Երեսնամյա պատերազմ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Երեսնամյա պատերազմ
Europe map 1648.PNG
Եվրոպան երեսնամյա պատերազմի ավարտին
Թվական 1618–1648
Վայր Եվրոպա (գլխավորապես ներկայիս Գերմանիա)
Արդյունք Վեստֆալյան հաշտություն
Հակառակորդներ
Բողոքական երկրներ և դաշնակիցներ

Շվեդիա Շվեդիա
Flag of Bohemia.svg Բոհեմիա
Flag of Denmark.svg Նորվեգա-դանիական ունիա
Prinsenvlag.svg Նիդերլանդներ
Flag of Île-de-France.svg Ֆրանսիա
Flag of Scotland.svg Շոտլանդիա
Flag of England.svg Անգլիա
Flag of Saxony.svg Սաքսոնիա

Կաթոլիկ երկրներ և դաշնակիցներ

Banner of the Holy Roman Emperor (after 1400).svg Սրբազան Հռոմեական կայսրություն
Catholic League (Germany).svg Գերմանիայի կաթոլիկ լիգա
Flag of the Habsburg Monarchy.svg Ավստրիա
Flag of Bavaria (striped).svg Բավարիա
Flag of Cross of Burgundy.svg Իսպանիա
PortugueseFlag1640.png Պորտուգալիա

Հրամանատարներ
Շվեդիա Գուստավ II Ադլոֆ

Flag of Île-de-France.svg Լուի XIII
Flag of Bohemia.svg Ֆրեդերիկ V

Banner of the Holy Roman Emperor (after 1400).svg Ֆերդինանդ III

Flag of Cross of Burgundy.svg Ֆիլիպ IV

Կողմերի ուժեր
495,000.
  • 150,000 շվեդ
  • 20,000 դանիացի և նորվեգացի
  • 75,000 հոլանդացի
  • Մոտ. 100-150,000 գերմանացի
  • 150,000 ֆրանսիացի
  • 20-30,000 հունգարացի
  • 6,000 տրանսիլվանիացի
450,000.
  • 300,000 իսպանացի
  • 100-200,000 գերմանացի
  • Մոտ. 20,000 հունգար և խորվաթ հեծյալ
Ռազմական կորուստներ
Մոտ 300 000 զոհ և վիրավոր, Գերմանիայի քաղաքացիական բնակչության զոհերը կազմում են 6 000 000 Մոտ 400 000 զոհ
Ընդհանուր կորուստներ
8,000,000, ներառյալ քաղաքացիական բնակչության զոհերը


Երեսնամյա պատերազմ (1618 - 1648), առաջին համաեվրոպական պատերազմներից մեկը, որն ընդգրկեց գրեթե ողջ Եվրոպան, բացառությամբ Շվեյցարիայի։ Պատերազմը սկսվեց Գերմանիայի բողոքականների և կաթոլիկների հակամարտության հետևանքով, սակայն հետագայում վերածվեց Հաբսբուրգների դեմ պայքարի։ Պատերազմի հետևանքով կտրուկ նվազեց Գերմանիայի որոշ շրջանների բնակչության թիվը։ Այն ամենաերկար և ամենաարյունալի պատերազմներից մեկն է Եվրոպայի պատմության ընթացքում։ Պատերազմի ծագման պատճառները և մասնակիցների շահերը բազմազան էին, ոչ ոք չի կարողացել եզակի պատճառ տալ պատերազմի ծագման վերաբերյալ։ Սկզբնական շրջանում կոնֆլիկտը ուներ մեծապես կրոնական բնույթ, վեճերը ծագել էին բողոքականների և կաթոլիկների միջև Սրբազան Հռոմեական կայսրությունում, չնայած կայսրության ներքաղաքական վիճակը և ուժերի հավասարակշռությունը խաղացել է որոշիչ դեր։ Աստիճանաբար հակամարտությանը ներքաշվեցին այլ երկրներ, այդ թվում այդ ժամանակվա մեծ տերությունները։[1][2] Հետագայում պատերազմը կրեց ավելի քիչ կրոնական բնույթ, Ֆրանկո-Հաբսբուրգյան հակամարտությունը Եվրոպական քաղաքական իշխանության համար հետագայում վերածվեց պատերազմի Ֆրանսիայի և Հաբսբուրգյան ուժերի միջև։։[3]

Երեսնամյա պատերազմի հետևանքով շատ տարածքներ սնանկացան, բազմաթիվ զինվորներ վախճանվեցին։ Սովի և հիվանդությունների պատճառով կրճատվեցին շատ Գերմանական երկրների, Չեխիայի, Նիդերլանդների և Իտալիայի բնակչությունները, ինչպես նաև շատ զինված ուժեր։ Չնայած կռվող բանակների զինվորները ամբողջությամբ վարձկաններ չէին, նրանց ֆինանսավորումը այդ ժամանակ կենտրոնացված չէր, յուրաքանչյուր զորախմբի ֆինանսավորումը ինքնուրույն էր, որը հիմնականում ձեռք էին բերում գրավված տարածքների թալանի ճանապարհով, արդյունքում ահաբեկվում և թալանվում էին խաղաղ բնակչությունը։

Երեսնամյա պատերազմը ավարտվեց Օսնաբյուկի և Մյունստերի պայմանագրերով, որոնք Վեստֆալյան խաղաղության պայմանագրի մի մասն էին։[4] Շատ հակամարտություններ, որոնք հրահրել էին պատերազմը, մնացին չլուծված դեռևս երկար տարիներ։

Պատերազմի ծագումը[խմբագրել]

Աուգսբուրգի հաշտությամբ (1555), որը ստորագրվեց Կառլոս V-ի կողմից, որը Շպեյերի առաջին սեյմի արդյունք էր վերջ դրեց գերմանական Լյութերենների և Կաթոլիկների միջև մղվող պայքարին, հաստատվեց, որ.[5]

  • 225 գերմանական տարածքների կառավարողները իրենք պետք է ընտրեին իրենց կրոնը (Լյութերիզմ կամ Կաթոլիզմ), իսկ նրանց հպատակներին պետք է պարտադրվեր դավանել այդ կրոնին։
  • Լյութերները, որոնք ապրում էին Եպիսկոպոսական կոմսություններում կարող էին շարունակել դավանել իրենց կրոնը։
  • Լյութերներին էր մնում այն տարածքները, որոնք գրավել էին կաթոլիկներից։
  • Այն Եպիսկոպոսները որոնք դավանափոխվել էին լյութերիզմի հրաժարվում էին իրենց տարածքներց։

Չնայած Աուգսբուրգի հաշտությամբ մի փոքր ժամանակ խաղաղություն տիրեց, իրավիճակը ավելի բարդացավ, երբ ամբողջ Գերմանիայով տարածվեց նոր կրոն Կալվինիզմը։ Այն դարձավ Գերամնիայի երեք խոշոր կրոններից մեկը, սակայն Աուգսբուրգի հաշտությամբ իրավունքեր էր տրված միայն կաթոլիկներին և լյութերականներին։[6][7]

Սրբազան Հռոմեական կայսրության հարակից երկրները նույնպես նպաստեցին երեսնամյա պատերազմի բռնկմանը.

  • Իսպանիան հետաքրքրված էր գերմանական պետություններով, քանի որ նա այդ ժամանակ տիրում էր Իսպանական Նիդերլանդներին և Իտալիայի արևմտյան տարածքներին, որոնք կապվում էին իսպանական առևտրային ուղով։ Հոլանդսացիները ապստամբեցին իսպանական տերության դեմ սկսած 1560-ականներից և համաձայնության եկան միայն 1609-ին։
  • Ֆրանսիան շրջափակված էր երկու Հաբսբուրգյան տերություններով (Իսպանիա և Սրբազան Հռոմեական կայսրություն) և հետաքրքրված էր թույլ գերմանական պետությունների նվաճմամբ։
  • Շվեդիան և Դանիան հետաքրքրված էին հյուսիսգերամանական պետություններով Բալթիկ ծովի շրջակայքում։

Սրբազան Հռոմեական կայսրությանի կազմում էին կիսանկախ պետություններ։ Սրբազան Հռոմի կայսր կարգավիճակը հիմնականում որպես տիտղոս էր ընդունվում, բայց Հաբսբուրգների տոհմի կայսրերի ժամանակ նրանց տրվեց կայսերական տիրույթների լայն կայսերական իրավունքներ։ Ավստրիական թագավորությունը, որը մտնում էր Սրբազան Հռոմեական կայսրության մեջ ուներ մեծ իշխանություն և մոտ ութ միլիոն բնակիչ։ Կայսրությունը նաև վերահսկում էր մի շարք տարածաշրջանային ուժերի , ինչպիսիք են Բավարիայի դքսությունը, Սաքսոնիան, Բրենդերբուրգը, Կուրպֆալցը, Հեսսենը, Տրիերյան արքեպիսկոպոսարանը և ազատ կայսերական քաղաք Նյուրնբերգը (որտեղ բնակվում էին 500.000-ից մեկ միլիոն բնակիչ)։ Կայսրության տիրապետության տակ էին նաև մեծ թվով քաղաք պետություններ, դքսություններ և այլն։

Կրոնական լարվածությունը պահպանվեց մինչև 16-րդ դարի երկրորդ կեսը։ Աուգսբուրգի հաշտությունը սկսվեց խախտվել, քանի որ որոշ եպիսկոպոսներ սկսեցին վերականգնել իրենց կալվածքները, իսկ Հաբսբուրգները սկսեցին վերականգնել կաթոլիկ իշխանությունը Սրբազան Հռոմեական կայսրությունում և Իսպանիայում։ Այս ժամանակներում տեղի ունեցավ Քյոլնի պատերազմը (1583–88), հակամարտությունը սկսվեց, երբ քաղաքի արքեպիսկոպոս Գեբարդ Տրուչես վոն Վոլբուրգը դավանափոխվեց կավանիզմի։ Քանի որ նա նշանակվել էր կայսրի կողմից, նա չէր կարող դավեր այլ կրոնի բացի կաթոլիզմի։

Քյոլնի պատերազմում իսպանական զորքերը դուրս քշեցին նախկին արքեպիսկոպոսին և նշանակեցին նորին ի դեմս Էռնստ Բավարիացու, ով կաթոլիկ էր։ Այս հաջողությունից հետո Կաթոլիկները առավել ամրապնդեցին դիրքերը և խստացրեցին cuius regio, eius religio (թարգմանաբար կրոնափոխվիր կամ հեռացիր) սկզբունքի կիրառումը Բավարիայում, Վյուրցբուրգում և այլ երկրներում։ Այն ստիպում էր լյութերներին կրոնափոխվել կամ լքել երկիրը։ Լյութերները նաև ականատես եղան Պալատինետի (1560), Նասուի (1578), Հեսե-Կասեի (1603) և Բրանդենբուրգի (1613) լորդերի կրոնափոխությանը։ Այսպիսով Հռենոսի ափերից մինչև Դանուբ գետը հիմնականում գերիշխում էին Կաթոլիկները, իսկ Լյութերները արտաքսվեցին հյուսիս, մյուս տարածքներում իշխում էին kալվինիստները։ Այնուամենայնիվ համարյա ամենուր գործում էին բոլոր կրոնների փոքրամասնություններ։ Որոշ դքսություններում կաթոլիկների, լյութերների և կալվինների թիվը գրեթե հավասար էր։

Երկար ժամանակ իսպանացի իշխող զարնիկներին, ինչպես նաև Հաբսբուրգյան կայսրեր Կառլոս V-ին (հատկապես Ֆերդինանդ I-ին և Մաքսիմիլիան II-ին, նաև Ռուդոլֆ II-ին և նրա հետևորդ Մատիասին)շատ էին քննադատում կրոնական ազատություն տալու համար իրենց արքունիքի անդամներին։ Այս իշխանավորները կայսրության ներսում հանդուրժում էին քրիստոնեության տարբեր ուղղությունները։[8] Մինչ այդ Շվեդիան և Դանիան, որոնք երկուսն էլ լյութերական թագավորություններ էին փորձում էին կայրության ներսում օգնել բողոքականներին և ձեռք բերել տնտեսական և քաղաքական իշխանություն։

Կրոնական լարվածությունը ներխուժեց գերմանական ազատ քաղաք Դոնեվյուրթ 1606-ին։ Այստեղ լյութերականները արգելեցին կաթոլիկներին երթ կազմակերպել և տեղի ունեցավ բախում։ Սա Բավարիայի դուքս Մաքսիմիլիան I-ին ստիպեց կանգնել կաթոլիկների կողքին։ Արդյունքում, երբ բախումները դադարեցին Կալվինիստները (որոնք մինչ այդ փոքրամասնություն էին) դարձան առավել սպառնալի։ Նրանք միավորվեցին և ստեղծեցին Ավետարանչական միության լիգա 1608-ին, որը գլխավորեց Պալատինի հերցոգ Ֆրեդերիկ V-ը։[9] Լիգայի ստեղծումից հետո կաթոլիկները նույնպես միավորվեցին և ստեղծեցին Կաթոլիկների լիգա 1609-ին, որը գլավորեց դուքս Մաքսիմիլիանը։

Ֆերդինանդ I Սրբազան Հռոմի կայսր և Բոհեմիայի թագավոր: Նա կոչ արեց Տրենտի խորհրդին հաստատել երկու տեսակի մասնակցության կանոնը գերմանացի և բոհեմացի կաթոլիկների համար։

Հաջորդ լարվածությունը ծագեց 1609-ին, Յուլերի ժառանգության համար պատերազմում, որը սկսվեց, երբ Յուլի-Կլեվե-Բերգի դուքս Ջոն Վիլամը մահացավ առանց ժառանգ։[10] Դքսությանը տիրանալու համար կար երկու հավակնորդ։ Առաջինը Պուսիայի դքսուհի Աննան էր, ով Ջոն Վիլիամի ավագ դստեր աղջիկն էր։ Աննան ամուսնացած էր Բռանդենբուրգի կյուֆուստ Ջոն Սիգիսմունդի հետ։ TԵրկրորդը Նեունբերգի պֆալցկոմս Վոլֆգանգ Վիլիամն էր, ով Յոն Վիլիամսի քրոջ որդին էր։ Դքսուհի Աննան հավակնում էր Յուլի-Կլեվե-Բերգին, որպես ուղիղ կապով ամենամեծ ժառանգ, իսկ Վոլֆգանգ Վիլիամը համարվում էր ամենամոտ արու ժառանգորդը։ 1610-ին Ռուդոլֆ II-ը զորքերը մտցրեց տարածաշրջան պատերազմը կանխելու համար և գումարեց խորհուրդ(Reichshofrat)։ Սակայն որոշ բողոքական իշխաններ վախեցան, որ միացյալ դքսությունը կանցնի կաթոլիկների ձեռքը։[10] Ֆրանսիայի թագավոր Հենրիխ IV-ի և Նիդերլանդների հանրապետության ներկայացուցիչները որոշել էին ներխուժել Յուլի-Կլեվե-Բերգ, սակայն նրանց պլանները ձախողվեցին Հենրիխ IV-ի մահվան պատճառով։ Հույս ունենալով ստանալ առավելություն վիճաանության մեջ Վոլֆգանգ Վիլիամը ընդունեց Կաթոլիզ, հակառակ նրան Ջոն Սիգիսմունդը ընդունեց Կալվինիզմ, իսկ Աննան մնաց Լյութերական։[10] Վիճաբանությունը ավարտվեց 1614-ին Կսանտենի պայամանագրով, որի համաձայն միացյալ դքսությունը անջատվեց Յուլիայի և Բերգի, որոննք անցան Վոլֆգանգ Վիլիամին, իսկ Սիգիսմունդին բաժին ընկան Կլեվեսը, Մարկը և Ռևենսբերգը։[10]

1617-ին պարզ դարձավ, որ Սրբազան Հռոմի կայսր և Բոհեմիայի թագավոր Մատիասը մահանալու է առանց ժառանգի, ում ամենամոտ արու բարեկամը նրա զարմիկ Ավստրիայի դուքս Ֆերդինանդ II-ն էր։ Օնեթի պայամանագրով Իսպանիայի կայսր Ֆիլիպ III համաձայնվեց, որպեսզի գահը ժառանգի Ֆերդինանդ II-ը։

Ֆերդինանդը, ով կրթվել էր ճիզվիտների կողմից, ուժեղ Կաթոլիկ էր և ցանկանում էր պարտադրել կրոնական միասնականության իր տարածքներում։ Դա նրան դարձրեց ոչ ժողովրդական բողոքական Բոհեմիայում։ Բնակչության դժգոհություններին միացավ նաև ազնվականությունը, որոնք չէին ընդունում Ֆերդինանդին Բոհեմիայի թագաժառանգ ընտրվելը 1617-ին, արդյունքում բռնկվեց երեսնամյա պատերազմը 1618-ին երբ նրա ներկայացուցիչներին դուրս շպրտեցին պատուհանից Պրահայում։ Պրահայի հուզումները աճեցին բաց խռովության Բոհեմիայում, որը համարվում էր ուժեղ արտաքին դաշնակից։ Ֆերդինանդը սա ընդունեց որպես անձնական վիրավորանք, սակայն նրա վարած քաղաքականությունը ավելի թուլացրեց իր դիրքերը։

Map Thirty Years War-en.svg

Բոհեմյան ապստամբություն[խմբագրել]

1618–1621[խմբագրել]

Ժամանակակից փորագրություն, որտեղ պատկերված է Պրահայի երկրորդ Դեֆենեստրացիան (1618), որից հետո սկսվեց Բոհեմիական ապստամբությունը, որն էլ համարվում է երեսնամյա պատերազմի առաջին փուլը:

Մնալով առանց ժառանգի Սրբազան Հռոմի կայսր Մատիասը փորձեց խաղաղ ճանապարհով իրեն ժառանգորդ կարգել իր զարմիկ վառ կաթոլիկ Ֆերդինանդին, ով նաև պետք է ժառանգեր Հունգարիայի և Բոհեմիայի թագը։[11] Բոհեմիայի որոշ բողոքական առաջնորդներ վախեցան, որ իրենցից կվերձվեն Ռուդոլֆ II-ի կողմից 1609-ին տրված իրավունքները։ Նրանք գերադասում էին Ֆրեդերիկ V-ին, ով Պալատինեյթի կյուրֆյուրստն էր (Ֆրեդերիկ IV-ի իրավահաջորդը, բողոքականների միության հիմնադիրը)։[12] Սակայն բողոքականների մի մասը հարում էին կաթոլիկների տեսակետը,[13] և 1617-ին Ֆերդինանդը պատշաճ կերպով ընտրվեց Բոհեմիայի թագաժառանգ և ինքնաբերաբար Մատիասի մահվանից հետո Բոհեմիայի թագավոր։

Սպիտակ լեռան ճակատամարտի բեմադրումը:

Նորընտիր թագավորը 1618-ի մայիսին ուղարկեց երկու իր կաթոլիկ խորհրդականներին (Վիլեմ Սլավատաին և Յարոսլավ Բորզիտաին), որպեսզի իրեն ներկայացնեն Պրահայի Հրադչանի ամրոցում։ Ֆերդինանդը ցնականում էր, որ նրանք կառավարեն երկիրը իր բացակայության ժամանակ։ 1618-ի մայիսի 23-ին բողոքականները ձերբակալեցին նրանց և նետեցին ամրոցի պատուհանից, որը գտնվում էր 21 մետր բարձրության վրա։ Հատկանշական է, որ նրանք կենդանի մնացին, քանի որ վայրէջք կատարեցին ձիու գոմաղբի մեջ։ Այս իրադարձությունից սկիզբ առավ Բոհեմյան ապստամբությունը։ Բոհեմյան հակամարտությունը արագ տարածվեց Բոհեմիայի թագավորության բոլոր տարածքներով, այդ թվում Սիլիսիայում, Վերին և Ստորին Լուսատիայում և Մորավիայում։ Մորավիա արդեն ներքաշվել էր բողոքականների և կաթոլիկների հակամարտության մեջ։ Կրոնական հակամարտությունը վերջիվերջո տարածվեց գրեթե ողջ Եվրոպայով, ներառյալ Ֆրանսիան, Շվեդիան և շատ այլ երկրներ։[12]

Եթե Բոհեմյան ապստամբությունը մնար տեղական հակամարտություն, այն կավարտվեր երեսուն ամսվա ընթացքում։ Սակայն Մատիաս կայսրի մահը լրացուցիչ ուժ տվեց ապստամբներին, որոնք մոտ էին փոխզիջումների գնալուն։ Ֆերդինանդի սխալ որոշումների պատճառը եղան, որ Բոհեմիացիները կարողացան տարածել հակամարտությունը արևմտյան Գերմանիա։ Ֆերդինանդը ստիպված օգնություն խնդրեց իր զարմիկից՝ Իսպանիայի թագավոր Ֆիլիպ IV-ից։

Բոհեմիացիները փնտրում էին դաշնակիցներ կայսրի դեմ, նրանք փորձեցին իրանց կողմը քաշել Բողոքական միությանը,որի ղեկավար Կալվինիստ Ֆրեդերիկ V-ին տեսնում էին Բոհեմիայի թագի հիմնական հավակնորդ։ Բոհեմիացիները խոստացան Ֆրեդերիկին դարձնել Բոհեմիայի թագավոր, եթե նրա միությունը միանա ապստամբներին։ Սակայն նման առաջարկներ եղան նաև Բոհեամիայի մարզերի մյուս անդամներին, այդ թվում Սավոյի դքսին, Սաքսոնիայի կյուրֆուրստին և Տրանսիլվանիայի արքայազնին։ Ավստրացիները, որոնք ուշի ուշով հետևում էին Պրագայի իրադարձությունների դարձրեցին ընդվզումները համաժողովրդական[14] Սկզբում ապստամբեցին միայն Բոհեմիացիները։ Նրանց միացան Վերին Ավստրիայի ժողովուրդը, որի ազնվականությունը հիմնականում կալվինիստ կամ լյութերական էր։ Ստորին Ավստրիան ապստամբեց մի փոքր ուշ, 1619-ին երբ Ժինդրիչ Մատիաս Տուրնը իր բանակով պաշարեց Վիեննան։

Օսմանյան աջակցություն[խմբագրել]

Բեթլեն Գաբորը Օսմանյան Կայսրությունից աջակցություն է խնդրում ընդդեմ Հաբսբուրգների
Ֆրեդերիկ V որպես Բոհեմիայի թագավոր, կտավը նկարվել է Ջերթ վոն Հոնհորսթի կողմից 1634-ին:

Արևելքում բողոքական հունգարացի արքայազն Բեթլեն Գաբորը գլխավորեց արշավ դեպի Հունգարիա Օսմանյան Սուլթան Օսման II-ի աջակցությամբ։ Զգուշանալով Սրբազան Հռոմի կայսր Ֆերդինանդի կաթոլիկ քաղաքակնությունից, Բեթլեն Գաբորը միակ աջակցությունը տեսնում էր օսմանյան կայսրությունից։[15] Դեսպանները Հեյնրիխ Բիթերի գլխավորությամբ այցելեցին Կոստանդինապոլիս 1620-ի հունվարին, օսմանցիները Մեհմեդ Աղայի գլխավորությամբ այցելեցին Բրագա 1620-ի հուլիսին։ Օսմանցիները առաջարկեցին Ֆրեդերիկին 60,000 հեծելազոր և պլանավորեցին տրամադրել ևս 400,000 զորք լեհաստան ներխուժելու համար, փոխարենը նրանց պետք է վճարեին ռազմատուրք։[16] Այս բանակցությունները բերեցին Լեհ-Օսմանյան պատերազմի բռնկմանը 1620-21 թվականներին։[17] Օսմանցիները ջախջախեցին լեհերին, որոնք սատարում էին Հաբսբուրգներին Երեսնամյա պատերզամի ժամանակ, Սեսորայի ճակատամարտում 1620-ի սեպտեմբեր հոկտեմբեր ամիսներին,[18] բայց ի վիճակի չէին այլևս շարունակել հաղթարշավը 1620-ի նոյեմբերի Սպիտակ լեռան ճակատամարտում բոհեմիացիների պարտությունից հետո։[19] Ավելի ուշ լեհերը հաղթեցին օսմանցիներին Չոցիմի ճակատամարտում և վերականգնեցին ստատուս քվոն։[20]

Կասրը, ով տարված էր Ուսկոկի պատերազմով, շտապեց վերակազմավորել բանակը, որպեսզի կանգնեցնի բոհեմիացիների և նրանց դաշնակիցների առաջ խաղացումը։ Չառլս Բոնավենտուրը, ով կայսերական զորքի հրամանատարն էր պարտության մատնեց Բողոքական միության զորքերին Սաբլատի ճակատամարտում 1619-ի հունիսի 10-ին։ Սա կտրեց Տուրնի հետ կապ հաստատելու ուղիները, ով ստիպված եղավ հրաժարվել Վիեննան գրավելու մտքից։ Սաբլատի ճակատամարտը արժեցավ բողոքականներին կարևոր դաշնացկցի, ի դեմս Սավոյի։ Սավոյը արդեն ուղարկել էր մեծ քանակությամբ գումար, նաև զորք բողոքականների զորածումբը Հռենոսի մարզում համալրելու համար։

1621–1625[խմբագրել]

Սպիտակ լեռան ճակատամարտի (1620) ժամանակակից գեղանկար:
Դոն Աբրոզիո Սպինոլա, իսպանական զորքերի հրամանատար:

Իսպանական կայսրությունը Բրուսելից բանակ ուղարկեց Աբրոզիո Սպինոլայի գլխավորությամբ, կասրին սատարելու համար։ Բացի այդ Վիեննայում Իսպանիայի դեսպանը համուզեց բողոքական Սաքսոնիային միանալ ընդդեմ Բոհեմիայի, Լուսատիայի վերահսկողությունը նրան հանձնելու դիմաց։ Սաքսոնացիները ներխուժեցին Բոհեմիա, իսկ իսպանական զորքերը արևմուտքում թույլ չտվեցին դաշնակից բողոքական լիգային օգնության հասնել։

Կաթոլիկ լիգայի բանակը ճնշեց Վերին Ավստրիայի հուզումները, մինչ կայսերական բանակը ճնշեց Ստորին Ավստրիան։ Երկու բանակները միավորված պարտության մատնեցին Ֆրեդերիկ V-ին Սպիտակ լեռան ճակատամարտում, 1620-ի նոյեմբերի 8-ին։ Բացի այդ ստիպեցին Բոհեմիային դառնալ կաթոլիկ և մնալ Հաբսբուրգների տիրապետության տակ ևս 300 տարի։

Այս պարտությունը պատճառ դարձավ Ավետարանչական միության լուծարմանը և Ֆրեդերիկ V-ի տիտղոսի կորստին։ Ֆրեդերիկը հայտարարվեց օրենքից դուրս, իսկ նրա կալվածքները բաժին պետք է հասնեին կաթոլիկ ազնվականներին։ Նրա տիտղոսը տրվեց նրա հեռու բարեկամ Մաքսիմիլիանին։ Ֆրեդերիկը ստիպված եղավ օգնություն խնդրել Շվեդիայից, Նիդեռլանդերից և Դանիայից։

Սա լուրջ հարված էր բողոքական հավակնություններին տարածաշրջանում։ Ապստամբության ճնշումից հետո Բոհեմիացի ազնվականների ունեցվածքի մեծ մասը անցավ կաթոլիկներին։ Իսպանացիները ձգտելով առաջ անցնել հոլանդացիներից Ութսունամյա պատերազմի նախապատրաստման գործընթացում, ցանկանում էին նվաճել Ֆրեդերիկի հողերը։ Պատերազմի առաջին փուլը արևելյան Գերմանիայում ավարտվեց 1621-ի դեկտեմբերի 31-ին, երբ Տրանսիլվանիայի արքայազնը և կայսրը կնքեցին Նիկոլսբուրգի հաշտության պայմանագիրը, համաձայն որի Տրանսիլվանիային տրվեցին Թագավորական Հունգարիայի մեծ թվով տարածքներ։

Հրացանակիրների փորագրություն մոտ 1620 թվական:
Յոհան Ցերկլաս Տիլլի բավարական և կայսերական զորքերի հրամանատար:

Որոշ պատմաբաններ 1621-1625 թվականները Երեսնամյա պատերազմում համարում են առանձին փուլ, և այն անվանում են Պալատինեյթի փուլ։ Սպիտակ լեռան ճակատամարտում կրած պարտությունից հետո Բոհեմիայի մեծ մասը խաղաղվեց։ Սակայն Պալատինեյթում պատերազմը շարունակվում էր։ Տեղի նշանավոր առաջնորդներից դուքս Էռնստ վոն Մանսֆիլդը[21] – օգնեց Ֆրեդերիկ V-ին պաշտպանել իր հողերը։ Այս փուլը անցավ փոքր ընդհարումներով։ Մանհեյմը և Հեյդելբերգը ընկան 1622-ին, Ֆրանկենթալը նվաճեցին երկու տարի հետո Պալատինեյթը թողնելով իսպանական զորքերին։

Բողոքականների բանակի մնացուկները անցան ծառայության նիդերլանդական բանակում։ Սակայն նրանց ժամանումը Նիդերլանդները չօգնեց ազատվել Բերգեն-օպ-Զումի պաշարումից (Հոկտեմբեր 1622), հոլանդացիները չկարողացան պաշտպանել նրաց վերջին կացարանը։ Նրանց ուղարկեցին արևելյան Ֆրիսիա։ Մոնսֆիլդը մնաց Նիդերլանդներում, բայց Կրիստիանը մնաց օգնելու իր հարազատներին։ Ստանալով նորությունը, որ Մոնսֆիլդը իրեն չի օգնելու, Կրիստիանի բանակը նահանջեց դեպի Նիդերլանդների սահման։ 1623-ի Օգոստոսի 6-ին 10 մղոն սահմանին չհասած Տիլլիի ավելի կազմավորված բանակը հասավ նրանց։ Ստադլոհնի ճակատամարտում Կրիստիանի բանակը պարտություն կրեց կորցնելով բանակի ձորս հինգերորդ մասը, որը նախքան այդ հաշվվում էր մոտ 15.000 զինվոր։ Այս ողբերգությունից հետո բողոքականները կորցրեցին բոլոր հույսերը վերականգնվելու և այսպիսով բողոքական ապստամբությունը վերջնականապես ճնշվեց։

Հուգենոտների ապստամբություններ (1620–1628)[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Հուգենոտների ապստամբություններ
Գասպար դը Գուզման Օլիվարես, Իսպանիայի թագավոր Ֆիլիպ IV-ի հավատարիմ նախարաը, նկարը Դիեգո Վելասկես:

1562–1598 թվականների կրոնական պատերզմներից հետո, Ֆրանսիայի բողոքական Հուգենոտները (հիմնականում հարավ-արևմտյան տարածքներից) վայելեցին 20 ամյա խաղաղությունը Հենրի IV-ի օրոք, ով մինչև կաթոլիկ դառնալը հարում է հուգենոտներին: Նրան հաջորդող Լյուդովիկոս XIII-ը, ով իր կաթոլիկ մոր ազդեցության տակ էր, ավելի քիչ համբերատար էր: Հուգենոտները ի պատասխան սկսեցին զինվել, ստեղծեցին զինվորական խմբավորումներ և դիվանագիտական հարաբերություններ սկսեցին օտարերկրյա պետությունների հետ: Ապստամբությունը սկսվեց մեծ բախումներով, բոլորն էլ ավարտվեցին հուգենոտների պարտությամբ. Մոնտաուբանի պաշարում 1621 թվականին, Սեն Մարտին դը Ռեի ծովային ճակատամարտ 1622 թվականի հոկտեմբերի 27-ին, the Ռե կղզու գրավում 1625 թվականին, Լա Ռոշելի պաշարում 1627–1628 թվականներին: Ապստամբությունը վերաճեց միջազգային հակամարտության Անգլիայի ներգրավմամբ 1627-1629 թվականներին: Ստյուարտների տունը ներգրավվեց Եվրոպայում խաղաղության ապահովման գործընթացում և ներքաշվեց Իսպանիայի և Ֆրանսիայի պատերազմներին: Սակայն պարտություն կրելով Ֆրանսիայից (ինչը անուղղակիորեն բերեց անգլիացիների առաջնորդ Ջորջ Վիլիերսի մահվան), բացի այդ ֆինանսավորման դադարեցման և ներքին հակամարտությունների պատճառով Անգլիայի խորհրդարանը որոշեց դուրս գալ պատերազմից:[22] Ֆրանսիան մնաց խոշորագույն կաթոլիկ թագավորությունը, որը դաշնակից չէր Հաբսբուրգներին և ապագայում պետք է պատերազմի մեջ մտներ Իսպանիայի հետ:

Դանիական միջամտություն (1625–1629)[խմբագրել]

Հրետենեվոր հեծելազորային
Կաթոլիկ գեներալ Ալբերտ վոն Ուլենշտեյն:

Կոպենհագենում կայսերական հաղթանակից հետո հաստատված խաղաղությունը կարճ կյանք ունեցավ Դանիայի կողմից պատերազմին ներքաշվելու պատճառով: Դանիական միջամտությունը անվանվեց Ստորին Սաքսոնյան պատերազմ կամ դանիերեն Kejserkrigen ("Կայսրների պատերազմ"),[23] սկսվեց, երբ Դանիայի թագավոր Կրիստիան IV, ով լյութերական էր և նաև հանդիսանում էր Հելստեյնի դուքսը, օգնեց հարևան Ստորին սաքսոնիայի լյութերեն իշխանավորներին բանակ կազմել ընդդեմ կայսերական ուժերի:[24] Դանիան վախենում էր, որ իր անկախությունը վտանգի տակ կլինի, քանի որ բողոքականները պարտություն էին կրել կաթոլիկներից: Կրիստիան IV նաև ցանկանում էր քաղաքական դիվիդենտներ ստանալ հյուսիսային Գերմանիայից: Օրինակ 1621 թվականին Համբուրգը ճանաչեց Դանիայի անկախությունը և Կրիստիանի որդուն նշանակեց Բրեմենի արքեպիսկոպոս: Կրիստիան IV նվաճեց իր թագավորության համար հարստության աղբյուր, ինչը չունեին հյուսիսային Եվրոպայի մյուս երկրները: Այս հարստությունները ձեռք էին բերվում Օրսանդի հարկերից և Շվեդիայի տարածքների զինված թալանից:[25] Դանիայի ուղին հավանության արժանացավ Ֆրանսիայի և Անգլիայի կողմից, Կրիստիանը, որպես գլխավոր հրամանատար կարողացավ հավաքագրել 20,000 վարձկանի և 15,000 ազգային բանակ:

Նրա դեմ կռվելու համար Ֆերդինանդ II-ը զորք ուղարկեց Ալբերտ վոն Ուլենշտեյնի գլխավորությամբ, ով աչքի էր ընկել Բոհեմիայում և հարստացել որոշ տարածքներ նվաճելով:[26] Ուոլշտեյնը համաձայնվեց հավաքագրել իր բանակը, որը հաշվվում էր 30,000-ից 100,000 զինվոր պայմանով, որ նրան կթույլատրվի թալանել գրավված տարածքները: Կրինստիանը, ով ոչինիչ չգիտեր Ուլշտեյնի զորքի մասին, իմանալով Ուոլշտեյնի և Տիլլիի միավորման մասին ստիպված հրաժարական տվեց: Կրիստիանը անհաջողակ էր նաև այն հարցում, որ նրա բոլոր դաշնակիցները ստիպված եղան հետ քաշել իրենց զորքերը. Անգլիան թույլ էր և պառատկված, Ֆրանսիան քաղաքացիական պատերազմի շեմին էր, Շվեդիան պատերազմի մեջ էր Լեհ-Լիտվական միավորված ուժերի դեմ, և ոչ Բրանդենբուրգը ոչ էլ Սաքսոնիան հետաքրքրված չէին արևելյան Գերմանիայում պատերազմներ մղելուն: Ուոլենշտեյնը պարտության մատնեց Մանսֆիլդի բանակին Դեսու կամրջի ճակատամարտում (1626), իսկ Գեներալ Տիլլին հաղթեց դաներին Լութերի ճակատամարտում (1626):[27] Մանսֆիլդը մահացավ մի քանի ամսից հնարավոր տուբերկուլոզից Դալմաթիայում:

Շոտլանդական զինվորները Գուստավուս Ադոլփուսի մոտ ծառայության ժամանակ, 1630–31:

Ուոլշտեյնի զորքը շարժվեց հյուսիս նվաճելով Մակելենբուրգը, Պոմերանիան և Յուտլանդիան, բայց չկարողացավ նվաճել Դանիայի մայրաքաղաքը: Ուոլենշտեյնը չուներ նավատորմ, իսկ ոչ Հանզայի միությունը ոչ Լեհ-Լիտվական միավորված ուժերը թույլ չտվեցին կայսերական բանակին օգտվել իրենց նավահանգիսնտերից Բալթիկ ծովում: Նա պաշարեց Ստրալսանդ, որը գրավելով կունենար հարմար նավահանգիստ, որտեղ կկառուցեր հզոր նավատորմ, սակայն Դանիայի դեմ պատերազմը կասեցվեց ֆինասապես ձեռնտու չլինելու պատճառով: [28] Ուոլենշտեյնը վախենում էր կորցնել հյուսիսային Գերմանիայից եկող եկամուտները, նույն ժամանակ Կրինստիանը պարտության մատնեց նրան Ուոլգաստի ճակատամարտում. երկուսն էլ պատրաստ էին բանակցությունների: [29]

Բանակցությունների արդյունքում կնքվեց Լյուբեկի պայմանագիրը 1629 թվականին, համաձայն որի, Կրիստիանին էր մնում Դանիան, սակայն նա չէր կարող օգնել Գերմանիայի բողոքական տարածքներին: Այսպիսով հետագա երկու տարիներին Կաթոլիկների ձեռքը անցան ավելի շատ տարածքներ: Բացի այդ Կաթոլիկ լիգան համուզեց Ֆերդինանդ II-ին հետ վերցնել լյութերական տարածքները, որոնք նրանց էին անցել Աուգբուրգի հաշտության պայմանագրով: Կայսրի հրամանով այդ տարածքները վերածվեցին երկու արքեպիսկոպոսարանների, տասնվեց թեմով և հարյուրավոր վանքերով: Նույն տարում մահացավ Գաբրիալ Բատլենը, ով Տրանսիլվանիայի կալվինիստ արքայազնն էր: Այսպիով միայն Ստրալսանդ նավահանգիսը չմտավ Ուոլշտեյնի և Կայսրի տիրապետության տակ:

Շվեդական միջամտություն (1630–1635)[խմբագրել]

Հեծելազորայինների կռիվ մոտավոր 1640 թվականին, նկարված Սեբաստիան Վրանկս
Զինվորների մոդել, որը վերաբերվում է Երեսնամյա պատերազմին, այն ցուցադրվել է Շվեդիայի բանակի թանգարանում Ստանդարտ համազգեստը Եվրոպայում հազվագույտ երևույթ էր, ինչպես երևում է մոդելում:

Ֆերդինանդի արքունիքից որոշ մարդիկ չէին վստահում Ուոլեյնշտեյնին, կարծում էին որ նա կմիավորի իր զորքերը գերմանական մարզերի հետ և դեմ դուրս կգա կայսրությանը: Այս ճնշման ներքո Ֆերդինանդը պաշտնանկ արեց Ուլենշտեյնին 1630 թվականին: Նա ստիպված հետ կանչեց նրան, երբ Շվեդիայի թագավոր Գուստավուս II Ադոլփուսը իր զորքերով ներխուժեց կայսրության տարածներ: [30] [31]


Կրիստիան IV-ի նման Գուստավուս Ադոլփուսը եկավ օգնելու գերմանացի լյութերներին, ովքեր ճնշման էին ենթարկվում կաթոլիկների կողմից, բացի այդ նա տնտեսական օգուտներ էր ակնկալում մերձբալթյան գերմանական տարածքներից, նրան հովանավորում էին ֆրանսիամետ ուժերը և հոլանդացիները: [32] 1630 թվականից 1634 թվականներին Շվեդական բանակը հետ մղեց կաթոլիկներին բողոքականների տարածքներից: Իր արշավանքի ընթացքում Շվեդիան տիրացավ կայսերական թագավորությունների կեսին և դարձավ բողոքականների առաջնորդը:

Շվեդական զորքերը Կայսրություն ներխուժեցին Պոմերանիա դքսության տարածքով, ինչը ծառայել էր, որպես Շվեդիայի հենակետ 1630 թվականից: Ուոլենշտայնի հրաժարականից հետո Ֆերդինանդ II-ը կախվածության մեջ ընկավ Կաթոլիկ լիգայից: Ադոլֆուսը միության մեջ մտավ Ֆրանսիայի հետ Բարվալդի պայմանագրով (Հունվար 1631): Ֆրանսիան նաև գաղտնի պայմանագիր կնքեց Բավարիայի հետ, սակայն այն անմիմաստ դարձավ, երբ շվեդական զորքերը ներխուժեցին Բավարիա: Բրետենֆելդի ճակատամարտում, Ադոլֆուսի զորքերը պարտության մատնեցին Կաթոլիկ լիգայի զորքերին Գեներալ Տիլլիի գլխավորությամբ:[33] [34] Մեկ տարի անց նրանք նորից հաղթանակ տարան, այս անգամ Տիլլին զոհվեց: Հյուսիսային մասը կաթոլիկ լիգայից անցավ Շվեդիային: 1630 թվականիվ Շվեդիան վճարեց մոտ 2,368,022 դալեր իր 42,000 բանակին: 1632 թվականին վճարեց այս գումարի հինգերորդ մասը միայն (476,439 դալեր) ունենալով մոտ երեք անգամ ավելի մեծ բանակ (149,000): Սա հնարավոր դարձավ Ֆրանսիայի կողմից սուբսիդավորման և տարած հաղթանակների արդյունքում գերիների թալանից: Ադոլֆուսի բանակի վարձկանների մեծ մասը գերմանացիներ էին, [35] բայց շոտլանդացիները նույնպես քիչ չէին: Տիլլիի մահից հետո Ֆերդինանդը դիմեց Ուոլեյնշտեյնի օգնությանը իր բազմահազարանոց բանակով: Ուլեյնշտեյնը մոտեցավ հարավից, սպառնալով Ադոլֆուսի սնուցման աղբյուրներին: Ադոլֆուսը գիտեր, որ Ուլեյնշտեյնը նախապատրաստվում է հարձակման, բայց այլ ելք չգտավ: Նրանք հանդիպեցին Լյութզենի ճակատամարտում 1632 թվականին, որտեղ շվեդները տիրեցին նախաձեռնությանը, բայց Ադոլֆուսը սպանվեց:

Ֆերդինանդի կասկածները Ուոլեյնշտեյնի նկատմամբ նորից արթնացան 1633 թվականին, որբ Ուոլեյնշտեյնը առևտրի մեջ մտավ կաթոլիկների և բողոքականների հետ: Ֆերդինանդը կասկածեց, որ Ուոլեյնշտեյնը կանցնի հակառակորդի կողմը, հրամայեց նրան ձեռբակալել: Ուլեյնշտեյնի զինվորներից Կապիտան Դևերոն նրան սպանեց 1634 թվականի փետրվարի 25-ին երբ իմացավ, որ նա կապ է հաստատել շվեդների հետ: Նույն տարում բողոքական զորքերը մնալով առանց իրենց առաջնորդ Գուստավի, պարտություն կրեցին Նորդլիգենի ճակատամարտում իսպանական կայսերական զորքերից Կարդինալ-Ինֆանտ Ֆերդինանդի գլխավորությամբ:

Գուստավուս Ադոլֆուսի հաղթանակը Բրեյտֆիլդի ճակատամարտում (1631):

1635 թվականի գարնան դրությամբ շվեդական ամբողջ դիմադրությունը Գերմանիայի հարավում ավարտվեց: Սրանից հետո կայսերական և բողոքական կողմերը հանդիպեցին բանակցությունների սեղանին, արդյունքը եղավ Պրագայի հաշտության պայմանագիրը, ինչը թույլ տվեց բողոքական ղեկավարներին պահպանել իրենց տարածքները, որոնք ձեռք էին բերվել մինչև 1627 թվականը: Այն պաշտպանեց նաև Գերմանիայի հյուսիս արևմտյան հատվածի Լյութերների իրավուքները, սակայն հարավ արևմտյան հատվածի Լյութերներից բռնագրավվեցին հողերը Կայսերական լիգայի օգտին:

Պայմանագրով նաև սահմանվեց, որ Կայսրի և Գերմանական երկրների զորքերը պետք է միավորվեին մեկ՝ Սրբազան Հռոմեական կայսրության զորքերի անվանման տակ: Վերջապես հաստավեց, որ ոչ մի ազնվական չի կարող դաշնության մեջ մտնել որևէ այլ ազնավականի կամ արտասահմանյան երկրի հետ, բացի այդ ներում շնորհվեց բոլոր այն ազնվականներին, ով դաշնության մեջ էր մտել շվեդների ներծուժումից հետո

Համաձայնագիրը չընդունվեց Ֆրանսիայի կողմից, ինչը իրենց կարծիքով ուժեղացնում էր Հաբսբուրգներին: Արդյունքում Ֆրանսիան միջամտեց պատերզամին, ինչը սկիզբ դրեց երեսնամյա պատերազմի վերջին փուլին: Շվեդիան չմասնակցեց հաշտության պայմանագրի կնքմանը և միանալով Ֆրանսիային շարունակեց պատերազմը:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. «The Thirty-Years-War»։ Western New England College։ http://mars.wnec.edu/~grempel/courses/wc2/lectures/30yearswar.html։ Վերցված է 24 May 2008։ 
  2. «::The Thirty Years War 1621 to 1626:»։ historylearningsite.co.uk։ http://www.historylearningsite.co.uk/30YW_1621-1626.htm։ Վերցված է 22 May 2008։ 
  3. «Thirty Years' War»։ Ենցիկլոպեդիա Բրիտանիկա։ http://www.britannica.com/eb/article-9072150/Thirty-Years-War։ Վերցված է 24 May 2008։ 
  4. Պիտեր Ուիլսոն։ "Եվրոպայի ողբերգություն": Penguin, 2009, p.735-755
  5. «Diets of Speyer (German history) – Britannica Online Encyclopedia»։ britannica.com։ http://www.britannica.com/eb/topic-559499/Diets-of-Speyer։ Վերցված է 24 May 2008։ 
  6. «::The Peace of Prague::»։ historylearningsite.co.uk։ http://www.historylearningsite.co.uk/peace_of_prague.htm։ Վերցված է 24 May 2008։ 
  7. «Peace of Prague (1635) – Historic Event  — German Archive: The Peace of Prague of 30 May 1635 was a treaty between the Holy Roman Emperor, Ferdinand II, and most of the Protestant states of the Empire. It effectively brought to an end the civil war aspect of the Thirty Years' War (1618–1648); however, the war still carried on due to the continued intervention on German soil of Spain, Sweden, and, from mid-1635, France.»։ germannotes.com։ http://www.germannotes.com/archive/article.php?products_id=492։ Վերցված է 24 May 2008։  (չաշխատող հղում)
  8. «The Thirty Years War»։ Pipeline։ http://www.pipeline.com/~cwa/TYWHome.htm#Background։ Վերցված է 24 May 2008։ 
  9. «Frederick the Winter King. The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition. 2001–07»։ bartleby.com։ http://www.bartleby.com/65/fr/FredWK.html։ Վերցված է 24 May 2008։ 
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 C. V. Wedgwood, The Thirty Years War (Penguin, 1957, 1961), p. 48.
  11. «The Defenestration of Prague « Criticality»։ steveedney.wordpress.com։ http://steveedney.wordpress.com/2006/05/23/the-defenestration-of-prague/։ Վերցված է 25 May 2008։ 
  12. 12,0 12,1 «Bohemian Revolt-30 Years War»։ Thirty Years War։ http://thirtyyearswar.tripod.com/revolt.html։ Վերցված է 25 May 2008։ 
  13. «Wars of the Western Civilization»։ visualstatistics.net։ http://www.visualstatistics.net/east-west/War%20West/War%20West.htm#Thirty։ Վերցված է 24 May 2008։ 
  14. T. Walter Wallbank, Alastair M. Taylor, Nels M. Bailkey, George F. Jewsbury, Clyde J. Lewis, Neil J. Hackett , Bruce Borland (Ed.) (1992)։ Civilization Past & Present Volume II։ New York, N.Y: Harper Collins Publishers, 15. The Development of the European State System: 1300–1650.։ ISBN 0-673-38869-7։ Վերցված է՝ 23 May 2008։ 
  15. An economic and social history of the Ottoman Empire Halil İnalcık, Suraiya Faroqhi, Donald Quataert, Bruce McGowan, Sevket Pamuk, Cambridge University Press, 1997 ISBN 0-521-57455-2 p.424-425 [1]
  16. ''The winter king'' Brennan C. Pursell p.112-113։ Google Books։ Վերցված է՝ 18 May 2012։ 
  17. ''God's Playground: The origins to 1795'' by Norman Davies p։ Google Books։ Վերցված է՝ 18 May 2012։ 
  18. History of the Ottoman Empire and modern Turkey by Ezel Kural Shaw p.191 [2]
  19. (28 April 1997) Halil İnalcık, p.424-425։ Google Books։ Վերցված է՝ 18 May 2012։ 
  20. Leszek Podhorodecki: Chocim 1621, seria: Historyczne bitwy", MON, 1988.
  21. Concerning Mansfeld, one of the greatest military enterprisers in the early years of the war (1618–1626) see Krüssmann, Ernst von Mansfeld, (doctoral thesis, Cologne 2007) Berlin 2010.
  22. (16 Դեկտեմբեր 2004) Peltonen, p.271։ Google Books։ Վերցված է՝ 18 Մայիս 2012։ 
  23. Lockhart, Paul Douglas (2007)։ Denmark, 1513–1660: the rise and decline of a Renaissance monarchy։ Oxford University Press, 166։ ISBN 0-19-927121-6։ Վերցված է՝ 7 August 2009։ 
  24. «Danish Kings · Christian 4.»։ danskekonger.dk։ http://www.danskekonger.dk/eng/biografi/ChrIV.html։ Վերցված է 24 May 2008։ 
  25. Wilson, Peter. "Europe's Tragedy". Penguin, 2009, p.400-433
  26. «Wallenstein Palace Gardens»։ prague-guide.co.uk։ Արխիվացված օրիգինալից 5 April 2008-ին։ http://web.archive.org/web/20080405122000/http://www.prague-guide.co.uk/categories/Attractions,-What-to-See/Wallenstein-Palace-Gardens/։ Վերցված է 24 May 2008։ 
  27. «The Danish interval»։ History.wisc.edu։ http://history.wisc.edu/sommerville/351/351-043.htm։ Վերցված է 18 May 2012։ 
  28. «CATHOLIC ENCYCLOPEDIA: Albrecht von Wallenstein»։ newadvent.org։ http://www.newadvent.org/cathen/15538b.htm։ Վերցված է 24 May 2008։ 
  29. *Lockhart, Paul Douglas (2007)։ Denmark, 1513–1660: the rise and decline of a Renaissance monarchy։ Oxford University Press, 170։ ISBN 0-19-927121-6։ Վերցված է՝ 5 August 2009։ 
  30. The Thirty-Years-War
  31. «Thirty Years War»։ hyperhistory.com։ http://www.hyperhistory.com/online_n2/civil_n2/histscript6_n2/thirty1.html։ Վերցված է 25 May 2008։ 
  32. «Lecture 6: Europe in the Age of Religious Wars, 1560–1715»։ historyguide.org։ http://www.historyguide.org/earlymod/lecture6c.html։ Վերցված է 25 May 2008։ 
  33. «HistoryNet  — From the World’s Largest History Magazine Publisher » Thirty Years’ War: Battle of Breitenfeld»։ historynet.com։ http://www.historynet.com/thirty-years-war-battle-of-breitenfeld.htm/6։ Վերցված է 24 May 2008։ 
  34. and Lützen: AD 1631–1632 «History of THE THIRTY YEARS' WAR»։ historyworld.net։ http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?historyid=ac18#Breitenfeld and Lützen: AD 1631–1632։ Վերցված է 25 May 2008։ 
  35. «Soldater i trettioåriga kriget»։ Sfhm.se։ http://www.sfhm.se/templates/pages/ArmeStandardPage____1241.aspx?epslanguage=EN։ Վերցված է 18 May 2012։