Ավստրիա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ավստրիայի Հանրապետություն
Republik Österreich
Ավստրիայի դրոշ Ավստրիայի զինանշանը
Դրոշ
Ազգային հիմն՝
Land der Berge, Land am Strome
Ավստրիայի դիրքը
Մայրաքաղաք Վիեննա
48°12′N, 16°21′E
Ամենամեծ քաղաք Վիենա
Պետական լեզու(ներ) գերմաներեն
Կառավարում Պառլամենտական հանրապետություն
Անկախություն
Տարածք
 -  Ընդհանուր 83,871 կմ² 
 -  Ջրային (%) 1.3
Բնակչություն
 -  2006 նախահաշիվը 8,292,322 
 -  2001 մարդահամարը 8,032,926 
 -  Խտություն 99 /կմ² 
256 /մղոն²
Դրամական միավոր Եվրո (EUR)
Ժամային գոտի (UTC+1)
 -  Ամռանը (DST)  (UTC+2)
Ինտերնետ .at
Հեռախոսային կոդ +43

Ավստրիա, պաշտոնապես Ավստրիական Հանրապետություն (գերմ.՝ Republik Österreich), պետություն Կենտրոնական Եվրոպայում։ Ավստրիան հյուսիսում սահմանակից է Գերմանիային և Չեխիային, արևելքում՝ Սլովակիային և Հունգարիային, հարավում՝ Սլովենիային և Իտալիային, արևմուտքում՝ Շվեյցարիային և Լիխտենշտեյնին։ Ավստրիայի մայրաքաղաքը Վիեննան է։ Ավստրիան զբաղեցնում է 83 855 քառակուսի կիլոմետրres (32 377 քռ մղ) տարածք և ունի մեղմ և ալպյան կլիմա։ Ավստրիայի տերիտորիան լեռնային է Ալպերի պատճառով, միայն երկրի 32%-ն է հարթավայրային։ Միջին բարձրությունը ծովից 900 մետր է, ամենաբարձր կետը՝ 3798 մետր է։[1] Բնակչության մեծամասնությունը խոսում է տեղական գերմաներեն լեզվի Ավստրո-բավարյան բարբառով, որպես մայրենի լեզու,[2] իսկ ստանդարտ գերմաներենը Ավստրիայի պաշտոնական լեզուն է։ [3] Այլ տեղական պաշտոնական լեզուներն են՝ հունգարերենը, խորվաթերենը և սլովեներենը։ [1]

Ժամանակակից Ավստրիայի արմատներն սկիզբ են առնում Հաբսբուրգների դինաստիայի ժամանակներից, երբ երկրի բնակչության գերակշռող մասը գերմանական ազգի սուրբ Հռոմեական կայսրության հատվածն էր։ 17 և 18-րդ դարերում Ավստրիան դարձավ Եվրոպայի հզոր կայսրություններից մեկը [4][5] և, ի պատասխան Նապոլեոն I-ի թագադրման որպես Ֆրանսիայի կայսր, 1804 թ. պաշտոնապես հռչակեց Ավստրիական կայսրություն։ 1867 թ. կայսրությունը վերափոխվեց Ավստրո-Հունգարիայի։

Հաբսբուրգյան (Ավստրո-Հունգարական) կայսրության փլուզումից հետո՝ 1918 թ.՝ I Համաշխարհային պատերազմի վերջում՝ Ավստրիան վերանվանվում է Գերմանա-Ավստրիական Հանրապետություն՝ փորձելով միանալ Գերմանիային, սակայն Սեն Ժերմենի պայմանագրի պատճառով դա արգելվում է։ Առաջին Ավստրիական Հանրապետությունը հիմնադրվեց 1919 թ. 1938 թ. Անշլյուզ, Նացիստական Գերմանիան զավթեց Ավստրիան։[6] Դա տևեց մինչև II Համաշխարհային պատերազմի վերջը՝ 1945 թ., որից հետո Գերմանիան օկուպացվեց Դաշնակցային ուժերի կողմից, իսկ Ավստրիան վերականգնեց նախկին ժողովրդավարական սահմանադրությունը։

1955 թ. Ավստրիական պետական դաշնագիրը վերջ դրեց օկուպացիային և վերահաստատեց Ավստրիան՝ որպես ինքնիշխան պետություն։ Նույն տարում Ավստրիայի պառլամենտն ընդունեց Չեզոքության հայտարարագիր, որով Երկրորդ Ավստրիական Հանրապետությունը մշտապես դարձավ չեզոք։

Այսօր Ավստրիան պառլամենտական ներկայացուցչական ժողովրդավարություն ունեցող ինը նահանգից բաղկացած դաշնային պետություն է։ [1][7] Նրա մայրաքաղաք ը և ամենամեծ քաղաքը Վիեննան է ավելի քան 1,7 միլիոն բնակչությամբ։[1][8] Ավստրիան մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ի ցուցանիշով աշխարհի հարուստ երկրներից մեկն է։ Ազգաբնակչության կենսամակարդակի ցուցանիշով 2011 թ. տվյալներով 19-րդն է։ 1955 թ. Ավստրիան ՄԱԿ-ի անդամ է, 1995 թ. անդամակցում է Եվրոմիությանը։

Աշխարհագրություն[խմբագրել]

Ավստրիան քարտեզի վրա

Այս փոքրատարածք պետությունը գտնվում է Եվրոպայի կենտրոնում։ Արևելքից արևմուտք նրա տարածքը հատում են Ալպերի լեռնաշղթաները, որոնց բարձր, ձյունապատ գագաթներից սկիզբ են առնում հարյուրավոր գետեր ու ջրվեժներ։

Կլիման բարեխառն ցամաքային է, գետահովիտներում՝ չափավոր տաք ու մեղմ։ Գետերն արագահոս են։ Նրանցից շատերի վրա կառուցված են հիդրոէլեկտրակայաններ։

Գլխավոր գետը Դանուբն է՝ Ինն, Էնա, Դրավա, Մուրավա վտակներով։ Կան մոտ 580 լճեր ու լճակներ։ Առավել նշանավոր է Բոդենի Մեծ լիճը։ Լեռնալանջերը ծածկված են, հիմնականում, եղևնու անտառներով։ Անտառային գոտում, գլխավորապես Բարձր Տաուեռն և Գրոսգլոքներ արգելոցներում, պահպանվել են Եվրոպայի համար հազվադեպ ազնիվ եղջերուն, այծյամը, գորշ արջը, լեռնային արծիվը։

Պատմություն[խմբագրել]

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքը Եվրոպայում (անիմացիա)։ Ավստրիան ևս առանցքային երկիր է։

Ավստրիան անցյալում եղել է հզոր ու մեծ տերություն. շուրջ 700 տարի՝ 1278–1912 թթ., երկիրը կառավարել է Հաբսբուրգների արքայատոհմը։ Գյուղացիներն այստեղ մշակում են ցորեն, աշորա, եգիպտացորեն, կարտոֆիլ, խաղող, մրգեր։

Ավստրիական Հանրապետությունը կազմավորվել է 1918 թ-ի նոյեմբերին՝ Ավստրո-Հունգարական կայսրության փլուզումից հետո։ Ավստրիան եվրոպական այն երկրներից էր, որն առաջիններից մեկը դարձավ գերմանական ագրեսիայի զոհը տակավին Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի նախօրեին։

Ավստրիայում են ապրել և աշխատել նշանավոր կոմպոզիտորներ Մոցարտը, Բեթհովենը, Շուբերտը, Շտրաուսը, Բրամսը։ 1945 թ-ի ապրիլին խորհրդային բանակը գերմանացիներին դուրս մղեց Վիեննայից և երկրի զգալի մասից, իսկ արևմուտքից հարձակվող անգլո-ամերիկյան դաշնակից զորքերը՝ մնացած մասից, և մինչև 1955 թ. Ավստրիայի տարածքը գտնվում էր հաղթանակած չորս տերությունների (ԱՄՆ, Մեծ Բրիտանիա, ԽՍՀՄ և Ֆրանսիա) վերահսկողության տակ։

1955 թ-ի մայիսին Ավստրիան այդ երկրների հետ կնքեց պայմանագիր, որով նա հռչակում էր իր մշտնջենական չեզոքությունը։ Ավստրիայի բնակչության մեծամասնությունը (97%) ավստրիացիներ են, բնակվում են նաև սլովեններ, հունգարացիներ, չեխեր, հրեաներ, հայեր և այլք։ Ավստրիացիների ազգային մեղեդիներն են վիեննական վալսերը, իոդլները։ Ավստրիացիներն առօրյայում խոսում են գերմանական բարբառներով, իսկ գրական գերմաներենը գրավոր կամ պաշտոնական լեզուն է։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Ավստրիան դարձավ հիտլերյան զինված հարձակման առաջին զոհը։ 1945 թ ապրիլին սովետական բանակն ազատագրեց Վիեննան ու երկրի մեծ մասը։

Գյուղատնտեսություն[խմբագրել]

Ավստրիական Շոպերնաու գյուղի համայնապատկերն ամռանը
Զալցբուրգ
Վիեննա

Գետահովիտներում կլիման չափավոր տաք է ու մեղմ։ Ավստրիայի սեփական հացահատիկը չի բավարարում, ուստի նա հացահատիկ է գնում ուրիշ երկրներից։ Երկրում նավարկելի միակ գետը Դանուբն է։ Ավստրիայում զարգացած է արդյունաբերությունը։ Երկրի ընդերքից արդյունահանում են մագնեզիտ, նավթ, գազ, տարբեր մետաղների հանքաքարեր։

Ավստրիայում լեռնահանքային արդյունաբերությունը հիմնված է բազմազան օգտակար հանածոների ոչ մեծ պաշարների վրա։ Արդյունահանում են նավթ, գազ, երկաթ, ցինկ, կապար, պղինձ, մագնեզիտ, գրաֆիտ, կերակրի աղ, գորշ ածուխ և այլն։ Գործարաններն ու ֆաբրիկաները թողարկում են բարձրորակ տարբեր սարքեր ու մեքենաներ, գործվածքներ ու տպագրական թուղթ։

Երկիրն ունի բազմաճյուղ գյուղատընտեսություն։ Մշակում են ցորեն, աշորա, եգիպտացորեն, կարտոֆիլ, խաղող, մրգեղեն, սակայն սեփական հացահատիկն իրենց չի բավարարում, ուստի այն ներկրում են այլ երկրներից։ Գյուղատնտեսության գլխավոր ճյուղը անասնաբուծությունն է։ Ավստրիան հռչակված է ցեղական խոշոր եղջերավոր կենդանիների բուծմամբ։ Ամեն տարի Վիեննայի աշխատավորները, իրենց երախտագիտությունն արտահայտելով սովետական մարդկանց՝ Ավստրիայի ազատագրման գործում նրանց ունեցած ավանդի համար, թարմ ծաղիկներ են դնում Շվարցենբերգի հրապարակում գտնվող սովետական բանակի մարտիկների հուշարձանին։

Ամեն տարի միլիոնավոր օտարերկրյա զբոսաշրջիկներ են այցելում Ավստրիա, ծանոթանում նրա տեսարժան վայրերին, որոնցով հարուստ է այդ երկիրը։ Նրանք դահուկասահքի են ելնում Ալպերում, բուժվում առողջարանների բուժիչ ջրերով, այցելում հին դղյակներն ու թանգարանները։ Շատ թանգարաններ, հինավուրց պալատներ ու զբոսայգիներ կան հատկապես երկրի մայրաքաղաքում՝ գեղատեսիլ Վիեննայում։

Կլիմա[խմբագրել]

Ավստրիայի գերակշռող մասը գտնվում է սառը/մեղմ կլիմայական գոտում, որտեղ գերակշռում են արևմտյան քամիները։ Հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ երկրի տարածքի երեք քառորդ մասն զբաղեցնում են Ալպերը, ուստի այստեղ գերակշռում է Ալպյան կլիման։ Արևելքում՝ Միջին Դանուբյան դաշտավայրում, և Դանուբի երկայնքով կլիման ցուցաբերում է ցամաքային հատկանիշներ, սակավ անձրևային է, քան ալպյան շրջանները։ Չնայած դրան Ավստրիայում ձմռանը ցուրտ է(−10 – 0 °C), իսկ ամռանը համապատասխանաբար տաք՝ միջինը 20՞, իսկ ամենաբարձր ջերմաստիճանը՝ 39,7՞[9]։

Վարչական բաժանում[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Ավստրիայի վարչական բաժանում

Համաձայն Ավստրիայի անկախության հռչակագրի՝ Ավստրիան համարվում է ֆեդերատիվ հանրապետություն և բաժանված է 9 ֆեդերալ շրջանների (գերմ.՝ Bundesländer

  1. Բուրգենլանդ (Burgenland)
  2. Կարինտիա (Kärnten)
  3. Ստորին Ավստրիա (Niederösterreich)
  4. Վերին Ավստրիա (Oberösterreich)
  5. Զալցբուրգ (Salzburg)
  6. Շտիրիա (Steiermark)
  7. Տիրոլ (Tirol)
  8. Ֆորալբերգ (Vorarlberg)
  9. Վիեննա (Wien)

Տնտեսություն[խմբագրել]

Վիեննա, Վիեննայի միջազգային կենտրոն, ՄԱԿ-ի Վիեննայի գրասենյակ

Ավստրիան հարուստ երկրների ցանկում մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ի ցուցանիշով աշխարհում 12-րդն է, ունի լավ զարգացած սոցիալ-շուկայական տնտեսություն և բարձր կենսամակարդակ։[10] Մինչ 1980-ականները բազմաթիվ Ավստրիական խոշոր արդյունաբերական ձեռնարկություններ ազգայնացվել են։ Սակայն վերջին տարիներին սեփականաշնորհման միջոցով պետական ձեռնարկությունների թիվը նվազել է հասնելով Եվրոպական այլ երկրների մակարդակին։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 «The World Factbook – Austria»։ Central Intelligence Agency։ 14 May 2009։ Արխիվացված օրիգինալից 10 June 2009-ին։ http://web.archive.org/web/20090610113837/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/AU.html։ Վերցված է 31 May 2009։ 
  2. «Die Bevölkerung nach Umgangssprache, Staatsangehörigkeit und Geburtsland»։ Statistik Austria։ Արխիվացված օրիգինալից 13 November 2010-ին։ http://web.archive.org/web/20101113171636/http://www.statistik.at/web_de/static/bevoelkerung_2001_nach_umgangssprache_staatsangehoerigkeit_und_geburtsland_022896.pdf։ Վերցված է 17 November 2010։ 
  3. «Austria»։ Encyclopædia Britannica։ Encyclopædia Britannica Online։ 31 May 2009։ Արխիվացված օրիգինալից 19 April 2009-ին։ http://web.archive.org/web/20090419153631/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria։ Վերցված է 31 May 2009։ 
  4. Market Liberalism։ A Paradigm for the 21st Century, page 247, David Boaz, Edward H. Crane, Cato Institute, Washington D.C. 1993, ISBN 978-0-932790-98-9
  5. The Transformation of European Politics, 1763–1848, Oxford History of Modern Europe, page 209, Paul W. Schroeder, Oxford University Press, 1996, ISBN 978-0-19-820654-5
  6. «Anschluss»։ Encyclopædia Britannica։ Encyclopædia Britannica Online։ 24 September 2009։ http://www.britannica.com/EBchecked/topic/26730/։ Վերցված է 31 May 2009։ 
  7. Lonnie Johnson 17
  8. «Probezählung 2006 – Bevölkerungszahl 31.10.2006» (German) (PDF)։ Statistik Austria։ 31 October 2006։ http://www.statistik.at/blickgem/pz1/g90001.pdf։ Վերցված է 27 May 2009։ 
  9. Klima. Central Institute for Meteorology and Geodynamic
  10. «Austria»։ International Monetary Fund։ http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=122&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=37&pr.y=14։ Վերցված է 17 April 2012։