Երեսնամյա պատերազմ
| Երեսնամյա պատերազմ | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 Եվրոպան երեսնամյա պատերազմի ավարտին |
|||||||||
|
|||||||||
| Հակառակորդներ | |||||||||
| Բողոքական երկրներ և դաշնակիցներ
|
Կաթոլիկ երկրներ և դաշնակիցներ
|
||||||||
| Հրամանատարներ | |||||||||
 Գուստավ II Ադլոֆ |
.svg){kind=small} Ֆերդինանդ III |
||||||||
| Կողմերի ուժեր | |||||||||
495,000.
|
450,000.
|
||||||||
| Ռազմական կորուստներ | |||||||||
| Մոտ 300 000 զոհ և վիրավոր, Գերմանիայի քաղաքացիական բնակչության զոհերը կազմում են 6 000 000 | Մոտ 400 000 զոհ | ||||||||
| Ընդհանուր կորուստներ | |||||||||
| 8,000,000, ներառյալ քաղաքացիական բնակչության զոհերը | |||||||||
.svg){kind=small}
.svg){kind=small}
Երեսնամյա պատերազմ (1618—1648), առաջին համաեվրոպական պատերազմներից մեկը, որն ընդգրկեց գրեթե ողջ Եվրոպան, բացառությամբ Շվեյցարիայի: Պատերազմը սկսվեց Գերմանիայի բողոքականների և կաթոլիկների հակամարտության հետևանքով, սակայն հետագայում վերածվեց Հաբսբուրգների դեմ պայքարի: Պատերազմի հետևանքով կտրուկ նվազեց Գերմանիայի որոշ շրջանների բնակչության թիվը: Այն ամենաերկար և ամենաարյունալի պատերազմներից մեկն է Եվրոպայի պատմության ընթացքում: Պատերազմի ծագման պատճառները և մասնակիցների շահերը բազմազան էին, ոչ ոք չի կարողացել եզակի պատճառ տալ պատերազմի ծագման վերաբերյալ: Սկզբնական շրջանում կոնֆլիկտը ուներ մեծապես կրոնական բնույթ, վեճերը ծագել էին բողոքականների և Կաթոլիկների միջև Սրբազան Հռոմեական կայսրությունում, չնայած կայսրության ներքաղաքական վիճակը և ուժերի հավասարակշռությունը խաղացել է որոշիչ դեր: Աստիճանաբար հակամարտությանը ներքաշվեցին այլ երկրներ, այդ թվում այդ ժամանակվա մեծ տերությունները:[1][2] Հետագայում պատերազմը կրեց ավելի քիչ կրոնական բնույթ, Ֆրանկո-Հաբսբուրգյան հակամարտությունը Եվրոպական քաղաքական իշխանության համար հետագայում վերածվեց պատերազմի Ֆրանսիայի և Հաբսբուրգյան ուժերի միջև::[3]
Երեսնամյա պատերազմի հետևանքով շատ տարածքներ սնանկացան, բազմաթիվ զինվորներ վախճանվեցին: Սովի և հիվանդությունների պատճառով կրճատվեցին շատ Գերմանական երկրների, Չեխիայի, Նիդերլանդների և Իտալիայի բնակչությունները, ինչպես նաև շատ զինված ուժեր: Չնայած կռվող բանակների զինվորները ամբողջությամբ վարձկաններ չէին, նրանց ֆինանսավորումը այդ ժամանակ կենտրոնացված չէր, յուրաքանչյուր զորախմբի ֆինանսավորումը ինքնուրույն էր, որը հիմնականում ձեռք էին բերում գրավված տարածքների թալանի ճանապարհով, արդյունքում ահաբեկվում և թալանվում էին խաղաղ բնակչությունը:
Երեսնամյա պատերազմը ավարտվեց Օսնաբյուկի և Մյունստերի պայմանագրերով, որոնք Վեստֆալյան խաղաղության պայմանագրի մի մասն էին:[4] Շատ հակամարտություններ, որոնք հրահրել էին պատերազմը, մնացին չլուծված դեռևս երկար տարիներ:
Պատերազմի ծագումը [խմբագրել]
Աուգսբուրգի հաշտությամբ (1555), որը ստորագրվեց Կառլոս V-ի կողմից, որը Շպեյերի առաջին սեյմի արդյունք էր վերջ դրեց գերմանական Լյութերենների և Կաթոլիկների միջև մղվող պայքարին, հաստատվեց, որ.[5]
- 225 գերմանական տարածքների կառավարողները իրենք պետք է ընտրեին իրենց կրոնը (Լյութերիզմ կամ Կաթոլիզմ), իսկ նրանց հպատակներին պետք է պարտադրվեր դավանել այդ կրոնին:
- Լյութերները, որոնք ապրում էին Եպիսկոպոսական կոմսություններում կարող էին շարունակել դավանել իրենց կրոնը:
- Լյութերներին էր մնում այն տարածքները, որոնք գրավել էին կաթոլիկներից:
- Այն Եպիսկոպոսները որոնք դավանափոխվել էին լյութերիզմի հրաժարվում էին իրենց տարածքներց:
Չնայած Աուգսբուրգի հաշտությամբ մի փոքր ժամանակ խաղաղություն տիրեց, իրավիճակը ավելի բարդացավ, երբ ամբողջ Գերմանիայով տարածվեց նոր կրոն Կալվինիզմը: Այն դարձավ Գերամնիայի երեք խոշոր կրոններից մեկը, սակայն Աուգսբուրգի հաշտությամբ իրավունքեր էր տրված միայն կաթոլիկներին և լյութերականներին:[6][7]
Սրբազան Հռոմեական կայսրության հարակից երկրները նույնպես նպաստեցին երեսնամյա պատերազմի բռնկմանը.
- Իսպանիան հետաքրքրված էր գերմանական պետություններով, քանի որ նա այդ ժամանակ տիրում էր Իսպանական Նիդերլանդներին և Իտալիայի արևմտյան տարածքներին, որոնք կապվում էին իսպանական առևտրային ուղով: Հոլանդսացիները ապստամբեցին իսպանական տերության դեմ սկսած 1560-ականներից և համաձայնության եկան միայն 1609-ին:
- Ֆրանսիան շրջափակված էր երկու Հաբսբուրգյան տերություններով (Իսպանիա և Սրբազան Հռոմեական կայսրություն) և հետաքրքրված էր թույլ գերմանական պետությունների նվաճմամբ:
- Շվեդիան և Դանիան հետաքրքրված էին հյուսիսգերամանական պետություններով Բալթիկ ծովի շրջակայքում:
Սրբազան Հռոմեական կայսրությունի կազմում մտնում էին կիսանկախ պետություններ: Սրբազան Հռոմի կայսր կարգավիճակը հիմնականում որպես տիտղոս էր ընդունվում, բայց Հաբսբուրգների տոհմի կայսրերի ժամանակ նրանց տրվեց կայսերական տիրույթների լայն կայսերական իրավունքներ: Ավստրիական թագավորությունը, որը մտնում էր Սրբազան Հռոմեական կայսրության մեջ ուներ մեծ իշխանություն և մոտ ութ միլիոն բնակիչ: Կայսրությունը նաև վերահսկում էր մի շարք տարածաշրջանային ուժերի , ինչպիսիք են Բավարիայի դքսությունը, Սաքսոնիան, Բրենդերբուրգը, Կուրպֆալցը, Հեսսենը, Տրիերյան արքեպիսկոպոսարանը և ազատ կայսերական քաղաք Նյուրնբերգը (որտեղ բնակվում էին 500.000-ից մեկ միլիոն բնակիչ): Կայսրության տիրապետության տակ էին նաև մեծ թվով քաղաք պետություններ, դքսություններ և այլն:
Կրոնական լարվածությունը մնաց ուժեղ մինչև 16-րդ դարի երկրորդ կեսը: Աուգսբուրգի հաշտությունը սկսվեց խախտվել, քանի որ որոշ եպիսկոպոսներ սկսեցին վերականգնել իրենց կալվածքները, իսկ Հաբսբուրգները սկսեցին վերականգնել կաթոլիկ իշխանությունը Սրբազան Հռոմեական կայսրությունում և Իսպանիայում: Այս ժամանակներում տեղի ունեցավ Քյոլնի պատերազմը (1583–88), հակամարտությունը սկսվեց երբ քաղաքի արքեպիսկոպոս Գեբարդ Տրուչես վոն Վոլբուրգը դավանափոխվեց կավանիզմի: Քանի որ նա նշանակվել էր կայսրի կողմից, նա չէր կարող դավեր այլ կրոնի բացի կաթոլիզմի:
Կյոլնի պատերազմում իսպանական զորքերը դուրս քշեցին նախկին արքեպիսկոպոսին և նշանակեցին նորին ի դեմս Էռնստ Բավարիացու, ով կաթոլիկ էր:
Ծանոթագրություններ [խմբագրել]
- ↑ «The Thirty-Years-War»։ Western New England College։ http://mars.wnec.edu/~grempel/courses/wc2/lectures/30yearswar.html։ Վերցված է 24 May 2008։
- ↑ «::The Thirty Years War 1621 to 1626:»։ historylearningsite.co.uk։ http://www.historylearningsite.co.uk/30YW_1621-1626.htm։ Վերցված է 22 May 2008։
- ↑ «Thirty Years' War»։ Ենցիկլոպեդիա Բրիտանիկա։ http://www.britannica.com/eb/article-9072150/Thirty-Years-War։ Վերցված է 24 May 2008։
- ↑ Պիտեր Ուիլսոն: "Եվրոպայի ողբերգություն": Penguin, 2009, p.735-755
- ↑ «Diets of Speyer (German history) – Britannica Online Encyclopedia»։ britannica.com։ http://www.britannica.com/eb/topic-559499/Diets-of-Speyer։ Վերցված է 24 May 2008։
- ↑ «::The Peace of Prague::»։ historylearningsite.co.uk։ http://www.historylearningsite.co.uk/peace_of_prague.htm։ Վերցված է 24 May 2008։
- ↑ «Peace of Prague (1635) – Historic Event — German Archive: The Peace of Prague of 30 May 1635 was a treaty between the Holy Roman Emperor, Ferdinand II, and most of the Protestant states of the Empire. It effectively brought to an end the civil war aspect of the Thirty Years' War (1618–1648); however, the war still carried on due to the continued intervention on German soil of Spain, Sweden, and, from mid-1635, France.»։ germannotes.com։ http://www.germannotes.com/archive/article.php?products_id=492։ Վերցված է 24 May 2008։ (չաշխատող հղում)
