայում Ֆրոյդը տարվում է բնական գիտություններով և արդյունքում, 1873 թվին ընդունվում Վիեննայի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետ։ 19-րդ դարի 80-ական թվականներին Ֆրոյդը աշխատել է գործնական բժշկության ոլորտում, ապա 1897-1920 թվականներին մշակել է հոգեվերլուծության տեսությունը։ Նրա առաջին լուրջ գիտական աշխատություններից մեկը հրատարակվել է 1895 թվականին (Ի. Բրոյերի հետ համատեղ)։ Այդ աշխատությունը վերաբերում էր հիստերիայի առաջացման և հիպնոսի միջոցով դրա բուժման հնարավորության խնդրին։ Հետագայում Ֆրոյդը հրաժարվեց հիպնոսի կիրառումից և ստեղծեց հոգեվերլուծության միջոցով հիվանդներին բուժելու մեկ այլ եղանակ, որը հիմնված էր ազատ զուգորդումների, երազների, հիվանդների սխալ գործողությունների մեկնաբանման վրա։

Կենսագրությունը[խմբագրել]

Զիգմունդ Ֆրոյդի ամբողջական անունը Սիգիզմունդ Շլոմո Ֆրոյդ է։ 1860 թ-ին Զիգմունդ Ֆրոյդի ընտանիքը տեղափոխվում է Վիեննա, որտեղ և ապագա հանրաճանաչ գիտնականը ապրում է շուրջ 80 տարի։ Ընտանիքի 8 երեխաներից միայն նա էր աչքի ընկնում իր յուրահատուկ ընդունակություններով և ուսման հանդեպ ծարավով։

photograph

Այդ իսկ պատճառով ծնողները ձգտում էին ստեղծել նրա համար առավելագույնս լավ պայմաններ, որպեսզի վերջինս կարողանար ամբողջովին տրվել ուսմանը։ Գերազանց ավարտելով գիմնազիան նա 17 տարեկանում ընդունվում է Վիեննայի հանրահռչակ համալսարանը։ Նա հիշում է, որ մանուկ հասակում նա ուզում էր դառնալ զինվորական կամ գեներալ, բայց քանի որ նա հրեա էր, իսկ հրեաների իրավունքները սահմանափակ էին նա դառնում է բժիշկ։ Նրա համար յուրահատուկ հետաքրքրություն էին ներկայացնում բնական գիտությունները. հայտնագործությունները որոնք 19-րդ դարի կեսերին մեծ հեղափոխություն կատարեցին գիտական ասպարեզում ՝ գցելով օրգանիզմի և կենդանի բնության մասին գիտելիքների հիմքը։ Այդ ժամանակի հայտնագործություններից ՝ էներգիայի պահպանման օրենքից և Չարլզ Դարվինի էվոլյուցիոն ուսմունքից, Ֆրոյդը համոզվում էր նրանում որ գիտական իմացությունը դա երևույթի պատճառականության իմացությունն է ՝ փորձի խիստ հսկողության տակ։ Օրգանիզմը նա պատկերացնում էր որպես էներգիայով լիցքավորված մի ապարատ, որը լիցքաթափվում է կամ նորմալ կամ ախտաբանական հակազդումներով։ Ֆրոյդի վրա մեծ ազդեցություն թողեց իր ուսուցման ընթացքում հայտնի հոգեբան Էռնեստ Բրյուկեն, որը առաջ քաշեց այն գաղափարը, որ բոլոր կենդանի օրգանիզմները իրենցից ներկայացնում են դինամիկ էներգետիկ համակարգ, որոնք ենթարկվում են ֆիզիկական համակարգին։ Ֆրոյդը այս գաղափարին շատ լուրջ մոտեցում ցույց տվեց և հետագայում հիմնվելով դրա վրա՝ զարգացրեց հոգեկանի գործընթացների մասին իր տեսությունը։ Ֆրոյդը ուսանողական տարիներին շատ ակտիվ էր և առաջին ձեռքբերումները հենց այդ ժամանակ եղան, երբ նա հայտնաբերեց, որ կոկաինը կարող է օգտագործվել մի շարք հիվանդությունների բուժման համար։ 1881 թվականին Ֆրոյդը ավարտեց համալսարանը և գործի անցավ Գլխուղեղի կենսաբանության ինսիտուտում և սկսեց զբաղվել հասուն մարդու և սաղմի գլխուղեղների համեմետական ուսումնասիրություններով։ Քանի որ գիտական բնագավառում նա առաջ գնալու հանրավորություններ չուներ այդ ժամանակ առկա հակասեմիտիզմի պատճառով և նաև այն, որ նրան այդքան էլ դուր չէր գաիս փորձարարական բժշկությունը, նա սկսեց զբաղվել նյարդա-ախտաբանությամբ։ Բացի այդ Ֆրոյդը սիրահարվեց և ստիպված էր լավ վարձատրվող աշխատանք գտնել։ 1988 թվականին Ֆրոյդի կարիերայում նշանակալի փոփոխություն տեղի ունեցավ։ Նա տեղափոխվեց Փարիզ և այնտեղ ծանոթացավ հայտնի նյարդաբան, հոգեթերապևետ Ժան Մարտեն Շառկոյի հետ։ Շառկոն ուսումնասիրում էր հիսթերիայի առաջացման պատճառները և բուժման մեթոդներ էր մշակում։

Հիսթերիայով հիվանդների մոտ առաջանում են վերջույթների անշարժացում, կուրություն, խլացում։ Բուժման համար Շառկոն օգտագործում էր ներշնչման և հիպնոզի մեթոդները։ Չնայած նրան, որ Ֆրոյդը հիացած էր Շառկոյի գործով, հետագայում նա ժխտեց հիպնոզի և ներշնչման օգտագործման առկայությունը հոգեթերապիայում։ Շատ կարճ ժամանակահատվածում Փարիզի Սալպետրիեռ հիվանդանոցում նյարդաբանից դառնում է հոգեթերապևետ։ 1886 թ.-ին Ֆրոյդը ամուսնանում է Մարտա Բեյնարսի հետ։ Նրանք երեք տղա և երեք աղջիկ են ունենում, նրա փոքր աղջիկը՝ Աննան, գնում է իր հոր հետքերով և դառնում մանկական հոգեվերլուծության առաջավոր ներկայացուցիչներից մեկը։ 80-ական թվականներին Ֆրոյդը համագործակցում է հայտնի բժիշկ Յոզեֆ Բրեյերի հետ։ Նրանք համատեղ զբաղվում էին հիսթերիայի պատճառների հոգեբանական ուսումնասիրությամբ և այդ հիվանդության հոգեթերապևտիկ մեթոդների հետազոտությամբ։ Նրանց համատեղ աշխատանքի արդյունքը 1895թ.-ին տպագրված «Հիսթերիայի հետազոտություն» գիրքն է, որտեղ նրանք հայտնաբերեցին, որ հիսթերիկ նախանշանները տրավմատիկ իրադարձությունների մասին ճնշված հիշողություններն են։

Սակայն նրանց ընկերությունը հենց այդ գրքի թողարկմամբ էլ ավարտվեց։ Նրանք այլևս որպես ընկերներ չհանդիպեցին, և այդ մտերիմ ընկերության այդպիսի կտրուկ ավարտի պատճառները մինչև օրս էլ պարզ չեն։ Էռնեստ Ջոնսի կարծիքով նրանց մեջ տարաձայնությունները սկսեցին Ֆրոյդի կողմից սեքսուալության դերի ներմուծմամբ հիսթերիայի էտալոգիայի մեջ։ Այլ վերլուծաբաններ պնդում են, որ Բրեյերը փորձում էր ստանձնել երիտասար Ֆրեյի հոր դերը։ Ֆրոյդի պնդումները այն մասին, որ հիսթերիայի և այլ հոգեկան խնդիրների առաջացումը կապված է անձի սեքսուալության հետ, պատճառ հանդիասցավ 1986 թվականին Վիեննայի բժշկական հասարակությունից նրան դուրս հանելու համար։ Այդ ժամանակ Ֆրոյդը շատ քիչ էր վաստակում այն ամենի շնորհիվ, ինչը հետո ստացավ «հոգեվերլուծություն տեսություն» անունը։

1896-ի և 1900 թվականների միջև ընկած ժամանակահատվածը հանդիսացավ Ֆրոյդի մենակության ժամանակահատված, բայց այդ մենակությունը բավականին դրական ազդեց նրա ապագայի վրա։ Այդ ժամանակ նա սկսում է խորությամբ զբաղվել երազների վերլուծությամբ։ Նա հոր մահից հետո՝ 1986թ.-ին ամեն օր քնելուց առաջ կատարում էր սեփական երազների ինքնավերլուծություն։ Դրա համար նրա ամենահայտնի գործերից մեկը՝ «Երազների մեկնաբանությունը», որը թողարկվեց 1900 թվականին, հիմնված է սեփական երազների վերլուծության վրա։ Բայց փառքը և ճանաչումը դեռ հեռու էին նրանից, նա միայն ստացավ 209 դոլլարի չափով հեղինակային պարգևատրում։ Սակայն հետագա 3 տարիների ընթացքում անսպասելիորեն վաճառվում է այդ գրքի մոտ 600 օրինակ, իսկ հինգ տարի հետո արդեն նրա հեղինակությունը այնքան բարձրացավ, որ նա մտավ աշխարհի ամենահայտնի բժիշկների ցուցակը։ 1902թ.-ին ստեղծվում է «Հոգեբանական շրջապատ» հասարակությունը, որն այցելում էին միայն Ֆրոյդի կողմից ընտրված ինտելկտուալ բարձր որակներ ունեցող մասնագետները։ 1908թ.-ին այս կազմակերպությունը վերանվանվեց «Վիեննայի հոգեվերլուծական հասարակություն»։ Այս հասարակության շատ անդամներ հետագայում դարձան հիանալի հոգեվերլուծողներ և հոգեբանական խորհրդատուներ։

Նրանց շարքում էին Էռնեստ Ջոնսը, Կարլ Գուստավ Յունգը, Ալֆրեդ Ադլերը, Հանս Սակսը, Օտտո Ռանկը և Շանդոր Ֆերենցին։ Հետագայումն նրանցից Յունգը, Ադլերը և Ռանկը սկսեցին ղեկավարել իրար հետ մրցակցող գիտական դպրոցներ։ 1907-1905 թվականները Ֆրոյդը տպագրեց իր մի քանի աշխատնքներ «Ամենօրյա կյանքի հոգեախտաբանություն» (1901), «Երեք ակնարկ սեքսուալության մասին» (1905) և «Հումորը և նրա կապը անգիտակցականի հետ»։ «Երեք ակնարկում….» Ֆրոյդը խոսում էր այն մասին, որ երեխան ծնվում է սեռական ցանկություններով, իսկ նրա ծնողները հանդիս են գալիս առաջնային սեռական օբյեկնտների դերում։ Այս պնդումը ունեցավ հասարակական մեծ արձագանք և անհամաձայնություն։ շատերը բողոքեցին և դեմ դուրս եկան Ֆրոյդին։ 1909թվականին Գ. Ստենլի Խոլը Ֆրոյդին հրավիրում է Ուորչեստերի Կլարկի համալսարան դասախոսություն կարդալու համար։ Դասախոսությունը շատ լավ է ընդունվում և Ֆրոյդին շնորհում են պատվավոր դոկտորի կոչում։

Կարծես թե հոգեվերլուծությունը այդ ժամանակ իր մեռյալ կետից սկսում է շարժվել դեպի բարգավաճում։ Ֆրոյդի մոտ հոգեբանական խորհրդատվության համար սկսում են հերթագրվել աշխարհի տարբեր ծայրերից։ Բայց դրա հետ մեկտեղ Ֆրոյդի կյանքում տեղի ունեցան անդառնալի կորուստներ։ Նա կորցրեց իր 26 տարեկան աղջկան 1920թ.ին, իսկ 2 երիտասարդ տղան էլ զոհվեցին պատերազմի դաշտում։ Հուսալքված Ֆրոյդը գտնվելով առաջին համաշխարհային պատերազմի և հակասեմիտիզմի ազդեցության տակ 64 տարեկան հասակում ստեղծեց համընդհանուր մարդկային բնազդի՝ մահվան ձգտման մասին տեսությունը։ Ֆրոյդը ապրելով իր կյանքի ամենամեծ դժբախտությունը չի կորցնում իրեն, դրսևորում է մեծ կամքի ուժ և շարունակում աշխատել։ Նա հիանալի գրող էր և 1930 թվականին գրականության ոլորտում պարգևատրվում է Պ. Գյոթեի կողմից։ 1930թ.-ին Հիտլերի կողմից կազմակերպված մասայական հարձակումների բոլոր հրեաների հանդեպ գնալով ավելի մեծ թափ էր ստանում, նույնիսկ Ֆրոյդի մի քանի գիրք մասայական այրում են։ Այս ամենի մասին Ֆրոյդը միայն ասում է. «Ի~նչ առաջխաղացում, միջնադարում կվառեին հենց ինձ, իսկ հիմա հիանում են գրքերս այրելով»։

Միայն բավականին ազդեցիկ քաղաքացիների միջնորդությամբ նրան թույ են տալիս լքել քաղաքը, մինչ 1938 թվականին նացիստների կողմից քաղաքի գրավումը։ Ֆրոյդի կյանքի վերջին տարիները շատ ծանր էին։ Նա տառապում էի կոկորդի քաղցկեղով (նա օրական 20 հատ սիգար էր ծխում), բայց հրաժարվում էր բժշկական թերապիայից։ Չնայած նրա, որ Ֆրոյդը տարել էր 33 բարդ վիրահատություններ, նա շարունակում էր համառորեն աշխատել։ Հաջորդ հարվածը այն էր, որ 1938 թվականին կալանավորում են նրա աղջկան՝ Աննային։ Միայն պատահականության շնորհիվ Աննան կարողանում է ազատվել և փախչել, միավորվում է իր ընտանիքի հետ Անգլիայում։ Ֆրոյդը մահանում է 1939թ.-ին սեպտեմբերի 23-ին Լոնդոնում։

Ուսմունքը[խմբագրել]

Գիտակցություն, ենթագիտակցություն և անգիտակցական[խմբագրել]

Զիգմունդ Ֆրոյդի 125-ամյակին նվիրված ավստրիական ծրար և նամականիշ։

Ֆրոյդн իր մանսագիտական գործունեության համեմատաբար վաղ շրջանում առաջ քաշեց այն գաղափարը, որ մարդու հոգեկանը հանդես է գալիս իբրև երեք տարբեր մակարդակների փոխազդեցություն։ Դրանք Ֆրոյդը կոչում էր՝ գիտակցություն, ենթագիտակցություն և անգիտակցական։

Անգիտակցական հասկացությունը Ֆրոյդն օգտագործում էր մի քանի իմաստներով. առաջինը ՝ գիտակցության դաշտից դուրս գտնվող բովանդակությունների հավաքակամի իմաստով, երկրորդը ՝ որպես համակարգ ՝ կազմված ճնշման հետևանքով ենթագիտակցություն և գիտակցություն մուտքի “իրավունք” չստացած բովանդակությունից։ Ենթագիտակցությունը ներառում է իր մեջ այն նյութը որը չի գտնվում գիտակցության էական դաշտում և հանդիսանում է չգիտակցված ՝ անգիտակցականի վերը նշված պատկերացման 1-ին իմաստով (օրինակ ՝ ոչ էական գիտելիքները և հիշողությունը)։ Բայց և միևնույն ժամանակ այն տարբերվում է անգիտակցական համակարգի բովանդակությունից նրանով որ մնում է հասանելի գիտակցության համար։ Բացի այդ այն անջրդված է անգիտակցականից ցենզուրայով, որն էլ և թույլատրում է անգիտակցական բովանդակությունների մուտքը ենթագիտակցություն միայն վերափոխված ձևով։ Գիտակցությունը միաժամանակ ընդունում է և արտաքին, և ներքին աշխարհից եկող տեղեկատվությունը։ Եվ ի տարբերություն անգիտակցականի և ենթագիտակցության այն չունի ոչ մի տեսակի հիշողություն, իսկ ավելի կոնկրետ, պարզապես “մնեստիկ” հետքերը շատ կարճ են մնում այստեղ։ Ֆրոյդը ենթադրում էր, որ այս համակարգերի միջև ընկած են սահմանններ, որոնք որոշակի իրադրություններում դառնում են կիսթափանց կամ ամբողջովին թափանցիկ։ Թափանցելիության այդ մակարդակը որոշվում է ցենզուրայով, որը, ինչպես արդեն նշեցինք, կոչված է որոշակի ձևով վերափոխել դինամիկ նյութը [2]։

Ես, գեր-ես և Իդ[խմբագրել]

Ֆրոյդն իր ստեղծագործական կյանքի վերջին շրջանում ուղղումներ մտցրեց իր տեսության մեջ որոնք էլ և արտահայտեց իր մի շարք աշխատություններում (“Խմբի հոգեբանությունը և Ես-ի վերլուծությունը” 1921, “Ես և Այն” 1923)։ Այժմ հոգեկան կյանքի համակարգությունը հանդես էր գալիս մի մոդելի տեսքով, որը իր բաղադրության մեջ ուներ տարբեր հոգեկան մակարդակներ, որոնք անվանակոչված էին ՝ Այն (Id), Ես (Ego) և Գեր-Ես (Super Ego)։

Id-ի տակ հասկացվում էր ամենատարրական մակարդակը, որն իր մեջ ներառում է այն ամբողջը ինչ բնածին է, ծագումնաբանորեն առաջնային է, ենթակա է հաճույքի սկզբունքին և ոչինչ չգիտե ոչ իրականության և ոչ էլ հասարակության մասին։ Այն ի սկզբանե իռացիոնալ է և անբարոյական։ Վերջինիս պահանջները պետք է բավարարի Ego-ն։ Ego-ն հետևում է իրականության սկզբունքին, մշակելով մի շարք մեխանիզմներ, որոնք օգնում են նրան հարմարվել միջավայրին և բավարարել Id-ի պահանջները։ Ego-ն միջնորդ է այն գրգիռների, որոնք գալիս են ինչպես Id-ի ոլորտից, այնպես էլ օրգանիզմի խորքերից, մի կողմից, և պատասխան հակազդումների՝ մյուս կողմից։ Ego-ի գործառույթներից են ՝ օրգանիզմի ինքնապահպանումը, արտաքին ազդեցությունների փորձի պահպանումը հիշողության մեջ, սպառնող ազդեցություններից խուսափումը և բնազդային պահանջների հանդեպ վերահսկողությունը (որոնք գալիս են Id-ից)։ Հատուկ տեղ է գրավում Super Ego-ն, որը հանդիսանում է բարոյական և կրոնական զգացմունքների աղբյուր, վերահսկող և պատժող գործակալ։ Եթե Id-ը կանխորոշված է ծագումնաբանորեն, Ego-ն ՝ անհատական փորձով, ապա Super Ego-ն այլ մարդկանց ազդեցության արդյունք է։ Այն ի հայտ է գալիս վաղ մանկության ժամանակ (համաձայն Ֆրոյդի կապված է Էդիպի բարդույթի հետ) և հետագա տարիների ընթացքում մնում է համարյա թե անփոփոխ։ Super Ego-ն ձևավորվում է երեխայի ՝ իր հոր հետ նույնացման մեխանիզմի շնորհիվ, որն իր հերթին հանդես է գալիս որպես մոդել երեխայի համար։ Եթե Ego-ն ընդունի որոշում կամ կատարի որևէ գործողություն ի օգուտ Id-ի, բայց հակառակ Super Ego-ին, ապա Id-ը պատիժ է կրում խղճի խայթի և մեղավորության զգացումի ձևով։ Քանի որ Super Ego-ն իր էներգիան քաղում է Id-ից, ապա դրանով պայմանավորված նա հաճախ գործում է դաժան նույնիսկ սադիստական ձևով։ Համաձայն Ֆրոյդի Ego-ն, որպեսզի ձերբազատվի այն լարվածությունից, որը ծնվում է տարաբնույթ ուժերի ճնշման հետևանքով (Super Ego, Id), վերջինս գործածում է մի շարք պաշտպանական մեխանիզմներ, դրանք են ՝ Արտամղում, Պրոյեկցիա, Տեղափոխում, Ռացիոնալիզացիա, Ռեակտիվ գոյացություն, Ռեգրեսիա, Սուբլիմացիա, Բացասում [3]։

Զ. Ֆրոյդը հայերեն[խմբագրել]

50 ավստրիական շիլլինգ, նվիրված Ֆրոյդի «Երազների մեկնություն» աշխատության հրատարակման 100-ամյակին
  • Հոգեվերլուծության ներածություն, Երևան, «Զանգակ-97», 472 էջ (գերմաներեն բնագրից թարգմանությունը և վերջաբանը՝ Ալբերտ Նալչաջյանի

Գրականություն[խմբագրել]

  • Հոգեբանություն (դեմքեր, փաստեր)։ Ուսումնամեթոդական ձեռնարկ - Եր. ԵՊՀ հրատ. 2010 թ.
  • Фрейд З. Анализ конечный и бесконечный. // Московский психотерапевтический журнал. 1992, № 2, стр. 125.-155
  • Фрейд З. Введение в психоанализ։ Лекции. – М.։ Наука, 1991.
  • Фрейд З. Избранное. – Ростов-на-Дону։ Феникс, 1998.
  • Фрейд З. Психология бессознательного. СПб.։ Питер, 2010.

Աղբյուրներ[խմբագրել]

  1. Ларри Хьелл, Дэниел Зиглер. Теории личности.К.: PSYLIB, 2006 (ռուսերեն)
  2. Фрейд З. Психология бессознательного. СПб.: Питер, 2010.
  3. Фрейд З. Избранное. – Ростов-на-Дону: Феникс, 1998.