Առաջին համաշխարհային պատերազմ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Առաջին Համաշխարհային Պատերազմ
WWImontage.jpg
Թվական հուլիսի 28 1914նոյեմբերի 11 1918
Վայր Եվրոպա, Աֆրիկա և Մերձավոր Արևելք (կարճատև Չինաստանում և Խաղաղօվկիանոսյան կղզիներում)
Պատճառ տնտեսական իմպերիալիզմ, տարածքային և տնտեսական հավակնություններ, առևտրի խոչընդոտում, սպառազինությունների մրցավազք, միլիտարիզմ և ինքնիշխանություն, ուժերի հավասարակշռության խախտում, լոկալ հակամարտություններ, եվրոպական տերությունների դաշնային պարտավորություններ
Արդյունք Անտանտի հաղթանակ, փետրվարյան և հոկտեմբերյան հեղափոխություններ Ռուսաստանում և նոյեմբերյան հեղափոխության արդյունք Ռուսաստանի, Օսմանյան կայսրության, Ավստրիայի, Հունգարիայի փլուզում։ Սկսվում է ամերիկյան կապիտալի ներթափանցումը Եվրոպա։
Հակառակորդներ
Անտանտն և նրա կողմնակիցները՝

Ռուսական կայսրություն Ռուսական կայսրություն/հանրապետություն Ռուսաստանի Խորհրդային Դաշնային Սոցիալիստական Հանրապետություն ՌԽԴՍՀ (մինչև 1918մարտի 3)
Երրոդ ֆրանսիական հանրապետություն Ֆրանսիա
Բրիտանական կայսրություն Բրիտանական կայսրություն
Սերբիա Սերբիա
Բելգիա Բելգիա
Չեռնոգորիա Չեռնոգորիա
Իտալիա Իտալիա (1915-ից)
Ռումինիա Ռումինիա (1916-ից)
Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ ԱՄՆ (1917-ից)
Հունաստան Հունաստան (1917-ից)
Ճապոնական կայսրություն Ճապոնական կայսրություն
և ուրիշները


Առաջին Համաշխարհային Պատերազմ (անգլ.՝ First World War կամ Great War կամ WWI) Համաշխարհային պատերազմ հիմնականում կենտրոնացված Եվրոպայում, այն սկսվել է 1914 թվականի հուլիսի 28-ին և տևեց մինչև 1918 թվականի նոյեմբերի 11-ը: Պատերազմում զոհվեցին մոտ 9 միլիոն զինվորական և ավելի քան 7 միլոին խաղաղ բնակիչ, սակայն թվերը շատ մոտավոր են և հստակ թիվ ոչ ոքի հայտնի չէ: Այն ամենաարյունալի պատերազմներից մեկն էր մարդկության պատմության մեջ, որը բերեց շատ քաղաքական փոփոխությունների և հեղափոխությունների:[1]

Պատերազմում ներքաշված էին ժամանակի բոլոր հզոր պետությունները,[2] որոնք բաժանված էին երկու դաշինքի, որոնցից էին Անտանտը, որի մեջ էին Միացյալ թագավորությունը, Ֆրանսիան ու Ռուսական կայսրությունը և the Կենտրոնական ուժերը, որի մեջ էին Գերմանիան և Ավստրո-Հունգարիան: Մինչդեռ Իտալիան եղել է և Անտանտի և Կենտրոնական ուժերի կազմում:[3] Հետագայում նոր ուժեր ներքաշվեցին հակամարտությանը, այդ թվում Իտալիան, Ճապոնիան և ԱՄՆ-ն միացան Անտանտին, իսկ Օսմանյան կայսրությունը և Բուլղարիան միացան Կենտրոնական ուժերին: Պատերզամին մասնակցում էր ավելի քան 70 միլիոն զինվորական, որից 60 միլիոնը միայն Եվրոպայում:[4][5] Պատերազմի առիթ եղավ Ֆրանց Ֆերդինանդ արքայազնի սպանությունը հարավսլավացի ազգայնական Գարվիլո Պրինցիպի կողմից Սարաևոյում: Սրանից հետո Ավստրո-Հունգարիան վերջնագիր ներկայացրեց Սերբիայի թագավորությանը,[6][7] և նախորդ տասնամյակներում ձևավորված դաշինքները դուրս եկան դեմ հանդիման: Մի քանի շաբաթվա ընթացքում պատերազմը տարածվեց ամբողջ աշխարհում:

1914 թվականի հուլիսի 28-ին Ավստո-Հուգարիան պատերազմ հայտարարեց Սերբիային և սկսվեց Սերբական արշավանքը:[8][9] Քանի որ Ռուսաստանը պետք է պաշտպաներ սերբերին, իսկ Գերմանիան ներխուժեց Բելգիա և Լյուքսեմբուրգ, Բրիտանիան պատերազմ հայտարարեց Գերմանիային: Գերմանիայի կողմից Փարիզի անհաջող գրոհից հետո կոչվեց Արևմտյան ճակատ, որը վերածվեց խրամատային պատերազմի, տևեց մինչև 1917 թվականը: Մինչդեռ Արևելյան ճակատում, ռուսական զորքերը հաջողությամբ հաղթահարում էին Ավստրո-Հունգարացիներին և կանգնեցվեցին Արևելյան Պրուսիայում Գերմանացիների կողմից: 1914 թվականի նոյեմբերին Օսմանյան կայսրությունը միացավ Կենտրոնական ուժերին և բացեց Կովկասյան, Մեսոպոմիական և Սինայական ճակատները: Իտալիան միացավ Անտանտին 1915 թվականին, իսկ նույն տարում Բուլղարիան միացավ Կենտրոնական ուժերին, մինչդեռ, Ռումինիան միացավ Անտանտին 1916 թվականին, իսկ Միացյալ Նահանգները միացան Անտնանտին 1917 թվականին:

Ռուսական փետրվարյան և հոկտեմբերյան հեղափոխություններից հետո, ռուսները դուրս եկան պատերազմից Կենտրոնական ուժերի հետ կնքելով Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագիր: 1918 թվականի գարնանը գերմանացիները անցան լայնածավալ հարձակման արևմտյան ճակատում, սակայն Անտանտը միավորեց իր ուժերը և հզոր հակահարված տվեցին գերմանացիներին: 1918 թվականի նոյեմբերի 4-ին Ավստրո-Հունգարիան համաձայնեց հաշտություն խնդրել, և Գերմանիան, որտեղ նույնպես ահագնացել էր հեղափոխության վտանգը, համաձայնվեց զենքը վայր դնել 1918 թվականի նոյեմբերի 11--ին: Այսպիսով պատերազմը ավարտվեց Անտանտի հաղթանակով:

Պատերազմի ավարտին Գերմանական կայսրությունը, Ռուսական կայսրությունը, Ավստրո-Հունգարական կայսրությունը և Օսմանյան կայսրությունը փլուզվեցին: Արդյունքում հիմնադրվեցին շատ անկախ պետություններ, այդ թվում Հայաստանի առաջին հանրապետությունը, իսկ Գերմանիայի գաղութները բաժանվեցին հաղթողների միջև: 1919 թվականի Փարիզի խաղաղության կոնֆերանսում Մեծ քառյակը (Բրիտանիա, Ֆրանսիա, ԱՄՆ և Իտալիա) ստորագրեցին մի շարք պայմանագրեր: Ստեղծվեց Ազգերի լիգա, որպեսզի հետագայում բացառվեր նմանատիպ հակամարտություն: Սակայն արդյունքում Եվրոպական շատ երկրներ ընկան խորը ճգնաժամի մեջ և զարգացավ ազգայնամոլությունը, ինչից ծնունդ առավ Նացիզմը:

Անվանում[խմբագրել]

Մինչև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկիզբը այն պարզապես կոչել են Համաշխարհային պատերազմ կամ Մեծ պատերազմ և այնուհետև միայն կոչվել է Առաջին համաշխարհային պատերազմ:[10][11]

Կանադական Մակլին ամսագիրը 1914 թվականի գրել է, որ որոշ պատերազմներ իրենք են ընտրում իրենց անունը, սա Մեծ պատերազմ է:[12] 1918-1939 թվականների պատերազմը ավելի հաճախ կոչվել է Համաշխարհային պատերազմ:

"Առաջին համաշխարհային պատերազմ" տերմինը առաջին անգամ օգտագործել է գերմանացի փիլիսոփա Էռնստ Հենկելը 1914 թվականի սեպտեմբերի 14-ին, նա ավելացրել է, որ կասկած չկա, որ այս եվրոպական պատերազմը կդառնա առաջին համաշխարհային պատերազմը պատմության մեջ`[13]

Մինչպատերազմյան իրավիճակ[խմբագրել]

Առաջին համաշխարհային պատերզամի ռազմական դաշինքներ. Անտանտ կանաչով, Կենտրոնական ուժեր դարչնագույն

Քաղաքական և ռազմական դաշինքներ[խմբագրել]

19-րդ դարում եվրոպական խոշոր տերությունները պայքարում էին Եվրոպայում ուժային հավասարակշռության հասնելու համար, այդ պատճառով ստեղծվեցին քաղաքական և ռազմական դաշինքներ:[3] Դաշինքները սկսեցին ձևավորվել 1815 թվականին և ստեղծվեց Սրբազան դաշինք Պրուսիայի, Ռուսաստանի և Ավստրիայի միջև: 1873 թվականի հոկտեմբերին գերմանիայի կանցլեր Օտտո ֆոն Բիսմարկ համաձայնեցրեց Երեք կայսրերի լիգան (գերմաներեն` Dreikaiserbund) Ավստրո-Հունգարիայի, Ռուսաստանի և Գերմանիայի միապետերի միջև: Համաձայնությունը տապալվեց, քանի որ Ավստրո-Հունգարիան և Ռուսաստան հետ համաձայնության չեկան Բալկանների հարցում:Գերմանիան և Ավստրո-Հունգարիան ստեղծեցին նոր դաշինք 1879 թվականին` այն կոչելով Երկյակ դաշինք: Սա միջոց էր ռուսներին դուրս մղել Բալկաններից, քանի որ Օսմանյան կայսրությունը օրեցօր թուլանում էր:[3] 1882 թվականին դաշինքին միացավ նաև Իտալիան և կոչվեց Եռյակ դաշինք:[14]

Բիսմարկը շատ էր ջանք թափում թողնել Ռուսաստանին Գերմանիայի դաշնակից, քանի որ միաժամանակ չէր ցանկանում կռվել երկու ճակատով` Ֆրանսիայի և Ռուսաստանի դեմ: Երբ Վիլհելմ II-ը դարձավ գերմանիայի կայսր (Կայզեր), Բիսմարկը ստիպված էր հեռանալ պաշտոնից, իսկ նրա դաշնակցային պլանները փոխեցին: Օրինակ Կայզերը որոշեց նորացնել Փոխապահովագրման պայմանագիրը Ռուսաստանի հետ 1890 թվականին: Երկու տարի անց կնքվեց Ֆրանկո-ռուսական դաշինքը ի հակադրություն եռյակ դաշինքի: 1904 թվականին Բրիտանիան մի շարք պայմանագրեր կնքեց Ֆրանսիայի հետ և 1907 թվականին Բրիտանիան Ռուսաստանի հետ ստորագրեց Անգլո-Ռուսական կոնվեցիան: Պաշտոնապես այս համաձայնագրերը չէին նշանակում դաշինքի ստեղծում, սակայն հետագայում այս համաձայնագրերի ամբողջություն հայտնի դարձավ որպես Անտանտ դաշինք:[3]

Սպառազինության մրցավազք[խմբագրել]

1871 թվականից Ֆրանկո-պրուսական պատերազմից հետո, երբ Գերմանիան միավորվեց և դարձավ կայսրություն, երկրի տնտեսությունը սկսեց ավելի արագ տեմպերով աճել: 1890-ական թվականների կեսերից Վիլհելմ II-ը տնտեսական շահույթը օգտագործեց Kaiserliche Marine-ի (Գերմանական կայսերական նավատորմ) կառուցման համար, այն գլխավորեց Ադմիրալ Ալֆրեդ ֆոն Տիրպիտց, որը պետք է արժանի հակառակորդ լիներ բրիտանական Թագավորական նավատորմին [15] 1906 թվականի հետազոտությունները կարծում էին, որ Բրիտանիայի առավելություն Գերմանիայից շատ չնչին է:[15] Բրիտանիայի և Գերմանիայ սպառազինության մրցավազքը վարակեց Եվրոպայի մյուս տերություններին, որոնք նույնպես առաջնությունը սկսեցին տալ ռազմական արդյունաբերությանը:[16] 1908-ից 1913 թվականներին եվրոպական երկրների ռազմական ծախսերը գերազանցում էին 50%-ը:[17]

Սարաևոյի քաղաքացիները կարդում են Ավստրո-Հունգարիայի հարձակման մասին:

Բալկանների հակամարտություն[խմբագրել]

Ավստրո-Հունգարիան պատճառ դարձավ Բոսնիական ճգնաժամի 1908–1909 թվականներին պաշտոնապես նախկին օսմանյան տարածք Բոսնիան և Հերցեգովինան համարելով իր տարածք, որը նվաճել էր 1878 թվականին: Սա բարկացրեց Սրբիայի թագավորությանը և նրա սլավոն բարեկամ Ռուսական կայսրությանը:[18] 1912 և 1913 թվականներին տեղի ունեցավ Առաջին բալկանյան պատերազմը որտեղ Բալկանյան լիգա կռվում էր Օսմանյան կայսրության դեմ: Արդյունքում կնքվեց Լոնդոնի պայմանագիրը, որով Ալբանիան անկախացավ, իսկ Բուլղարիան, Սերբիան և Հունաստանը ընդարձակեցին իրենց տարածքները Օսմանյան կայսրության հաշվին: 1913 թվականին սկսվեց Երկրորդ բալկանյան պատերազմը ինչը ավելի ապակայունացրեց տարածաշրջանը:[19]

Պատերազմի սկիզբ[խմբագրել]

Նկարը հաճախ բնորոշվում է որպես Գավրիլո Պրինցիպի ձերբակալում, սակայն որոշ մարդիկ[20][21] կարծում են, որ նկարում լրտես Ֆերդինանդ Բերն է:

Սարաևոյի սպանություն[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Ֆրանց Ֆերդինանդի սպանություն


1914 թվականի հունիսի 28-ին թագաժառանգ Ֆրանց Ֆերդինանդը այցելեց Բոսնիա և Հերցեգովինայի մայրաքաղաք Սարաևո: Վեց հոգանոց բոսնիացի ազգայնականներ Մլադա Բոսնիա ազգայնական խմբավորումից, որոնք հովանավորվում էին սերբիական «Սև Ձեռք» կազմակերպության կողմից, հավաքվեցին նույն փողոցում, որտեղ հանգրվանելու էր Ֆերդինանդը: Նրանցից մեկը ձեռքի նռնակ նետեց Ֆերդինանդի մեքենայի տակ, բայց վրիպեց: Մոտաքայքում որոշ մարդիկ վիրավորվեցին, բայց Ֆերդինանդի շարասյունը շարունակեց ընթացքը: Մյուս մահափորձը նույնպես ձախողվեց, քանի որ մեքենաները կանգ չառան: Մեկ ժամ անց, երբ Ֆրանց Ֆերդինանդը այցելեց Սարաևոյի հիվանդանոց մահափոձից տուժածներին տեսակցության, նրա շարասյունը սխալ շրջադարձ կատարեց փողոցում, որտեղ կանգնած էր Պրինցիպը: Ատրճանակով Պրինցիպը գնդակահարեց Ֆերդինանդին և նրա կնոջը: Ավստրիայի բնակչության շրջանում արձագանքը եղավ թույլ և անտարբեր: Իչպես պատմաբան Զբինեկ Զեմանը ավելի ուշ գրեց, «ժողովուրդը բավական անտարբեր էր այս սպանությունից հետո: Կիրակի և երկուշաբթի (28 և 29 հունիս), ողջ Վիեննան լսում էր երաժշտություն և խմում էր գինի:"[22][23]

Ամբոխները փողոցներում հակասերբական անկարգությունների ժամանակ, 29 հունիս 1914:

Բռնությունների ուժգնացում Բոսնիա և Հերցեգովինայում[խմբագրել]

Սարաևոյում ավստրիացիները տեղի բնակչության հրահրեց սերբերի դեմ, որի արդյունքում սկսվեցին հակասերբական անկարգություններ, որի ժամանակ խորվաթները և բոսնիացի մուսումանները սպանեցին երկու բնիկ սերբի և ավերեցին շատ սեբական շինություններ:[24][25] Այս իրադարձությունները հետագայում անվանվեցին ջարդեր: Գրող Իվո Անդրիչը դեպքերը անվանեց "Սարաևոյի կատաղի ատելություն":[26] Սերբերի դեմ բռնություններ իրականացվեցին ոչ միայն Սարաևոյում այլ նաև Ավստրո-Հունգարիայի մյուս քաղաքներում և այժմյան Խորվաթիայում, Բոսնիա և Հերցեգովինայում:[27] Ավստրո-հունգարիական ոստիկանությունը Բոսնիա և Հերցեգովինայում ձերբակալեց 5500 սերբի, որոնցից 700-2200-ը մահացան բանտում: 460 սերբ մահապատժի ենթարկվեցին հիմնականում մուսուլմանական հատուկ ձևավորված ոստիկանության կողմից, որը ստեղծվել էր սերբերին հետապնդելու համար:[28][29][30][31]

Հուլիսյան ճգնաժամ[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Հուլիսյան ճգնաժամ


Հուլիս ամսվա ընթացքում դիվանագիտական հակամարտությունը Ավստրո-Հունգարիայի, Գերմանիայի, Ռուսաստանի, Ֆրասիայի և Բրիտանիայի միջև կոչվեց Հուլիսյան ճգնաժամ: Համաձայն պաշտոնական Սերբիայի, որը կապված էր Ֆերդինանդի սպանության հետ և ցանկանում էր սերբացիների ինքնավարություն Բոսնիայում,[32] Ավստրո-Հունգարիան Հուլիսի 23-ին 10 կետանոց վերջնագիր ներկայացրեց Սերբիային, որոնք անընդունելի էին և հրահրում էին պատերազմի:[33] Հաջորդ օրը Ռուսաստանի նախարարների նիստից հետո, հրաման արձակվեց մոբիլիզացնել զորքերը Օդեսայում, Կիևում, Ղազանում և Մոսկվայում, և պատերազմական պատրաստության բերեց Բալթիկ և Սև ծովի նավատորմերը: Նրանք նաև հրամայեցին մյուս շրջաններին նույնպես պատրաստ լինել մոբիլիզացման: Սերբիան նույնպես հայտարարեց համընդհանուր մոբիլիզացիայի մասին, չնայած նրանք համաձայն էին վերջնագրի բոլոր կետերին բացի մեկից, որով պետք է թույլ տար ավստրիացիներին մասնակցել Ֆերդինանդի սպանության գործի հետազոտությանը: Սրանից հետո Ավստրիան միանգամից խզեց բոլոր դիվանագիտական հարաբերությունները Սերբիայի հետ և հայտարարեց զինված ուժերի մասնակի մոբիլիզացիայի մասին: Վերջապես Հուլիսի 28-ին Ավստրո-Հունգարիան պատերազմ հայտարարեց Սերբիային:

Հուլիսի 29-ին Ռուսաստանը, որը չէր ցանկանում զիջել իր դիրքերը Բալկաններում և պարտավորված էր օգնել Սերբիային միբիլիզացրեց իր ուժերը Ավստրո-Հունգարիայի դեմ: Գերմանիայի կանցլեր Բեթմեն-Հոլվեգը որոշեց սպասել մինև հուլիսի 31 իրադարձությունների հետագա զարգացմանը հետևելու համար: Հուլիսի 30 Ռուսաստանը սկսեց պատրաստվել պատերազմի Գերմանիայի դեմ: Կայզեր Վիլհել II-ը խնդրեց իր զարմիկին` Ցար Նիկոլայ II-ին հրաժարվել պատերազմից: Երբ նա մերժեց, Գերմանիան վերջնագիր ներկայացրեց ռուսներին չօգնել սերբերին, մեկ այլ վերջնագիր ուղարկվեց Ֆրանսիային չօգնել ռուսներին, եթե նրանք պաշտպանեն սերբերին:

Գերմանիայի կառավարթյունը ցանկանում էր, որ Ֆրանսիան մնա չեզոք, քանի որ այդ պահին Գերմանիան պատրաստ չէր պատերազմի երկու ճակատով: Ֆրանսիան չմերժեց, բայց ուղարկեց երկիմաստ հաղորդագություն, որով հորդորում էին Գերմանիային հետ քաշել զարքերը սահմանից, միևնույն ժամանակ սկսեցին զորքերի մոբիլիզացիան: Գերմանիան նույնպես սկսեց մոբիլիզացնել իր պահեստային զորքերը: Գերմանիան հարձակվեց Լյուքսեմբուգի վրա օգոստոսի 2-ին և մյուս օրը պատերազմ հայտարարեց Ֆրանսիային:[34] Օգոստոսին 4-ին, երբ Բելգիան հրաժարվեց ճանապարհ տրամադրել գերմանական զորքերին, որպեսզի նրանք հարձակվեն Ֆրանսիայի վրա, Գերմանիան պատերազմ հայտարարեց Բելգիային նույնպես:[34][35][36] Բրիտանիան պատերազմ հայտարարեց Գերմանիային նույն օրը, քանի որ Գերմանիան չարձագանքեց Բրիտանիայի վերջնագրին, համաձայն որի Բելգիան պետք է մնար չեզոք:[37]

Պատերազմի ընթացք[խմբագրել]

Պատերազմական գործողությունների սկիզբ[խմբագրել]

Կենտրոնական ուժերի միջև խառնաշփոթ[խմբագրել]

Կենտրոնական ուժերի ռազմավարությունը տուժեց փոխընբռման բացակայությամբ: Գերմանիան խոստացել էր աջակցել Ավստրո-Հունգարիային նվաճել Սերբիան, բայց գործանականում թե ինչպես տարբեր կարիքների էին: Սկազբում հարձակվողական պլանը հաստատվեց 1914 թվականի սկզբին, բայց այն տեստավորում չէր անցել: Ավստրո-հունագարացիները հավատում էին, որ Գերմանիան կփակի հյուսիսային ճակատը ռուսներից:[38] Սակայն Գերմանիան կարծում էր, որ Ավստրո-Հունգարիան իր ուժերը կկենտրոնացնի ռուսների դեմ, իսկ Գերմանիային կմնա հարձակվել Ֆրանսիայի վրա: Արդյունքում Ավստրո-Հունգարիան ստիպված էր զորքերը բաժանել ռուսական և սեբական ճակատների միջև:

Սերբիական արշավանք[խմբագրել]

Սերբիական բանակ, 1915.


Ավստրիան պատերազմական գործողությունները սերբերի հետ սկսեց Ցերի և Կոլուբարայի ճակատամարտերով օգոստոսի 12-ին: Հաջորդ երկու շաբաթների ընթացքում ավստրիական գրոհները հետ էին մղվում պատճառելով մեծ կորուստներ, ինչը ի չիքս դարձրեց ավստրացիների կայծակնային հաղթանակի հույսերը: Արդյունքում Ավստրո-Հունգարիան ստիպված էր կենտրոնացնել մեծ քանակությամբ զորք Սերբիայի դեմ, թույլ պաշտպանված թողնելով ռուսական ճակատը:[39] Serbia's defeat of the Austro-Hungarian invasion of 1914 counts among the major upset victories of the last century.[40]

Գերմանական զորքերը Բելգիայում և Ֆրանսիայում[խմբագրել]


Բրիտանական հոսպիտալ արևմտյան ճակատում:

Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկզբին գերմանական բանակի 80%-ը կենտրոնացված էր արևմուտքում համաձայն Aufmarsch II West պլանի: Սակայն հետագայում որոշում ընդուվեց գործել Aufmarsch I West պլանի, որը նաևհայտնի էր որպես Շլիֆենի պլան: Համաձայն այս պլանի, գերմանական զորքերը պետք է հարձակվեին Ֆրանսիայի վրա Բելգիայի հյուսիսով, որտեղ ջախջախեին ֆրանսիական զորքերին, իսկ երկրորդ մասը պետք է անցներ Վերդունի անտառները և հարձակվեր Փարիզի վրա:[6]

Aufmarsch I West-ը չորս հիմնական պլաններից մեկն է, որոնք հաստատվել էին Գերմանաիայի ղեկավարության կողմից 1914 թվականին, սակայն նախապատվությունը տրվեց Aufmarsch I West պլանին, որը ենթադրում էր, որ Գերմանիան պետք է կռվի մեկ ճակատով Ֆրանսիայի դեմ, բացառվում էր, որ Ռուսաստանը և Բրիտանիան պետք է օգնեն Ֆրանսիային: Չնայած իր ոչ պիտանելությանը և ավելի ռացիոնալ պլանի առկայությանը, այն մնում էր գայթակղիչ իր հարձակվողական արագությամբ և էժանությամբ: Aufmarsch II West պլանը նույնպես չիրագործվեց անիրական նպատակների և գերմանական զորքերի քանակության պակասի պատճառով: [41]

Վերջնական հաստատված պլանի համաձայն գերմանացիները պետք է շրջանցեին սահմանի վրա կենտրոնացած ֆրանսիական զորքերի աջ թևից, պարտության մատնեին Լյուքսեմբուրգում և Բելգիայում կենտրոնացած ֆրանսիական զորքերին և շարժվեին հարավ դեպի Փարիզ: Սկազբում գերմանացիները հաջողության հասան, մասնավորապես Սահմանային ճակատամարտում (14–24 օգոստոս): Սեպտեմբերի 12-ին ֆրանսիացիներին` բրիտանական ջոկատների օգնությամբ, հաջողվեց կանգնեցնել գերմանական զորքերի առաջխաղացումը հաղթելով գերմանացիներին Փարիզի արևելքում Մառնի ճակատամարտում (5–12 սեպտեմբեր), և հետ շպրտեցին գերմանական զորքերին 50 կմ: Հարավում նույնպես Մուլհաուսի ճակատամարտում ֆրանսիացիները հաջողության հասան:

գերմանացի զինվորները բեռնափոքադրող գնացքի վագոնում ուղևորվում են ռազմաճակատ 1914 թվականին: Բոլորը հույս ունեն, որ պատերազմը շատ կարճ կտևի:

Արևելքում ռուսական զորքերը բաժանվեցին երկու մասի: Նրանց դեմ գերմանացինը ուղարկեցին 8-րդ բանակը, որը նախատեսված էր որպես պահեստային ֆրասնացիների դեմ: Բանակը ուղարկվեց Արևելյան Պրուսիա: Բանակը գլխավորում էր Պաուլ ֆոն Հինդենբուրգը, ով հաղթեց ռուսներին մի քանի ճակատամարտերում, որը հայտնի էր որպես Տանենբերգի ճակատամարտ (17 օգոստոս – 2 սեպտեմբեր): Սա նշանակում էր, որ Գերմանիան ստիպված էր կռվել երկարատև երկու ճակատային պատերազմով: Սակայն գերմանական բանակը լավ պաշտպանական դիրք էր զբաղեցրել Ֆրանսիայում կիսով չափ կրճատելով ածխի մատակակարումը: Բացի այդ գերմանացիները ոչնչացրել կամ վիրավորել էին մոտ 230.000 ֆրիանսիացի կամ բրիտանացի զինվորականի` կորցնելով համեմատաբար ավելի քիչ զինվոր: Բայցևայնպես գերմանացիների հաղորդակցման խնդիրները և հրամանատարության կասկածելի որոշումները թույլ չտվեցին գերմանացիներին ավելի մեծ հաջողությունների հասնել:[42]

Ասիա և Խաղաղ օվկիանոս[խմբագրել]

Նոր Զելանդիան նվաճեց Գերմանական Սամոան (ավելի ուշ Արևմտյան Սամոա) 1914 թվականի օգոստոսի 30-ին: Սեպտեմբերի 11-ին ավստրալիական ռազմածովային ուժերը մտան Նեու Պոմերն (ավելի ուշ Նյու Բրիտան), որը Գերմանական Նոր Գվինենայի մասն էր: Հկտեմբերի 28-ին գերմանական հածանավ Էդմենը խորտակեց ռուսական հածանավ Ժեմչուգը: Ճապոնացիները տիրացան գերմանացիների Միկրոնեզյան գաղութներին Ցինգտաոյի պաշարումից հետո և տիրացան նաև Քինգդաո ածխի նավահանգստին և Շանգդոնգ թերակզուն: Վիեննան պահանջեց վերադարձնել ավստրո-հունգարական հածանավ Կայսրուհի Եղիսաբեթը Քինգդաո նավահանգստից, սակայն ճապոնացիները հայտարարեցին, որ պատերազմում են ոչ միայն Գերմանիայի դեմ և նոյեմբերին խորտակեցին այն:[43] Մի քանի ամսվա ընթացքում Անտանտի դաշնակիցները գրավեցին Գերմանիայի խաղաղօվկիանոսյան բոլոր տարածքները թողնելով միայն փոքր հատված Նոր Գվինեայում:[44][45]

Աֆրիկյան արշավանք[խմբագրել]

Առաջին բախումները Աֆրիկայում սկսվեցին անգլիական, ֆրանսիական և գերմանական գաղութարար զորքերի միջև: Օգոստոսի 6-ին և 7-ին ֆրանսիական և բրիտանական զորքերը ներխուժեցին գերմանական գաղութներ Տոգո և Կամերուն: Օգոստոսի 10-ին գերմանական զորքերը ներխուժեցին Հարավ Աֆրիկյան հանրապետություն, այստեղ կռիվները շարունակվեցին մինչև պատերազմի ավարտը: Գերմանական գաղութարար զորքերը պարտիզանական մարտեր մղեցին ամբողջ պատերազմի ընթացքում և հանձնվեցին միայն Գերմանիայի անձնատուր լինելուց երկու շաբաթ անց:[46]

Հնդկաստանի օգնությունը Անտանտին[խմբագրել]

Վախենալով Հնդկաստանում հեղափոխական մտորումներից Բրիտանիան Հնդկաստանին սկսեց վերաբերվել չափից ավելի ջերմ և բարեկամական:[47][48] Հնդկաստանի քաղաքական ղեկավարները Հնդկաստանի ազգային կոնգրեսից և այլ խմբավումներից գտնում էին, որ պետք է օգնել բրիտանական ուժերին, ինչի արդյունքում Բրիտանիան Հնկաստանին կտա ինքնավարություն: Հնդկական բանակը ավելի մեծ էր բրիտանական բանակից պատերազմի սկզբում: Մոտ 1,3 միլիոնանոց հնդիկ զինվոր էր ծառայում կամ աշխատում Եվրոպայում, Աֆրիկայում և Մերձավոր արևելքում, բացի այդ հնդիկները օգնում էին պարենով, գումարով և սննդամթերքով: Մոտ 140.000 հնդիկ զինվոր ծառայում էր արևմտյան ճակատում և մոտ 700.000-ը` Մերձավոր արևելքում: Հնդիկների կորուսները Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին կազմում էին 47.746 սպանված և 65,126 անհետ կորած:[49] Պատերազմից հետո ինքնավարության տրամադրելու բրիտանացիների մերժումը բերեց Հնդկաստանի ազատագրական պայքարի Մահաթմա Գանդիի գլխավորությամբ:

Արևմտյան ճակատ[խմբագրել]


Դիրքային պատերազմի սկիզբ[խմբագրել]

Բրիտանական զինվորները խրամատներում, 1916 թվական:

Մինչև պատերազմը օգտագործվող ռազմական մարտավարությունը հնացել էր տեխնիկայի և սպառազինության առաջընթացի պայմաններում: Ստեղծվեցին ուժեղ պաշտպանողական կառույցներ, որոնք ցանկացած մարտավարության ժամանակ կարող էին դիմակայել թշնամու հարձակումներին: Փշալարերը շատ արդյունավետ էին օգտագործվում թշնամու հետևակի առաջխաղացումը կանխելու համար, բացի այդ գնդացիրի առկայությունը նշանակում էր, որ բաց տարածությունով հարձակումը գրեթե անհնար էր:[50] Երկու կողմերի հրամանատարության չհաջողվեց նոր մարտավարություն մշակել, որով կարողանային հարձակվել առանց լուրջ կորուստների: Ժամանակի ընթացքումհայտնագործվեցին նոր զինամթերքներ, որոնք պետք է հաղթահարեյին թշնամու պաշտպանությունը, դրանցից էին Քիմիական զենքը և տանկերը:[51]

Մարնեի առաջին ճակատամարտից հետո (5–12 սեպտեմբեր 1914 թվական), գերմանական և Անտանտի զորքերը սկսեցին մանևրել դեպի հյուսիսի փորձելով շրջափակել միմյանց, այս մանևվրումները կոչվեցին "Ճանապարհ դեպի ծով": Երբ շրջափակման փորձերը ձախողվեցին ֆրանսիական և բրիտանական զորքերը հանդիպեցին միմյանց դեմ հանդիման դուրս գալով գերմանացիներին Բելգիայի ափերին:[6] Բրիտանացիները և ֆրանսիացիները փորձեցին գրոհել, սակայն գերմանացիները արդեն ամրապնդել էին պաշտպանական դիրքերը նվաճված տարածքներում: Գերմանացիների խրամատները ավելի լավ էին կառուցված քան իրենց թշնամիներինը. անգլո-ֆրանսիական խրամատները կառուցվել էին, որպես "ժամանակավոր", հույս ունենալով, որ շուտով կճեղքեն գերմանացիների պաշտպանությունը:[52]

Երկու կողմն էլ փորձում էր բեկում մտցնել պատերազմային ընթացքի մեջ կիրառելով գիտական նորարարություններ: 1915 թվականի ապրիլի 22-ին Իպրեի երկրորդ ճակատամարտում, գերմանացիները առաջին անգամ պատերազմի ընթացքում օգտագործեցին քլոր գազ: Գազի շատ տեսակներ օգտագործվեցին պատերազմի ողջ ընթացում հակամարտող կողմերից յուրաքանչյուրի նախաձեռնությամբ, ինչը բերեց լայնամաշտաբ հիվանդությունների և զոհեր: Գազային հարձակումները համարվում են Առաջին համաշխարհային պատերազմի ամենասարսափելի դրվագներից:[53][54] Տանկեր առաջին անգամ օգտագործեցին բրիտանացիները 1916 թվականի սեպտեմբերի 16-ին մասնակի հաջողությամբ: Պատերազմի ընթացքում տանկերի օգտագործումը նույնպես ավելացավ: Գերմանացիները օգտագործեցին քիչ թվով տանկեր, որոնք հիմնականում առգրավել էին թշնամուց:

Ֆրանսիական 87-րդ գունդը Վերդունի մոտակայքում, 1916 թվական:

Շարունակական խրամատային պատերազմ[խմբագրել]

Կանադացի զինվորները Մարկ II տանկով Վիմի լեռան ճակատամարտում, 1917 թվական:

Կողմերից ոչ ոք չկարողացավ առաջ շարժվել հաջորդ երկու տարիների ընթացքում: 1915-17 թվականներին բրիտանացիները և ֆրանսիացիները ավելի շատ կորուստ ունեցան քան Գերմանիան, քանի որ իրենց մարտավարությունները ծրագրում էին առանձին: Մինչդեռ Գերմանիան ուներ հստակ մարտավարություն, այն էր հիմնական ուժը կենտրոնացնել պաշտպանության վրա, այդ պատճառով Անտանտի շատ հարձակումներ էին ձախողվում:

1916 թվականի փետրվարին գերմանացիները գրոհեցին ֆրանսիական պաշտպանողական դիրքերը Վերդունում: 1916 թվականի դեկտեմբերին գերմանացիները ունեին առավելություն, բայց Ֆրանսիան անցավ հակահարձակման և հետ շպրտեց նրանց ելման դիրք: Ֆրանսիայի կորուստները ավելի շատ էին, բայց Գերմանիան նույնպես ծանր կորուստներ կրեց, մոտ 700.000 զինվոր ընդեմ[55] 975.000-ի:[56] Վերդունը դարձավ Ֆրանսիայի հաղթական խորհրդանիշը:[57]

Սոմի ճակատամարտը անգլո-ֆրանսիական զորքերի հարձակումն էր 1916 թվականի նոյեմբերին: Ճակատամարտը դարձավ Բրիտանական բանակի ամենաարյունալի էջերից, բերելով 57.470 զինվորի կորուստի, որից 19.240 սպանվեցին միայն ճակատամարտի առաջին օրը: Սոմի ճակատամարտը արժեցավ Բրիտանական բանակին 420.000 զինվորի կորուստ: Ֆրանսիան կորցրեց 200.000 զինվոր, իսկ Գերմանիան 500.000:[58]

Վերդունի և Սոմի ճակատամարտերից հետո 1916 թվականին ֆրանսիական բանակը ընկավ ճգնաժամի մեջ: Այս մեծ կորուստներից հետո ֆրանսիական բանակում սկսվեցին խռովություններ:[59] Փոխարենը մրցակից բրիտանիան Արասի ճակատամարտում փոքր հաջողության հասավ:[60][61]

Վերջին լայնամաշտաբ հարձակումը եղավ Պեշենդեյլի վրա (հուլիս–նոյեմբեր 1917): Այս հարձակումը սկզբում շատ խոստումնաբեր էր Անտանտի համար, բայց արյունալի ավարտ ուներցավ, կորուստները կազմեցին 200.000–400.000 ամեն կողմից:

Խրամատային պատերազմի տարիներին էական տարածքային փոփոխություններ տեղի չունեցան, փոխարենը պատերազմական գործողություններում սկսվեցին կիրառվել նոր մարտավարություններ, տեխնակական միջոցներ և զինամթերք:

Պետությունների գլխավոր նպատակները[խմբագրել]

Անտանտ (Եռյակ միություն)

Ֆրանսիա

  1. Լուծել 1870 թ. Գերմանիայից կրած պարտության վրեժը
  2. Պահպանել եվրոպական գերտերության կարգավիճակը

Մեծ Բրիտանիա

  1. Պահպանել իր գաղութները
  2. Խլել Գերմանիայից նրա ազդեցության ոլորտները

Ռուսաստան

  1. Վերջնականապես հաստատվել Բալկաններում և Անդրկովկասում
  2. Խլել Օսմանյան Թուրքիայից Բոսֆորի և Դարդանելի նեղուցները։

Քառյակ դաշինք

Գերմանիա -

  1. Ձեռք բերել նոր գաղութներ
  2. Հաստատել իր գերիշխանությունը Եվրոպայում

Օսմանյան կայսրություն

  1. Իրագործել իր վաղեմի ծրագիրը՝ ստեղծել Մեծ Թուրանը

Ավստրո-Հունգարիա

  1. Նվաճել և իրեն ենթարկեցնել ողջ Բալկանյան թերակղզին

Իտալիա (պատերազմի կեսից դուրս եկավ Քառյակ դաշինքից և մտավ Անտանտի մեջ)

  1. Ընդլայնել գաղութների տարածքը

Բուլղարիա (պատերազմի կեսից մտավ Քառյակ դաշինքի մեջ) -

  1. Ամրացնել իր դիրքերը Եվրոպայում

Պետությունները, բացի նշված քաղաքական նպատակներից, հետապնդում էին նաև այլ՝ տնտեսական, լոկալ, ռազմական նպատակներ։ Պատերազմի մեջ մտնել էին ստիպում նաև դաշնային պարտավորությունները։ Մյուս՝ փոքր պետությունները, չունենալով իրագործելի հավակնություններ, հարեցին այս կամ այն կողմին ինքնապաշտպանության նպատակով։

Պատերազմի ընթացքը[խմբագրել]

Պատերազմի նպատակն աշխարհը վերաբաժանելն էր, նրա քաղաքական քարտեզը վերաձևելը։ Անգլիան ծրագրել էր կործանել իր ամենավտանգավոր մրցակցին՝ Գերմանական կայսրությունը, Թուրքիայից զավթել Միջագետքն ու Պաղեստինը, ամրանալ Եգիպտոսում և պահպանել իր գաղութային կայսրությունը։ Ֆրանսիան ուզում էր վերադարձնել 1871 թ-ին Գերմանիայի գրաված Էլզասն ու Լոթարինգիան և զավթել Սաարի ածխի ավազանը։ Գերմանիան, նպատակադրվելով տիրապետող դիրք գրավել Եվրոպայում, ձգտում էր պարտության մատնել Անգլիային, Ֆրանսիային, Բելգիային ու Հոլանդիային, զավթել նրանց գաղութները, մասնատել Ռուսաստանը։ Ավստրո-Հունգարիան մտադիր էր զավթել Սերբիան ու Չեռնոգորիան, իսկ Ռուսաստանը ցանկանում էր գրավել Գալիցիան ու Արևմտյան Հայաստանը, կործանել Օսմանյան կայսրությունը, նվաճել Բոսֆոր և Դարդանել նեղուցները, դուրս գալ Միջերկրական ծով։ Թուրքիան որոշել էր գրավել Կովկասը, Ղրիմը, Իրանի Ատրպատական նահանգը, Միջին Ասիան և իրագործել իր պանթուրքական ծրագիրը։ Առաջին աշխարհամարտի սկսվելու առիթը Ավստրո-Հունգարիայի գահաժառանգ Ֆրանց Ֆերդինանդի սպանությունն էր սերբ ազգայնականների կողմից՝ 1914 թ-ի հունիսի 28-ին Սարաևոյում։ Ավստրո-Հունգարիան պատերազմ հայտարարեց Սերբիային։ Ռուսաստանը զորահավաք սկսեց։ 1914 թ-ի օգոստոսի 1-ին Գերմանիան պատերազմ հայտարարեց Ռուսաստանին, օգոստոսի 3-ին՝ Ֆրանսիային։ Գերմանական զորքերը Բելգիայի տարածքով հարձակվեցին Ֆրանսիայի վրա։ Պահանջելով չխախտել Բելգիայի չեզոքությունը՝ օգոստոսի 4-ին Անգլիան պատերազմ հայտարարեց Գերմանիային։ Հոկտեմբերի 29-ին գերմանա-ավստրիական խմբավորմանը միացավ Թուրքիան։ Հետզհետե ավելանում էր պատերազմի մասնակիցների թիվը. աշխարհի 59 պետություններից պատերազմին մասնակցում էր 38-ը. պատերազմն ընդգրկել էր Եվրոպայի, Ասիայի և Աֆրիկայի ավելի քան 4 միլիոն կմ2 տարածք՝ շուրջ 1,5 մլրդ բնակչությամբ (երկրագնդի բնակչության 87%-ը)։ Ռազմական գործողություններն ընթանում էին մոտ մեկ տասնյակ ռազմաբեմերում, սակայն գլխավոր ճակատները երկուսն էին՝ Արևմտաեվրոպականը, որը ֆրանս-գերմանական սահմանով ու Բելգիայով ձգվում էր մոտ 700 կմ, և Արևելաեվրոպականը (ռուսականը), որն անցնում էր ռուս-գերմանական ու ռուս-ավստրիական սահմանների երկայնքով։ Կարևոր էր նաև Կովկասյան ճակատը, որտեղ մարտական գործողություններն ընթանում էին Սև ծովից մինչև Ուրմիա լիճը՝ 720 կմ երկարությամբ։ 1914 թ-ի ամենամեծ ճակատամարտը տեղի է ունեցել Մառն և Էն գետերի շրջանում, որտեղ 2 կողմից մասնակցեց 1,5 միլիոն մարդ, զոհվեց և վիրավորվեց 600 հզ-ը։ Ֆրանս-անգլիական զորքերը կանգնեցրին գերմանական զորքերի հարձակումը դեպի Փարիզ և հակառակորդին ստիպեցին նահանջել մինչև Էն գետը։ Արևմտյան ճակատում սկսվեց դիրքային պատերազմ։ Օգոստոսի վերջին Գերմանիային պատերազմ հայտարարած Ճապոնիան սկսեց Խաղաղ օվկիանոսում զավթել գերմանական տիրույթները և հպատակեցնել Չինաստանը։ Կովկասյան ռազմաճակատում 1914 թ-ի դեկտեմբերի 9-ից մինչև 1915 թ-ի հունվարի 5Սարիղամիշի մոտ ռուսական բանակը գլխովին ջախջախեց թուրքական 90-հզ-անոց զորքը (փրկվեց միայն 12 հզ-ը), իսկ ռազմական նախարար Էնվեր փաշան հազիվ խուսափեց գերեվարվելուց։ Ռուսները թուրքերին վտարեցին նաև Իրանի Ատրպատական նահանգից։ 1915 թ-ին ռուսական զորքերի հարձակումը ծանր կացության մատնեց Ավստրո-Հունգարիային։ Դաշնակցին օգնելու համար Գերմանիան լայնածավալ հարձակում սկսեց և գրավեց լեհ-լիտվական հողերը։ Թեև ռուսները 300 հզ. զոհ տվեցին, սակայն Ռուսաստանը դիմակայեց։ 1915 թ-ին Բալկանյան ճակատում Իտալիան, որ անցել էր Անտանտի կողմը, չկարողացավ առավելության հասնել Ավստրո-Հունգարիայի նկատմամբ. վերջինս նվաճեց Չեռնոգորիան և Ալբանիան։ Բուլղարիան պարտության մատնեց Սերբիային։ 1915 թ-ի ապրիլի 22-ին Արևմտաեվրոպական ճակատում՝ Իպր քաղաքի մերձակայքում, գերմանացիներն առաջին անգամ օգտագործեցին քիմիական զենք (թունավորվեց 15 հզ. մարդ)։ 1915 թ-ի մայիսին ռուսները հայ կամավորական ջոկատների աջակցությամբ գրավեցին Վանը։ Սակայն հուլիսին ռուսական բանակը ժամանակավորապես թողեց հայկական տարածքները, որը ճակատագրական եղավ արևմտահայության համար։ 1916 թ-ին Գերմանիան խոշոր հարձակում ձեռնարկեց ֆրանսիական Վերդեն ամրոցի վրա (Արևմտյան ճակատ) ուրագանային կրակ բացվեց գերմանական զորքերի կողմից, Վերդենի գրավումը կնշանակեր ճանապարհ բացել դեպի Փարիզ, այս ճակատամարտում կողմերը վճռական հաջողության չհասան։ «Վերդենյան մսաղացում» հակառակորդները տվեցին մոտ 1,5 միլիոն զոհ։ Արևելյան ռազմաճակատում ռուսական զորքերը պարտության մատնեցին Ավստրո-Հունգարիային (ավելի քան 1 միլիոն սպանված ու վիրավոր, 400 հզ. գերի)։ Դրա շնորհիվ փրկվեց Իտալիան, որը պարտվել էր ավստրիացիներից։ Կովկասյան ճակատում ռուսական զորքերը, հաջող հարձակում ձեռնարկելով, 1916 թ-ին գրավեցին Էրզրումը, Երզնկան, Մամախաթունը, Տրապիզոնը, Բիթլիսը և այլ տարածքներ՝ հասնելով Սեբաստիայի վիլայեթ։ 1916 թ-ի 2-րդ կեսին անգլո-ֆրանսիական զորքերը Սոմ գետի մոտ (Արևմտյան ճակատ) անցան հակահարձակման և մինչև տարեվերջ ձգձգված պատերազմում հասան աննշան հաջողության։ Երկու կողմից սպանվեց ու վիրավորվեց շուրջ 1 միլիոն 300 հզ. մարդ։ Այդտեղ անգլիացիներն առաջին անգամ օգտագործեցին տանկեր։ 1915–16 թթ-ի ռազմական գործողությունների հիմնական արդյունքը գերմանա-ավստրիական խմբավորման (Քառյակ միության) թուլացումն էր և բեկումը պատերազմում՝ հօգուտ Անտանտի։ Առաջին աշխարհամարտում ամայացվում էին ընդարձակ տարածքներ և նույնիսկ երկրներ։ Սերբիայի բանակը, միայնակ մնալով թշնամական ուժերի դեմ, գլխովին ջախջախվեց։ Սերբ ժողովուրդը ենթարկվեց բազում տառապանքների. նրա զգալի մասը հեռացավ հայրենիքից։ Աշխարհամարտի ամենասև էջը հայոց Մեծ եղեռնն էր։ Ցեղասպանության ենթարկվեցին նաև Օսմանյան կայսրության այլ ժողովուրդներ՝ հույները, ասորիները և ուրիշներ։ 1917 թ-ի սկզբին քաղաքական ճգնաժամը Ռուսաստանում հասավ գագաթնակետին։ Փետրվարյան հեղափոխության հետևանքով ստեղծվեց Ժամանակավոր կառավարություն, որն ապրիլին իր դաշնակիցներին հավաստիացրեց պատերազմը մինչև հաղթական ավարտ շարունակելու մտադրության մասին։ 1917 թ-ին Արևմտյան ճակատում Անտանտն անհաջողություններ կրեց, ձախողվեց նաև ռուսական բանակի հունիսյան հարձակումը։ Էլ ավելի խորացող ճգնաժամի պայմաններում 1917 թ-ի հոկտեմբերի 25-ին (նոր տոմարով՝ նոյեմբերի 7-ին) Պետրոգրադում կատարվեց զինված հեղաշրջում, և իշխանության անցած բոլշևիկյան կուսակցությունն առաջարկեց համընդհանուր հաշտության պայմանագիր կնքել, դուրս եկավ Անտանտից և Գերմանիայի ու նրա դաշնակիցների հետ 1918 թ-ի մարտի 3-ին Բրեստ-Լիտովսկում կնքեց հաշտության պայմանագիր։ Խորհրդային Ռուսաստանը Գերմանիային էր զիջում Բելառուսիայի (այժմ՝ Բելառուս) մի մասն ու մերձբալթյան երկրները։ Ֆինլանդիան և Ուկրաինան ճանաչվում էին անկախ երկրներ։ Թուրքիային էին անցնում Կարսը, Արդահանը և Բաթումը։ Պայմանագիրն աղետալի հետևանքներ ունեցավ հայ ժողովրդի համար, որը միայնակ մնաց թուրքական բանակի դեմ (ռուսական զորքերը լքեցին Արևմտյան Հայաստանը)։ 1918 թ-ի մարտ-հունիսին Արևմտաեվրոպական ռազմաճակատում գերմանական զորքերն անցան հարձակման և մեծ կորուստների գնով հասան Մառն գետի շրջանը, որը Փարիզից հեռու է 70 կմ։ Բայց դա Գերմանիայի վերջին հաջողությունն էր։ Օգոստոսին Անտանտի զորքերը ծանր պարտության մատնեցին գերմանական բանակին։ Սեպտեմբերի 26-ին անգլո-ֆրանսիական ու ամերիկյան զորքերն անցան ընդհանուր հարձակման և գերմանական բանակներին ստիպեցին հեռանալ Ֆրանսիայի տարածքից։ Սեպտեմբերի 29-ին անձնատուր եղավ Բուլղարիան, հոկտեմբերի 30-ին՝ Մուդրոսի զինադադարով՝ Թուրքիան, նոյեմբերի 3-ին՝ Ավստրո-Հունգարիան։ Նոյեմբերի 11-ին Կոմպիենի զինադադարով Գերմանիան անձնատուր եղավ. ավարտվեց Առաջին համաշխարհային պատերազմը, որը տևեց 4 տարի 3 ամիս և 10 օր։ Սպանվեց մոտ 10 մլն, վիրավորվեց և խեղանդամ դարձավ 20 միլիոն մարդ։ Վնասը միջին հաշվով կազմեց գլխավոր մասնակից երկրների ազգային հարստության 1/3-ը։ Պատերազմի հասցրած վնասներն ու հետևանքները քննվեցին 1919–22 թթ-ի ընթացքում, երբ Վերսալում և Վաշինգտոնում կնքվեցին ամփոփիչ պայմանագրեր։

Պատերազմի ավարտը[խմբագրել]

Գերմանական կառավարությունը պաշտոնապես հայտնեց ԱՄՆ-ի կառավարությանը փետրվարի 1-ից Գերմանիան անսահմանափակ ծովային պատերազմ է հայտարարում անգամ չեզոք պետությունների նավերին, ԱՄՆ կառավարությունը պաշտոնապես խզեց դիվանագիտական հարաբերություններ Գերմանիայի հետ, սակայն դեռևս պատերազմ հայտարարված չէր։ Ամեն ինչ փոխվեց, երբ Ռուսական կողմը պատերազմից դուրս գալու պատրաստակամություն հայտնեց։ Այս պարագայում ԱՄՆ-ը կառավարությունը որոշեց մտնել պատերազմի մեջ։ ԱՄՆ ղեկավարները առիթ գտան միջամտելու ռազմական գործողություններին։ Առիթ դարձավ Գերմանիայի կառավարության ղեկավար Ցիմերմանի նամակը Մեքսիկայում գերմանական դեսպանին, որտեղ հորդորում էր, որպեսզի Մեքսիկայի կառավարությանը դրդի պատերազմի ընդդեմ ԱՄՆ-ի 19-րդ դարում ԱՄՆ-ի խլած տարածքների պատճառով։ 1917 թվականի ապրիլի 6-ին ԱՄՆ-ն պատերազմ հայտարարեց Գերմանիային։ Այսպիսով ԱՄՆ-ի մտնելը համաշխարհային պատերազմի թատերաբեմ վճռորոշ նշանակություն ունեցավ պատերազմի ելքի վրա։ 1918 թվականի նոյեմբերի 11-ին ավարտվեց առաջին համաշխարհային պատերազմը։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Willmott 2003, p. 307
  2. Willmott 2003, pp. 10–11
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Willmott 2003, p. 15
  4. Keegan 1998, p. 8
  5. Bade & Brown 2003, pp. 167–168
  6. 6,0 6,1 6,2 Taylor 1998, pp. 80–93
  7. Djokić 2003, p. 24
  8. Evans 2004, p. 12
  9. Martel 2003, p. xii ff
  10. «Were they always called World War I and World War II?»։ Ask History։ http://www.history.com/news/ask-history/were-they-always-called-world-war-i-and-world-war-ii։ Վերցված է 24 October 2013։ 
  11. Gail Braybon (2004)։ Evidence, History, and the Great War: Historians and the Impact of 1914–18։ Berghahn Books, 8։ ISBN 9781571818010։ 
  12. «great, adj., adv., and n.»։ Oxford English Dictionary։ http://www.oed.com/view/Entry/81104։ Վերցված է March 2012։ 
  13. Shapiro & Epstein 2006, p. 329
  14. Keegan 1998, p. 52
  15. 15,0 15,1 Willmott 2003, p. 21
  16. Prior 1999, p. 18
  17. Fromkin 2004, p. 94
  18. Keegan 1998, pp. 48–49
  19. Willmott 2003, pp. 2–23
  20. (1981) The last courts of Europe։ Dent, 247։ 
  21. (2010) One Morning In Sarajevo։ Hachette UK։ ISBN 9780297856085։ «He was photographed on the way to the station and the photograph has been reproduced many times in books and articles, claiming to depict the arrest of Gavrilo Princip. But there is no photograph of Gavro's arrest – this photograph shows the arrest of Behr.» 
  22. «European powers maintain focus despite killings in Sarajevo — History.com This Day in History — 6/30/1914»։ History.com։ http://www.history.com/this-day-in-history/european-powers-maintain-focus-despite-killings-in-sarajevo։ Վերցված է 26 December 2013։ 
  23. Willmott 2003, p. 26
  24. (1992) Scholar, patriot, mentor: historical essays in honor of Dimitrije Djordjević։ East European Monographs, 313։ ISBN 978-0-88033-217-0։ «Following the assassination of Franz Ferdinand in June 1914, Croats and Muslims in Sarajevo joined forces in an anti-Serb pogrom.» 
  25. (1964) Reports Service: Southeast Europe series։ American Universities Field Staff., 44։ Վերցված է՝ 7 December 2013։ «... the assassination was followed by officially encouraged anti-Serb riots in Sarajevo ...» 
  26. Daniela Gioseffi (1993)։ On Prejudice: A Global Perspective։ Anchor Books, 246։ ISBN 978-0-385-46938-8։ Վերցված է՝ 2 September 2013։ «... Andric describes the "Sarajevo frenzy of hate" that erupted among Muslims, Roman Catholics, and Orthodox believers following the assassination on June 28, 1914, of Archduke Franz Ferdinand in Sarajevo ...» 
  27. Andrej Mitrović (2007)։ Serbia's Great War, 1914–1918։ Purdue University Press, 19։ ISBN 978-1-55753-477-4։ Վերցված է՝ 7 December 2013։ 
  28. Herbert Kröll (28 February 2008)։ Austrian-Greek encounters over the centuries: history, diplomacy, politics, arts, economics։ Studienverlag, 55։ ISBN 978-3-7065-4526-6։ Վերցված է՝ 1 September 2013։ «... arrested and interned some 5.500 prominent Serbs and sentenced to death some 460 persons, a new Schutzkorps, an auxiliary militia, widened the anti-Serb repression.» 
  29. Tomasevich 2001, p. 485
    Aquote1.png The Bosnian wartime militia (Schutzkorps), which became known for its persecution of Serbs, was overwhelmingly Muslim. Aquote2.png
  30. John R. Schindler (2007)։ Unholy Terror: Bosnia, Al-Qa'ida, and the Rise of Global Jihad։ Zenith Imprint, 29։ ISBN 978-1-61673-964-5։ 
  31. Velikonja 2003, p. 141
  32. Stevenson 1996, p. 12
  33. Willmott 2003, p. 27
  34. 34,0 34,1 Crowe, David (2001)։ The Essentials of European History: 1914 to 1935, World War I and Europe in Crisis։ Research & Education Assoc., 4–5։ ISBN 978-0-7386-7106-2։ 
  35. Dell, Pamela (2013)։ A World War I Timeline (Smithsonian War Timelines Series)։ Capstone, 10–12։ ISBN 978-1-4765-4159-4։ 
  36. Willmott 2003, p. 29
  37. «Daily Mirror Headlines: The Declaration of War, Published 4 August 1914»։ BBC։ http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwone/mirror01_01.shtml։ Վերցված է 9 February 2010։ 
  38. Strachan 2003, pp. 292–296, 343–354
  39. Tucker & Roberts 2005, p. 172
  40. John R. Schindler (1 April 2002)։ «Disaster on the Drina: The Austro-Hungarian Army in Serbia, 1914»։ Wih.sagepub.com։ http://wih.sagepub.com/content/9/2/159.abstract։ Վերցված է 2013-03-13։ 
  41. Holmes, 2014, pp. 194, 211
  42. Tucker & Roberts 2005, pp. 376–8
  43. DONKO, Wilhelm M.: "A Brief History of the Austrian Navy" epubli GmbH, Berlin, 2012, page 79
  44. Keegan 1998, pp. 224–232
  45. Falls 1960, pp. 79–80
  46. Farwell 1989, p. 353
  47. Brown 1994, pp. 197–198
  48. Brown 1994, pp. 201–203
  49. <Please add first missing authors to populate metadata.>, Participants from the Indian subcontinent in the First World War, Memorial Gates Trust, http://www.mgtrust.org/ind1.htm, վերցված է 12 December 2008 
  50. Raudzens 1990, pp. 424
  51. Raudzens 1990, pp. 421–423
  52. Goodspeed 1985, p. 199 (footnote)
  53. Michael Duffy (22 August 2009)։ «Weapons of War: Poison Gas»։ Firstworldwar.com։ http://www.firstworldwar.com/weaponry/gas.htm։ Վերցված է 5 July 2012։ 
  54. Love 1996
  55. Dupuy 1993, pp. 1042
  56. Grant 2005, pp. 276
  57. Lichfield, John (21 February 2006). «Verdun: myths and memories of the 'lost villages' of France». The Independent. http://www.independent.co.uk/news/world/europe/verdun-myths-and-memories-of-the-lost-villages-of-france-467285.html։ Վերցված է 23 July 2013. 
  58. Harris 2008, pp. 271
  59. Tucker & Roberts 2005, p. 854
  60. Keegan 1998, pp. 325–326
  61. Strachan 2003, pp. 244