Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
(Վերահղված է Գերմանիաից)
Գերմանիա
Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետություն

Flag of Germany.svg
(Դրոշ)

Coat of arms of Germany.svg
(Զինանշան)

EU-Germany.svg

Հիմնական տեղեկություններ
Պետական լեզու. գերմաներեն
Քաղաքամայր. Country symbol of Berlin color.svg Բեռլին
Պետական կարգ. պառլամենտական դաշնային հանրապետություն
Մակերես. 357,021 կմ² (2.416% ջրային)
Ազգաբնակչություն. 80,219,695 (225/կմ²)
Պետական ատրիբուտներ
Հիմն. Das Lied der Deutschen
Արժույթ. Եվրո (EUR)
Ժամային գոտի. Ձմռանը (UTC+1)
Ամռանը (UTC+2)
Վեբ դոմեն | ISO | Հեռ. .de | GER | +49
250px

Գերմանիա[1] ( գեր. Deutschland ՄՀԱ՝ [dʒɜrməni] ), Պաշտոնական անվանում Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետություն ( գեր. Bundesrepublik Deutschland ՄՀԱ՝ [bʊndəsʁepuˌbliːk ˈdɔʏtʃlant] ),[2] դաշնային խորհրդարանական հանրապետություն գտնվում է կենտրոնական Եվրոպայում, կազմված 16 շրջաններից որոնք պահպանում են սահմանփակ ինքնիշխանություն: Գերմանիայի մայրաքաղաքը և ամենամեծ քաղաքը Բեռլին է երկրի ընդանուր տարածք 357.021 քառակուսի կիլոմետր և ունի բարեխառն սեզոնային միջավայր 80.6 միլիոն բնակչություն առավել խիտ բնակեցված երկիրն է Եվրոպական Միությունում Գերմանիան խոշոր տնտեսական և քաղաքական իշխանություն Եվրոպայում և պատմական առաջնորդ բազմաթիվ մշակույթային և տեխնիկական ոլորտներում:

Ընդհանուր սահմաններ ունի հյուսիսում՝ Դանիայի (68 կմ), արևմուտքում՝ Նիդեռլանդների (577 կմ), Բելգիայի (167 կմ) և Լյուքսեմբուրգի (138 կմ), հարավ-արևմուտքում՝ Ֆրանսիայի (451 կմ), հարավում՝ Շվեյցարիայի (334 կմ) և Ավստրիայի (784 կմ), արևելքում՝ Լեհաստանի (456 կմ) և Չեխիայի (646 կմ) հետ։

Գերմանիայի խոշոր քաղաքներն են՝ Բեռլինը, Համբուրգը, Մյունխենը և Քյոլնը։ Գերմանիաի Դաշնային Հանրապետության տարածքը քիչ ավելի է հարևան Լեհաստանի տարածքից, բայց բնակչությունը համարյա 2 անգամ գերազանցում է նրան։ 2007 թվականի հուլիսի դրությամբ 82,400,996 մարդ։ 2,1 մլն. ԵՄ-ի /Եվրամիություն/ ներգաղթածներ են, 1,5 եվրոպական երկրներից՝ ովքեր չեն հանդիսանում ԵՄ անդամ, և 1,7 մլն. թուրքեր։ Գերմանիան ԵՄ-ի ամենախիտ բնակեցված երկիրն է։

Կառավարման համակարգը.Պառլամենտական Դաշնային Հանրապետություն։ Դաշնային նախագահն է Քրիստիան Վուլֆը, Դաշնային կանցլերը՝ Անգելա Մերկելը, որին նշանակում է նախագահը։ Պետությունը ղեկավարվում է Գերմանիայի Հիմնական Օրենքով։[3] Գերմանիան հանդիսանում Մեծ տերություն, անդամ նաև Միավորված Ազգերի Կազմակերպություն, Մ8, Մ20, ՆԱՏՕ-ի, ՏՀԶԿ, և Եվրախորհուրդի անդամ։

Պատմություն[խմբագրել]

Գերմանիան աշխարհի խոշոր տերություններից է, «Մեծ ութնյակի» երկրներից մեկը։ Հնագույն ժամանակներից Գերմանիայի տարածքում ապրում էին գերմանական ցեղերը։ IV դարում այստեղ բնակություն հաստատեցին ալեմանները, բավարացիները, թյուրվեգացիները, ֆրիզները և այլն։ VI–VIII դարերում տարածքը նվաճեցին ֆրանկները, ինչն ուղեկցվում էր քրիստոնեության տարածմամբ։ Կարոլինգների կայսրության անկումից հետո Արևելաֆրանկական թագավորության կազմում սկսվեց գերմանական մարզերի պետական առանձնացումը, որը X դարում ավարտվեց Գերմանական պետության ձևավորմամբ։

962 թ-ին Օտտոն I կայսրը նվաճեց Հյուսիսային և Կենտրոնական Իտալիան, և ձևավորվեց Հռոմեական սրբազան կայսրությունը։ X–XV դարերում Գերմանիային հաջողվեց գրավել նաև սլավոնական ու մերձբալթյան ժողովուրդների հողերը։ Սակայն տարբեր ժողովուրդների ազատագրական պայքարը, 1524–26 թթ-ի Գյուղացիական և 1618–48 թթ-ի Երեսնամյա պատերազմները քայքայեցին պետությունը, և այն մասնատվեց 300 պետություն-իշխանությունների։ 1806 թ-ին Նապոլեոնի հովանավորությամբ Գերմանիայի արևմտյան մասում ստեղծվեց Հռենոսյան միությունը։ Ռուսաստանում նապոլեոնյան բանակի պարտությունից հետո Վիեննայի Կոնգրեսի որոշմամբ ստեղծվեց Գերմանիայի միությունը, որտեղ ղեկավար դեր էր խաղում Ավստրիան։ Այնուհետև հզորացած Պրուսիային հաջողվեց վերամիավորել պետությունը, և 1871 թ-ին Վերսալում հռչակվեց Գերմանիայի կայսրությունը՝ Վիլհելմ I-ի գլխավորությամբ։ 1914 թ-ին Գերմանիան սկսեց Առաջին համաշխարհային պատերազմը, որը ավարտվեց ավստրո-գերմանական ռազմական դաշինքի պարտությամբ։ 1933 թ-ին Գերմանիայում հաստատվեց ֆաշիստական դիկտատուրա՝ Ա. Հիտլերի գլխավորությամբ։ 1938 թ-ին ֆաշիստական Գերմանիան գրավեց Ավստրիան, ապա՝ Չեխոսլովակիան, 1939 թ-ին սանձազերծեց Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը։ 1941 թ-ին հարձակվեց ԽՍՀՄ-ի վրա։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո, երբ պարտված Գերմանիայի արևմտյան մասը գրավեցին հակահիտլերյան կոալիցիայի մեջ մտնող Մեծ Բրիտանիան, Ֆրանսիան և Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները, իսկ արևելյան մասը՝ Խորհրդային Միությունը, Գերմանիան բաժանվեց 2 մասի՝ Արևմտյան կամ Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետության և Արևելյան կամ Գերմանական Դեմոկրատական Հանրապետության։ 1990 թ-ի հոկտեմբերի 3-ին տեղի ունեցավ գերմանական 2 պետությունների խաղաղ վերամիավորումը։ Իսկ պետությունը դաշնային է կոչվում, քանի որ բաղկացած է 16 երկրամասից, որոնցից են Բավարիան, Բադեն Վյուրտեմբերգը, Բեռլինը, Բրանդենբուրգը, Բրեմենը, Համբուրգը, Հեսսենը, Թյուրինգիան, Սաքսոնիան և այլն։

Գեղեցիկ է Գերմանիայի բնությունը։ Եթե շարժվելու լինենք երկրի հյուսիսից հարավ, ապա դա մի տեսակ վերընթաց ճանապարհ կլինի՝ հարթավայրերից դեպի Արևելյան Ալպերի ձյունածածկ բարձր գագաթները։ Լեռնազանգվածներն անտառապատ են ու շատ հրապուրիչ, և ամենևին էլ պատահական չէ, որ այստեղ է կենտրոնացած բնապահպանական արգելոցների մեծ մասը։ Ուշագրավ է, որ, լեռների անտառապատվածության հետ կապված, Գերմանիայում լեռ և անտառ բառերը գործածվում են որպես հոմանիշներ։

Գերմանական լեռների մեծ մասն անվանվում է անտառ. օրինակ՝ Բավարական անտառ, Չեխական անտառ, Շվարցվալդ (գերմաներեն շվարց՝ սև, և վալդ՝ անտառ)։ Բավարական անտառը հայտարարված է ազգային պարկ։ Այս հիասքանչ լեռներում ու անտառներում է անցկացնում իր հանգիստը Գերմանիայի բնակչության մեծ մասը։

Maerz1848 berlin.jpg

Օգտակար հանածոներից հատկապես մեծ նշանակություն ունեն Ռուրի, Սաարի քարածխի ու Քյոլնի գորշ ածխի, ինչպես նաև կալիումական ու կերակրի աղի, ուրանի, բազմամետաղների պաշարները։

Չնայած տարածքի մեծությանը՝ հյուսիսային ցածրադիր ու հարավային բարձրադիր մասերի կլիմայական տարբերությունները զգալի չեն։ Գետային ցանցը խիտ է։ Խոշոր գետերն են Հռենոսը, Էլբան, Մայնը, որոնք մեծ մասամբ նավարկելի են։ Լճերից առավել խոշորը Բոդենն է։

Գերմանիան իր տնտեսական-արտադրական հզորությամբ աշխարհի երրորդ պետությունն է ԱՄՆ-ից և Ճապոնիայից հետո։ Արդյունաբերությունը բազմաճյուղ է՝ բարձրակարգ տեխնիկայով հագեցած։ 

Գերմանիայի արդյունաբերության առաջատար և ամենահզոր ճյուղը մեքենաշինությունն է։ Երկրի տարածքում գործում են 78 հզ. մեքենաշինական ձեռնարկություններ, թողարկում են 17 հզ. տեսակի արտադրանք (ծանր սարքավորումներ, հաստոցներ, լոկոմոտիվներ, նավեր, պոլիգրաֆիական մեքենաներ, էլեկտրատեխնիկական, ճշգրիտ օպտիկական սարքեր, ավտոմոբիլներ, գյուղատնտեսական մեքենաներ, ԷՀՄ-ներ, օդանավեր, աերոտիեզերական ու հրթիռային տեխնիկա և այլն)։ Խոշորագույն միավորումներն են՝ «Դայմլեր Բենց», «Բոշ», «Պորշե» (Շտուտգարտ), «ԲՄՎ» (BMW), «Սիմենս» (Մյունխեն) և այլն։

Զարգացած են նաև քիմիական, սև ու գունավոր մետաղաձուլության, վառելիքաէներգետիկ (ածխի հանույթով Գերմանիան աշխարհում գրավում է 5-րդ տեղը), թեթև և սննդի արդյունաբերության ճյուղերը։ 

Բոլորին հայտնի են գերմանական շոկոլադը, ծխախոտը, գարեջուրը, գինին։ Արտադրվում է մոտ 4 հզ. տեսակի գարեջուր. մեծ համբավ ունի հատկապես բավարականը, հայտնի են նաև հռենոսյան գինիները։

Գյուղատնտեսության մեջ առաջնակարգը անասնապահության կաթնամսատու ուղղությունն է։ Մշակում են հացահատիկային բույսեր, շաքարի ճակնդեղ, ծխախոտ, բանջարեղեն և այլն։ Զարգացած են նաև պտղաբուծությունն ու այգեգործությունը։ 

Reichsgründung1871-AW.jpg

Գերմանական յուրաքանչյուր քաղաք հայտնի է որևէ առանձնահատկությամբ։ Օրինակ՝ Մայսենը հռչակված է իր ավելի քան 800-ամյա ճենապակու գործարանով, Ենան՝ «Կարլ Ցեյս» գործարանով, որը թողարկում է բարձրորակ հեռադիտակներ, մանրադիտակներ և աստղացուցարանի հատուկ սարքեր, Դրեզդենը բարոկկոյի մարգարիտն է՝ իր պատկերասրահներով, թանգարաններով ու պալատներով, Լայպցիգը հայտնի է իր ամենամյա գարնանային համաշխարհային տոնավաճառներով, Քյոլնը հռչակված է իր եկեղեցիներով, տաճարներով, թանգարաններով, Մայնի Ֆրանկֆուրտը արվեստների քաղաք է, հայտնի՝ ամենամյա գրքի միջազգային տոնավաճառով, Մայնցը հայտնի է ոչ միայն Եվրոպայի ամենախոշոր ԷՀՄ-ների գործարանով, այլև Գուտենբերգի թանգարանով (այստեղ տպագրական շարվածքի գյուտարար Յոհան Գուտենբերգը հիմնել է աշխարհում առաջին տպարանը), Նյուրնբերգում 1946 թ-ին տեղի է ունեցել Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի գլխավոր հանցագործների դատավարությունը։ Այստեղ է անցկացվում խաղալիքների միջազգային տոնավաճառը, որն իր տեսակի մեջ եզակի է։

Deutsches Reich1.png

Գերմանիան շատ անվանի մարդկանց հայրենիքն է. ֆիզիկոսներ Գ. Օհմ, Հ. Հերց, Ա. Էյնշտեյն, քիմիկոս Յու. Գլաուբեր (նրա անունով է կոչվում գլաուբերյան աղը) և այլք։ Գերմանիան մեծ ներդրում ունի աշխարհագրական և քարտեզագրական գիտելիքների բնագավառում. Մ. Բեհայմը 1492 թ-ին ստեղծել է աշխարհում առաջին գլոբուսը, համաշխարհային ճանաչում են ստացել Ա. Հումբոլդրի ճանապարհորդությունները։ Գերմանական դասական փիլիսոփայությունն սկսվում է Ի. Կանտով, շարունակվում Գ. Հեգելով, ավարտվում Լ. Ֆոյերբախով։ Գերմանիան հարուստ գրական ժառանգություն ունի. այն տվել է Վ. Գյոթե, Ֆ. Շիլլեր, Հ. Հայնե, Է. Ռեմարկ։ Ազգային երաժշտական մշակույթի ձևավորման գործում բացառիկ մեծ դեր են խաղացել Յո. Բախի, Գ. Հենդելի, Ֆ. Մենդելսոնի, Ռ. Շումանի, Ռ. Վագների ստեղծագործությունները։ 

Սկսած XIX դարի սկզբից՝ գերմանական գիտնականները հետաքրքրվել են հայերով ու Հայաստանով։ Ուշագրավ է, որ միջնադարյան հայ բժիշկ և բնագետ Մխիթար Հերացուն առաջինն աշխարհին ներկայացրել է գերմանացի բժիշկ Էռնստ Զայդելը, իսկ «Հայկական լեռնաշխարհ» հասկացությունը գիտական շրջանառության մեջ է դրել գերմանացի նշանավոր երկրաբան Հերման Աբիխը։ Գերմանական գիտնականներ Հյուբշմանը, Լեման-Հաուպտը, Մարկվարտը և ուրիշներ մեծ ծառայություն են մատուցել հայագիտությանը, իսկ Յոզեֆ Ստրժիգովսկին «աշխարհի աչքերը բացեց» հայ ճարտարապետության առանձնահատկության  վրա։[4][5]

Կա ապացույց, որ առաջին մարդ արարածը Գերմանիայի տարածք եկել է 700 հազար տարի առաջ‌[փա՞ստ]։ Շուրջ 500 հազար տարի առաջ ստեղծվել են առաջին բնակավայրերը։‌[փա՞ստ] Առաջին գերմանացիների մասին հիշատակվում է հին հույների և հռոմեացիների աշխատանքներում։ Գերմանիայի հիմնադրման ավանդական օրն ընդունված է նշել փետրվարի 2-ին, 962թ.։ Այդ օրն արևելաֆրանկյան թագավոր Օտտոն թագադրվել է Հռոմում, որ համարվում է Հռոմեական Կայսրության կայսր։

Գերմանիայի Դեմոկրատական Հանրապետություն[խմբագրել]

ԳԴՀ-ն կազմավորվել է Արևելյան Գերմանիայի տարածքում՝ երկրորդ համաշխարհային պատերազմում գերմանական ֆաշիզմի ջախջախումից և արևմտյան տերությունների կողմից սեպարատ արևմտագերմանական պետության ստեղծումից հետո։ ԳԴՀ-ն հռչակվել է 1949-ի հոկտեմբերի 7-ին։ 1990-ի հոկտեմբերի 3-ին միավորվել է ԳՖՀ-ին։

Աշխարհագրական բնութագիր

Գտնվել է Կենտրոնական Եվրոպայում, Բալթիկ ծովի ափին։ Սահմանակցել է ԳՖՀ-ին, Չեխոսլովակիային և Լեհաստանին։ Տարածքը՝ 108,2 հազար կմ քառակուսի։ Տարածքի հյուսիսային մեծ մասը գրավում է Միջինեվրոպական հարթավայրը (բարձրությունը մինչև 150-200 մ)։ Պետության հարավում Հանքային լեռներն էին (բարձրությունը մինչև 1214 մետր, Ֆիխտելբերգ գագաթը՝ ԳԴՀ-ի ամենաբարձր կետը), Թյուրինգյան անտառը։[6]

Գերմանիայի Ֆեդերատիվ Հանրապետություն[խմբագրել]

Երկու գերմանական պետություններից մեկն է, որը 20-րդ դարում երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո գտնվում է ժամանակակից Գերմանիայի տարածքում։ Տարածված ոչ պաշտոնական անվանումը՝ Արևմտյան Գերմանիա էր։

Գոյություն է ունեցել 1949 թվականի մայիսի 23-ից մինչև 1990 թվականի հոկտեմբերի 3-ը՝ երբ Գերմանիայի Դեմոկրատական Հանրապետությունը և Արևմտյան Բեռլինը մտան ԳՖՀ-ի կազմի մեջ։

Աշխարագրություն[խմբագրել]

Հիմնական հոդված Գերմանիայի աշխարագրություն

Աշխարագրական քարտեզ

Գերմանիան գտնվում է կենտրնական Եվրոպայում, ընդհանուր սահմաններ ունի հյուսիսում՝ Դանիայի (68 կմ), արևմուտքում՝ Նիդեռլանդների (577 կմ), Բելգիայի (167 կմ) և Լյուքսեմբուրգի (138 կմ), հարավ-արևմուտքում՝ Ֆրանսիայի (451 կմ), հարավում՝ Շվեյցարիայի (334 կմ) և Ավստրիայի (784 կմ), արևելքում՝ Լեհաստանի (456 կմ) և Չեխիայի (646 կմ) հետ։ Ընդանուր մակերեսը կազոմում է 357.021 կմ2 կամ (137.847ք2 մղոն) որը բաղկացած է 349.223 կմ2 (134,836 ք2) հողային տարածք 7.798 կմ2 (3,011ք2) ջրային տարածք։ Եվրոպայի յոթերորդ խոշորագույն պետոթյուն է։ 62-րդ աաշխարում։[7]

Աշխարագրական էվոլոցիան տատանվում է ալպիան լեռներում (ամենաբարձր կետը Զուգսպիտզե լեռն է 2.962 մետր կամ 9.718 ոտնաչափ) Հյուսիս արեվմուտքում գտնվում Հյուսիսային ծովը իսկ Հյուսիս արեվելքում Բալթիկ ծովը անտառածածք տարածքներ գտնվում է կետրոնական Գերմանիայում հարթավարային տարածքներ հյուսիսային Գերմանիայում (ամենա ցածր կետը Վիլստերմարշն է 3.54 մետր, կմ 11.6 մետր ծովի մակարդակից ցածր) խոշոր գետերն են Հռենոս, Դանուբ, Էլբ, և Գլացիերս, որոնք գտնվում են Ալպիան տարածաշրջանում ունեն հարուստ բնական պաշարներ երկաթ, հանքաքար, պայտանյութ, լիգնիտ, պղիձ, գազ, աղ, նիկել, վարելահող և ջուր։[7]

Կլիմա[խմբագրել]

Հիմնական հոդված Գերմանիայի կլիմա

Կլիման շատ փոփոխական բնույթ ունի։ Ամառվա կեսին կարող է լինել տաք և արևային եղանակ, սակայն հաջորդ օրն իսկ կարող է ցրտել և անձրևել։ Բնական ծայրահեղ երևույթներ (երաշտ, տոռնադո, փոթորիկ, սառնամանիք և տապ) այստեղ համեմատաբար քիչ են հանդիպում։ Դրա պատճառը նաև այն է, որ Գերմանիան գտնվում է բարեխառն կլիմայական գոտում։ Վերջին տարիների ընթացքում Գերմանիայում, ինչպես ամբողջ Եվրոպայում, տեղի են ունեցել մի շարք մասշտաբային ջրհեղեղներ, սակայն դիտարկելով Գերմանիայի պատմությունը, պարզ է դառնում, որ դա բավականին հազվագյուտ բնական երևույթ է։ Շատերը  հակված են դա համարել գլոբալ տաքացման արդյունք։ Հուլիսի միջին ջերմաստիճանը կազմում է մինչև 22  աստիճան Ցելսիուս, իսկ հունվարի միջին ջերմաստիճանը 2−5 աստիճան Ցեելսիուս է։[8]

Վարչական բաժանում[խմբագրել]
Հայերեն Անգլերեն Բնակչություն
Coat of arms of Baden-Württemberg (lesser).svg Բադեն-Վյուրթեմբերգ Baden-Württemberg 10,755,000
Landessymbol Bayern.PNG Բավարիա Bavaria 12,542,000
Country symbol de-Berlin silver.svg Բեռլին Berlin 3,469,000
Brandenburg Wappen.svg Բրանդենբուրգ Brandenburg 2,500,000
Bremen Wappen.png Բրեմեն Bremen 661,000
Coat of arms of Hamburg.svg Համբուրգ Hamburg 1,788,000
Coat of arms of Hesse small.png Հեսսեն Hesse 6,066,000
DEU Schortens COA.svg Ներքին Սաքսոնիա Lower Saxony 7,914,000
Coa de-nordrhein westfalen 300px.png Հյուսիսային Հռենոս-Վեսթֆալիա North Rhine-Westphalia 17,837,000
Coat of arms of Mecklenburg-Western Pomerania (great).svg Մեքլենբուրգ Պոմերանիա Mecklenburg-Vorpommern 1,639,000
Coat of arms of Rhineland-Palatinate.svg Ռեյնլանդ-Պֆալց Rhineland-Palatinate 3,999,000
Coa de-saarland 300px.png Սաարլանդ Saarland 1,018,000
Coat of arms of Saxony.svg Սաքսոնիա Saxony 4,143,000
Wappen Sachsen-Anhalt.svg Սաքսոնիա-Անհալթ Saxony-Anhalt 2,331,000
Landeswappen Schleswig-Holstein.png Շլեզվիգ-Հոլշտայն Schleswig-Holstein 2,833,000
Coat of arms of Thuringia.svg Թյուրինգիա Thuringia 2,231,000

Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետության կազմի մեջ մտնում են 16 հող, որոնց մեջ մտնում են 3 քաղաք։ Այսօր Գերմանիայի հողերի միջազգային իրավունքի սուբյեկտներ են։ Բարբառներում հաճախ է օգտագործվում «Ֆեդերալ հող» տերմինը, սակայն իրավաբանական փաստաթղթերում այդ տերմինը չի օգտագործվում, քանի որ գերմանական հողերը միասին կազմում եմ Գերմանիայի Ֆեդերատիվ Հանրապետությունը և դրանք Գերմանիայի վարչական միավորը չեն։

Քաղաքականությում[խմբագրել]

Բեռլին Գերմանիայի պառլամենտ
Գերմանիայի քաղաքական համակարգ

Գերմանիան դաշնային խորհրդարանական, հանրապետություն է: Գերմանիայի քաղաքական համակարգը հիմք է դրվել 1949թ. հայտնի սահմանադրական փասթաթուղթ հայտի է որպես Grundgesetz (Հիմնական օրենք): Փոփոխություններ, ընդհանուր առմամբ պահանջում են ձայների երկու երրորդ մեծամասնությամբ երկու պալատների խորհրդարանի. հիմնարար սկզբունքները սահմանադրական, ինչպես Հոդվածներում արտահայտված երաշխավորող մարդկային արժանապատվությունը, իշխանությունների տարանջատման, դաշնային կառուցվածքի և օրենքի գերակայության ուժի մեջ են անժամկետ դարձնելու հետ:[9]

Պետական կառուցվածք[խմբագրել]
Բելվյու պալատ, Գերմանիայի նախագահի նստավայրը

Բեռլինը Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետության մայրաքաղաքն է։ Չնայած բոլոր բանակցություններին՝ մայրաքաղաքը Բոննից Բեռլին տեղափոխելուն, Բոննին հաջողվել է մի շարք կարևոր գրասենյակներ պահել իր տարածքում, ինչպես, օրինակ, Դաշնային վերահսկիչ պալատը։ Գերմանիան դեմոկրատական, սոցիալական-իրավական պետություն է։ Այն կազմված է 16 դաշնային երկրներից։ Պետությունը ղեկավարվում է Գերմանիայի հիմնական օրենքով՝ Սահմանադրությամբ։ Ղեկավարման ձևով ԳԴՀ-ն խորհրդարանային երկիր է։ Պետության գլուխը դաշնային նախագահն է։[4]

Արտաքին հարաբերություններ[խմբագրել]
Հայ-գերմանական հարաբերություններ[խմբագրել]

Հայաստանի և Գերմանիայի միջև դիվանագիտական հարաբերությունները հաստատվել են 1992 թ-ի հունվարին, իսկ ՀՀ դեսպանությունը բացվել է 1994 թ-ին՝ Բեռլինում։ 2001 թ-ից ԳԴՀ-ում ՀՀ արտակարգ և լիազոր դեսպանն է Կարինե Ղազինյանը։ 2006 թ-ի սեպտեմբերից ԳԴՀ-ում ՀՀ պատվավոր հյուպատոսն է Գյունտեր Պիլարսկին (հյուպատոսական տարածքը՝ Բադեն-Վյուրտենբերգ երկրամաս), նստավայր՝ Կարլսռուե։ Երևանում ԳԴՀ դեսպանությունը բացվել է 1993 թ-ին։ 2007 թ-ի օգոստոսի 16-ից ՀՀ-ում ԳԴՀ արտակարգ և լիազոր դեսպանն է տիկին Անդրեա Վիկտորինը։

1991 թ-ից մինչև 2008 թ-ի հուլիսը Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետությունից Հայաստանում կատարվել են 248,7 մլն ԱՄՆ դոլարի ուղղակի ներդրումներ։ Դրանց հիմնական մասը զբաղված է ծառայությունների և առևտրի ոլորտում, իսկ մոտ մեկ տասնյակը տարբեր արտադրություններ են իրականացնում։ Գերմանացի գործարարները ներգրավված են նաև խորհրդատվական, հյուրանոցային և տուրիստական բիզնեսներում։[4]

Տնտեսություն[խմբագրել]

Մեծ ութնյակի երկրների ՀՆԱ դինամիկան 1992-2009թթ (%)

Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետությունը համաշխարհային մասշտաբներով տնտեսական առաջատար երկրներից մեկն է։ Հադիսանալով շուկայական զարգացած ենթակառուցվածքային մոդել՝ Գերմանիայի տնտեսությունն ունի որոշ առանձնահատկություններ։ Առաջին առանձնահատկությունը ԳԴՀ տնտեսության որդեգրած սոցիալ-շուկայական համակարգն է, որը ենթադրում է սոցիալական եւ շուկայական հավասարակշռության համատեղում։ Այս համակարգը բնութագրվում է բնակչության լրիվ զբաղվածությամբ, մասնավոր հատվածի եւ գնագոյացման առողջ մեխանիզմով, ազատ մրցակցային դաշտով, կայուն արժութային քաղաքականությամբ եւ ազատ առեւտրաշրջանառությամբ։ Գերմանիայի տնտեսության մյուս առանձնահատկությունը "ռեյնյան կապիտալիզմի" մեջ է, որն ընդգծում է ֆինանսական (բանկային) համակարգի կարեւորությունը։ Գերմանիայի տնտեսության առավել զարգացած ճյուղը արդյունաբերությունն է, մասնավորապես՝ մեքենաշինությունը, էլեկտրատեխնիկական արտադրությունը, քիմիական արդյունաբերությունը, սեւ մետաղագործությունը։ Եվրոպական մի շարք զարգացած երկրների հետ Գերմանիան առաջատար է էներգոռեսուրսների պահանջարկով։ Երկրում զարգացած է նաեւ սպասարկման ոլորտը։  Գերմանիայում լավ զարգացած է նաեւ գյուղատնտեսությունը՝ չնայած նրան, որ այդ ոլորտում զբաղվածների թիվը կազմում է բնակչության չնչին մասը։ Գերմանիան վերջին տասը տարիների ընթացքում ՀՆԱ աճով Եվրագոտում զբաղեցնում է առաջին տեղը։ Գերմանիայի տնտեսության առաջատար ուղղություններից է արտաքին առեւտրաշրջանառությունը։ Ներկայումս գերմանական տնտեսությունում զբաղվածների ավելի քան 20%-ը ուղղակի կամ անուղղակի կերպով զբաղվում է արտահանմամբ։ Գերմանիայի առաջատար առեւտրային գործընկերներն են Եվրամիության անդամ երկրները (Ֆրանսիա, Մեծ Բրիտանիա), ԱՄՆ-ն, Հնդկաստանը, Չինաստանը։ Վերջին տասնամյակում Գերմանիայի տնտեսությունն արձանագրել է զարգացման բարձր տեմպեր։ 2006թ. Գերմանիայի տնտեսությունը գրանցել է 1.6%, 2007թ.՝ 1.0% տնտեսական աճ։ Վիսբադենի Պետական Վիճակագրական ծառա-յության տվյալներով՝ 2008թ. առաջին եռամսյակում Գերմանիայի ՀՆԱ-ն աճել է 1.5%, նախատեսված 0.7%-ի փոխարեն։ Այժմ Գերմանիայի կառավարությունը վարում է արդյունավետ հակաճ¬գնա-ժամային քաղաքականություն։ Մի շարք կանխատեսումների համաձայն՝ բացառված չէ, որ այս տարվա երկրորդ կեսից Գերմանիայի տնտեսությունը նորից սկսի աճել։[10]

Գերմանիան ունի հարուստ և տեխնոլոգիապես հզոր տնտեսություն, որը, ըստ գնողունակության համարժեքի սկզբունքի, աշխարհում հինգերորդն է։ Համախառն ներքին արդյունքը (այսուհետը՝ ՀՆԱ) 2007թ-ին պաշտոնական փոխարժեքով կազմել է 3,259 տրլն. ԱՄՆ դոլար, գնողունակության համարժեքով՝ 2,833 տրլն ԱՄՆ դոլար։[4]

2009թ.-ին Գերմանիայի համախառն ներքին արդյունքը կազմել է $2.81 տրլն ( 2008թ.՝ $2.955 տրլն, 2007թ.՝ $2.917 տրլն), ՀՆԱ-ի իրական աճի տեմպը 2009թ.-ի տարեվերջին՝ -4.9%։ Մեկ շնչին բաժին ընկնող համախառն ներքին արդյունքը՝ $34100 ( 6-րդը աշխարհում )։ Գյուղատնեսությունը տալիս է համախառն ներքին արդյունքի 0.9%-ը, արդյունաբերությունը՝ 26.8%-ը։Սպասարկման ոլորտին բաժին է ընկնում համախառն ներքին արդյունքի 72.3%-ը (2009թ.)։ Տնտեսության ճյուղային կառուցվածքում աշխատուժի համամասնությունը հետևյալն է.

Տուրիզմ[խմբագրել]

Համաձայն զբոսաշրջության մրցունակության հաշվետվության՝ Գերմանիան համարվում է աշխարհի ամենաանվտանգ տուրիստական ուղղություններից մեկը։[8] Գերմանիան յոթերորդ առավել այցելվող երկիրնե ողջ աշխարում,[11][12] Այն համարվում է Եվրոպայի երրորդ ամենաշատ այցելվող երկիրը։ Գերմանիայիում զբոսաշրջիկների թիվը 2012 թվականին կազմել է 407.26 միլիոն,[13] Ուսումնասիրության համաձայն՝ Գերմանիա գալու պատճառներն են մշակույթը  (75 %), հանգիստը մաքուր օդում (59 %), քաղաքները (59 %), մաքրությունը  (47 %), անվտանգությունը  (41 %), լավ հյուրանոցները (35 %), լավ խոհանոցը (34 %), հասանելիությունը (30 %), կոսմոպոլիտիզմը (27 %), գնումներ կատարելու լավ հնարավորությունները (21 %), գրավիչ գիշերային կյանքը (17 %) և այլն։ Գերմանացիների ավելի քան 30%-ը իրենց արձակուրդն անցկացնում են սեփական երկրում։[14]

Գյուղատնտեսություն[խմբագրել]

Գյուղատնտեսությունը տալիս է համախառն ներքին արդյունքի 0.9%-ը։ Այս ճյուղում զբաղված է աշխատուժի 2.4%-ը։ Գյուղատնտեսական հողահանդակները գրավում են երկրի տարածքի 35%-ը։

Գերմանիայում հողի մեծ մասը պատկանում է խոշոր տնտեսություններին, որոնց հողակտորի միջին մեծությունը 17 հա է։ Տնտեսությունների 54%-ն ունի մինչև 10 հա հող։ Փոքր տնտեսությունների մի մասը աշխատում է վնասով։

Պետությունը մի կողմից օգնություն է ցույց տալիս վնասով աշխատող ֆերմերային տնտեսություններին և, ընդհանրապես, բոլորին, մյուս կողմից՝ խրախուսում է տնտեսությունների խոշորացման գործընթացը։ Գերմանական ֆերմերային տնտեսությունները և գյուղական բնակչությունը իրենց եկամուտի զգալի մասը ստանում են ոչ գյուղատնտեսական զբաղմունքներից՝ արհեստագործությունից, զբոսաշրջությունից, փոքր ձեռնարկատիրությունից և այլն։

Գերմանիայի գյուղատնտեսությունը 90%-ի չափով ապահովում է բնակչության սննդամթերքի պահանջները։

Գյուղատնտեսության առաջատար ճյուղը կաթնամսատու անասնաբուծությունն է, որը տալիս է ճյուղի համախառն արդյունքի 67%-ը։ Անասնաբուծության համար բազա են հանդիսանում ընդարձակ արոտավայրերը, որոնք գրավում են երկրի տարածքի 30.5%-ը, մշակովի կերակրախոտերը, սննդի արդյունաբերությունը։

Գերմանիան աշխարհում չորրորդ տեղն է գրավում կաթի (տարեկան 28 մլն տ), վեցերորդ տեղը՝ մսի (տարեկան 5.8 մլն տ) արտադրությամբ։

Խոշոր եղջերավոր անասնաբուծությունը զարգացած է ամենուրեք, խոզաբուծությունը՝ ավելի շատ հյուսիսային շրջաններում։

Բուսաբուծության տակ է դրված 12 մլն հա հող, որը կազմում է գյուղատնտեսական հողահանդակների 69.5%-ը։ Մշակովի հողերի 98.6%-ը վարելահողեր են։

Գերմանիան Արևմտյան Եվրոպայում առաջին տեղն է գրավում տարեկանի, գարու, վարսակի, կարտոֆիլի, երկրորդ տեղը՝ Ֆրանսիայից հետո, ցորենի, շաքարի ճակնդեղի մշակումով։ Հացահատիկ և կարտոֆիլ մշակում են ամենուրեք, բայց առավել շատ՝ հյուսիսային շրջաններում։ Շաքարի ճակնդեղն ավելի մեծ տարածում ունի Հռենոս-Վեսֆալիայում, Բավարիայում, Մեկլենբուրգ-Առաջավոր Պոմերանիայում, խաղողը՝ Բադեն-Վյուրտեմբերգում, Էսսենում։

Գերմանիայում մշակում են նաև գայլուկ, բանջարանոցային կուլտուրաներ, ծաղիկներ։

Գյուղատնտեսության բազայի վրա զարգացած է սննդի արդյունաբերությունը։ Կենդանական յուղի և բուսայուղի արտադրությամբ Գերմանիան աշխարհում գրավում է երրորդ, Եվրոպայում՝ առաջին տեղը։ Հայտնի է գարեջրի, շաքարավազի, գինիների, ձկան, պահածոների արտադրությամբ։

Արդյունաբերություն[խմբագրել]
ՏՀԶԿ հաշվետվություն Գերմանիայի տնտեսությունը ամենաբարձներից է ԵՄ-ուն

Արդյունաբերությանը բնորոշ է գերինդուստրացումը, որի առաջատար և միջազգային շուկայում մրցադիմացկուն ճյուղերն են՝ ավտոմոբիլաշինությունը, ինքնաթիռաշինությունը, վագոնաշինությունը, էլեկտրատեխնիկան, օպտիկական և քիմիական արտադրությունը, դեղագործությունը, մետաղաձուլությունը։

Ընդ որում արդյունաբերության մեջ աստիճանաբար մեծանում է նոր՝ բարձր տեխնոլոգիաներով ճյուղերի դերը, համեմատաբար նվազում արդյունահանող, թեթև, սննդի ճյուղերի դերը։

Արդյունաբերության ավանդական ճյուղը արդյունահանումն է։ Արդյունահանում են քարածուխ, նավթ, երկաթաքար, գունավոր մետաղներ, կալիումական աղ։ Քարածխի տարեկան հանույթը կազմում է 51.2 մլն տ։ Դրանով գրավում է 10-րդ տեղը աշխարհում։ Քարածխի հանույթը աստիճանաբար նվազում է՝ կապված պահանջարկի նվազման հետ։ Քարածխի 80%-ը տալիս է Ռուրի ավազանը, մնացածը՝ Սաարի և մյուս ավազանները։ Գորշ ածխի հանույթը 193 մլն տ է. աշխարհում գրավում է առաջին տեղը։ Գորշ ածխի հանույթը նույնպես ունի նվազման միտում։ Շահագործվող հիմնական ավազաններն են Ստորին Հռենոսյանը, Էլբա և Զաալե գետերի միջև ընկած ավազանը։ Գորշ ածուխը արդյունահանվում է բաց եղանակով։ Այն հիմնականում օգտագործվում է էլեկտրակայաններում։

Նավթի տարեկան հանույթը մոտ 0.5 մլն տ է, ներմուծումը՝ 64 մլն տ։ Նավթի վերամշակման խոշոր կենտրոններն են Համբուրգը, Քյոլնը, Ինգոլշտադը։ Նավթը ներմուծում է ՌԴ-ից և Պարսից ծոցի երկրներից։

Բնական գազի արդյունահանումը տարեկան կազմում է 15.29 մլրդ մ³ ( 34-րդը աշխարհում ), սպառումը՝ 96.26 մլրդ մ³ ( 5-րդը աշխարհում), ներկրումը 94.57 մլրդ մ³ ( 2-րդը աշխարհում), արտահանումը՝ 12.64 մլրդ մ³ ( 16-րդը աշխարհում )։ ( 2009թ.)

Էլեկտրաէներգիայի արտադրությունը հասնում է 593.4 միլրդ կվտ ժ ( 8-րդը), սպառումը՝ 547.3 մլրդ կվտ ժ ( 7-րդը), արտահանման և ներկրման ցուցանիշներն են համապատասխանաբար 61.7 և 41.67 մլրդ կվտ ժ (2009թ.)։

Էլեկտրաէներգետիկայի արտադրության 61.8%-ը բաժին է ընկնում ջերմաէլեկտրակայաններին, 4.2%-ը ջրաէլեկտրակայաններին, 29.9%-ը ատոմային էլեկտրակայաններին։ Խոշորագույն ջերմաէլեկտրակայանն Մանհայմն է։ Միջուկային վառելիքով են աշխատում Ալբտախի, Ֆիլիպսբուրգի և մի շարք այլ էլեկտրակայաններ։ Գործում են քաղաքային աղբի բազայի վրա աշխատող ջերմաէլեկտրակայաններ։ Շուրջ 10 ոչ մեծ ջրաէլեկտրակայաններ կան Հռենոս, Զաալե, Էլբա և մյուս գետերի վրա։

Սև մետաղաձուլությունը։ Պողպատաձուլությամբ Գերմանիան Արևմտյան Եվրոպայում գրավում է առաջին տեղը, աշխարհում ՝ 6-րդ տեղը։ Տարեկան արտադրում է 40.6 մլն տ պողպատ։ Առաջատարների շարքում է թուջի՝ 30.0 մլն տ, և գլանվածքի արտադրությամբ։ Սև մետաղաձուլությունը զարգացած է հիմնականում Հյուսիսային Հռենոս-Վեստֆալիա երկրում՝ Դորտմունդում, Դյուսբուրգում, Սաարի երկրում՝ Սաարբրյուկենում։ Սև մետաղաձուլությունը զարգացած է նաև Բրադենբուրգում, Բրեմենում, Համբուրգում։

Գունավոր մետաղաձուլության ձեռնարկություննրը հիմնականում աշխատում են ներմուծովի հումքի բազայի վրա։ Առաջատար ճյուղը ալյումինաձուլությունն է։ Ալյումինի արտադրությամբ Գերմանիան երկրորդ տեղն է գրավում տարածաշրջանում՝ Նորվեգիայից հետո։ Ալյումինաձուլության խոշոր կենտրոններն են Էսսենը, Ֆյորդեն, Համբուրգը։ Տարեկան արտադրում է 575 հազ. տ ալյումին։ Զարգացաած է նաև զտված պղինձի՝ (տարեկան 616 հազ. տ), կապարի և ցինկի ձուլումը։

Mercedes Benz AMG SLS Black.jpg

Մեքենաշինությունը և մետաղաձուլությունը։ Այս ճյուղում զբաղված է արդյունաբերական աշխատողների 50%-ը։ Մեքենաշինության մեջ տեղի են ունենում կառուցվածքային փոփոխություններ, որոնց հետևանքով աստիճանաբար նվազում է ընդհանուր մեքենաշինության, նավաշինության դերը, մեծանում է օդանավերի, տիեզերական սարքերի, էլեկտրատեխնիկական սարքավորումների, ավտոմոբիլաշինության, համակարգիչների, էլեկտրոնային հաշվիչ մեքենաների, ինքնակառավարվող սարքերի արտադրության դերը։

Մեքենաշինության հանրահայտ ճյուղը մնում է ավտոմոբիլաշինությունը և հաստոցաշինությունը։ Հաստոցների արտադրությամբ Գերմանիան աշխարհում գրավում է երկրորդ տեղը, ավտոմոբիլների արտադրությամբ՝ երրորդ տեղը։ Ավտոմոբիլների տարեկան արտադրությունը հասնում է 4.7 մլն։ Ավտոմոբիլաշինական խոշորագույն ընկերություններ են «Ֆոլկսվագենը», «Մերսեդես Բենցը», «ԲՄՎ»-ն, «Աուդին», «Օպելը»։ Ավտոմոբիլաշինության մեջ մեծ է նաև ամերիկյան «Ֆորդ» ընկերության դերը։

«Ֆոլկսվագեն» ընկերությունը երկրում խոշորագույնն է. հիմնվել է 1938թ.։ Մասնագիտացած է մարդատար մեքենաների և ավտոբուսների արտադրության գծով։ Խոշոր կենտրոններն են Վոլֆսբուրգը, Հանովերը, որը իր դուստր ձեռնարկությունն ունի Բրազիլիայում, Մեքսիակայում, Ավստալիայում և այլ երկրներում։ «Մերսեդես Բենցի» գլխավոր ձեռնարկությունները գտնվում են Շտուտգարտում և Վերտում, «ԲՄՎ»-ինը՝ Մյունխենում և Ռեգենսբուրգում, «Օպելինը»՝ Մայնի Ֆրանկֆուրտում և Այզենախում, «Աուդի»-նը՝ Հալբրոնում։ Օդանավերի, տիեզերական սարքերի արտադրությամբ հայտնի է Մյունխենը, Բրեմենը, Համբուրգը, նավաշինությամբ՝ Համբուրգը, Քիլը, Ռոստոկը։ Էլեկտրատեխնիկական արդյունաբերության առաջատար ընկերություններն են «Սիմենսը» և «Բոշը»։ «Սիմենսը» հիմնադրվել է 1947թ., նա արտադրում է արդյունաբերական և կանցաղային նշանակության էլեկտրատեխնիկական, ինչպես նաև ռազմական ապրանքներ։

Ընկերության ձեռնարկությունները տեղաբաշված են Նյուրնբերգում, Շտուտգարտում, Համբուրգում։ Նա իր դուստր ձեռնարկությունները ունի Դանիայում, Բելգիայում, ԱՄՆ-ում և այլ երկրներում։

Էլեկտրատեխնիկական արդյունաբերության առաջատարներից է «Բոշ» ընկերությունը, որը հիմնադրվել է 1886թ., մասնագիտացած է կենցաղային էլեկտրական տեխնիկայի արտադրության բնագավառում։ Երկրում առաջիններից մեկն էր, որ սկսեց իր դուստր ձեռնարկությունները ստեղծել արտասահմանյան երկրներում՝ Ֆրանսիայում, Իտալիայում, ԱՄՆ-ում, Արգենտինայում, Բրազիլիայում և այլն։

Գերմանիան քիմիական արդյունաբերության առաջատարներից մեկն է։ Տնտեսության այս ճյուղի առաջատար երեք խոշոր ընկերությունները՝ «Բայերը», «ԲԱՍՖ», և «Հոեսհթը», հիմնադրվել են 1861-1863թթ.։ Այս և քիմիական արդյուանաբերության մեծ մասը արտադրում են բազմատեսակ ապրանքներ։

Քիմիական արդյունաբերությունը ունի շատ լայն աշխարհագրություն։ Խոշոր կենտրոններն են Համբուրգը, Մայնի Ֆրանկֆուրտը, Լյուդվիգհաֆենը, Քյոլնը, Վիլհելմսհաֆենը։

Գերմանական ընկերությունների ձեռնարկություններ կան Արևմտյան Եվրոպայի, Լատինական Ամերիակայի մի քանի տասնյակ երկրներում, ինչպես նաև Ավստրալիայում, Բելգիայում, Դանիայում, ԱՄՆ-ում, Կանադայում, Թուրքիայում և այլն։

Արդյունաբերությունում զբաղված է աշխատուժի 29.7%-ը։[15]

Ժողովրդագրություն[խմբագրել]

Գերմանիայի խոշոր քաղաքներից են Բեռլինը, Համբուրգը, Մյունխենը, Քյոլնը և այլն։ Գերմանիայի բնակչությունը գերազանցում է իր հարևան երկիր Լեհաստանին։ 2004 թվականի դրությամբ 82,5 մլն. բնակչություն։ 2,1 մլն. ԵՄ-ի /Եվրամիություն/ ներգաղթածներն են, 1,5 Եվրոպական երկրներից, ովքեր չեն հանդիսանում ԵՄ անդամ, և 1,7 մլն. թուրքեր։ Գերմանիան Եվրամիության ամենաբնակեցված երկիրն է։ Գերմանիայում շատ են կալիումական և կերակրի աղի պաշարները։ Երկիրը հարուստ է ածխի պաշարներով։ Կլիմայական պայմանները բարենպաստ են։ Այստեղ գերակշռում է բարեխառն գոտին, որը բնորոշ է մշակաբույսերի աճեցման համար։ Հռենոսի միջին հոսանքի հովտում նույնիսկ խաղող է աճում։ Գետերը ջրառատ են, նավարկելի։ Երկիրը հարուստ է անտառային ռեսուրսներով։ Երկրի տարածքի 30%-ը անտառածածկ է։ Գերմանիան բնակչության թվով Եվրոպայի ամենամեծ երկիրն է։ Բնակչության ազգային կազմը միատար է։ Բնակչությունը Գերմանիայում անհավասարաչափ է տեղաբաշխված։ Ճիշտ է, միջին խտությունը շատ բարձր է՝ 230 մարդ/քկմ, բայց կան շրջաններ, օրինակ, Հռենոս-Ռուրի մեգապոլիսում, որտեղ 1 քկմ վրա ապրում են ավելի քան 1000 մարդ։ Հարավային շրջանները զբաղեցնում են Միջգերմանական լեռները, որոնք անցյալում հարուստ էին օգտակար հանածոներով։ Բարձր է երկրի ուրբանիզացման մակարդակը՝ 90%-ից ավելի։ Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետությունը թևակոխել է զարգացման հետինդուստրիալ փուլը։ Համաշխարհային ճանաչում ունեն գերմանական Սիմենս, Բոշ, Մերսեդես-Բենց, Օպել, ԲՄՎ, Ադիդաս, Ֆոլքսվագեն, Բայեր և այլ ընկերություններ։ Գերմանիայի սեփական ու ներմուծվող ռեսուրսները ինչպես նաև որակյալ աշխատանքային ռեսուրսներն այն կարևոր նախադրյալներն են, որոնց հիման վրա զարգացել են արդյունաբերության բազային ճյուղերը՝ էներգետիկան, մետալուրգիան, մեքենաշինությունը, քիմիական արդյունաբերությունը։ Էլեկտրաէներգետիկայում գլխավոր դերը պատկանում է ՋԷԿ-երին, առաջնակարգ դեր ունեն նաև ԱԵԿ-ները։ Երկրի հարավում՝ լեռնային շրջաններում կան նաև ՋՐԷԿ-ները։ Գերմանիան Արևմտյան Եվրոպայում ամենաշատ պողպատ արտադրող երկիրն է։ Այստեղ զարգացած է մեքենաշինությունը։ Գերմանիային բնորոշ է ինտենսիվ գյուղատնտեսությունը։ Գերմանիան ունի զարգացած տրանսպորտային համակարգ։ Արտահանում է՝ մեքենաներ և սարքավորումներ, արդյունաբերական ապրանքներ։ Ներմուծում է՝ հումք, վառելիք, պարենամթերք։ Կա ապացույց, որ առաջին մարդ արարածը եկել է Գերմանիայի տարածք, 700 հազար տարի առաջ։ Շուրջ 500 հազար տարի առաջ ստեղծվել են առաջին բնակավայրերը։ Առաջին գերմանացիների մասին հիշատակվում է հին հույների և հռոմեցիների աշխատանքներում։ Գերմանիան դեմոկրատական, սոցիալական-իրավական պետություն է։ Այն կազմված է 16 դաշնային երկրներից։ Պետությունը ղեկավարվում է Գերմանիայի Հիմնական Օրենքով /Սահմանադրություն/։[4]

Քաղաքներ[խմբագրել]

Հիմնական հոդված Գերմանիայի քաղաքներ


Բեռլին
Բեռլին
Համբուրգ
Համբուրգ

Քաղաք Երկրամաս Բնակչություն Քաղաք Երկրամաս Բնակչություն

Մյունխեն
Մյունխեն
Քյոլն
Քյոլն

1 Բեռլին Բեռլին 3,471,756 10 Բրեմեն Բերմեն 547,340
2 Համբուրգ Համբուրգ 1,786,448 11 Դրեզդեն Սաքսոնիա 523,058
3 Մյունխեն Բավարիա 1,353,186 12 Լայպցիգ Սաքսոնիա 522,883
4 Քյոլն Վեսթֆալիա 1,007,119 13 Հաննովեր Սաքսոնիա Անհալթ 522,686
5 Ֆրանկֆուրտ Հեսսեն 688,664 14 Նյուրնբերգ Բավարիա 505,664
6 Շտուտգարտ Վյուրթեմբերգ 606,588 15 Դաիսբուրգ Վեսթֆալիա 489,599
7 Դյուսելդորֆ Վեսթֆալիա 598,786 16 Բոխում Վեսթֆալիա 374,737
8 Դորտմունդ Վեսթֆալիա 580,444 17 Վյուպերտալ Վեսթֆալիա 349,721
9 Էսեն Վեսթֆալիա 574,635 18 Բոն Վեսթֆալիա 324,899


Գերմանիայի ամենամեծ քաղաքներն են Բեռլինը, Համբուրգը, Մյունխենը և Քյոլնը։ Համբուրգ. Ազատ և հանզետիկ քաղաք Համբուրգը (գերմաներեն Hamburg) մեծությամբ Գերմանիայի երկրորդ քաղաքն է։  Համբուրգն առևտրի շնորհիվ հարուստ քաղաք է։ Համբուրգյան նավահանգիստը մեծութեամբ աշխարհի երրորդն է։ Այստեղ ծնվել է Յոհաննես Բրամսը։ Մյունխենը Գերմանիայի երրորդ քաղաքը և Բավարիայի մայրաքաղաքն է։ Այն հայտնի է իր գարեջրագործությամբ։ Այն գիտական և հետազոտական կենտրոն է։ Քյոլնը բնակչության քանակով Գերմանիայի չորրորդ, իսկ տարածքով՝ երրորդ ամենամեծ քաղաքն է։ Համարվում է երկրի տնտեսական և  մշակութային խոշոր կենտրոններից մեկը։[3]

Կրոն[խմբագրել]
Քյոլնի կաթոլիկ եկեղեցի համարվում է ՅՈՒՆԵՍԿՈ-ի համաշխարային ժառանգություն

Հիմնական հոդված Գերմանիայի կրոն

Քրիստոնեություն ամենամեծ կրոն Է Գերմանիայում, հետեվորդների քանակ շուրջ 51.5 մլն (62.8%) 2008 թ. դրությամբ։ [16] Կաթոլիկները   կազմում են 29.9 % , Բողոքականեր՝  30.0 %։[17] Բողոքակաները կետրոնացված էն հյուսիս արեվելքում կաթոլիկներ հարավ արեվմուտքում։[18] Երկրի 16% հայտարարում իրենց ուղղափառ քրիստոնյաներ։[16]

Բեռլինի տոն Գերմանիայի Բողոքական Եկեղեցի

Մեծությամբ եկրորդ կրոնը համարվում է իսլամը մոտ 3.8-ից 4.3 միլիոն հետեվորդ (4.6%-ից 5.2%)[19] հաջորդում է բուդիզմ հետեվորդներ մոտ 250.000 հետեվորդ , հուդայականություն շուրջ 200,000 հետեվորդ , հինդուիզմ ունի 90,000 հետեվորդ  (0.1%) Բոլոր այլ կրոնակա համայքներ դրանք քիչ չեն մոտ 50000 հոգի։[20] Գերմանացի մահմեդակաների մեծ մասը ունեն Թուրքական ծագում ունեն։[18] Գերմանիայում է Եվրոպայի Հրյական երոկրորդ ամենա մեծ համայնքը Հաջորդաբար Ֆրանսիայում և Մեծ Բրիտանիայում։[21] Գերմանիա՛ի կրոնական փոքրմասնություների 50 տոկոս բուդիստներ են որոն գաղթել են Ասիայից։[22]

Գերմանիայի 1990թ. միավորոմից հետո մեծապես աճել երկրի ոչ կրոնական բնակչությունը, ժառանգելով Խորհրդայի Միության նախկին վերհսկվող արեվելյան գերմանիայի տարածքը մեծապես նպաստել է Քրիստեոնական եկեղեցիների հետեվորդների թիվը նվազմանը հատկապես բողոքակաների թիվը[18]

Գերմանիայում 2011թ. Վերջին համազգային մարդահամարի կրոնի վերաբերյալ զեկույցի Գերմանացիների ընդանուր բանկչության 30.8 Տոկոսը համարվում էն Հռոմի կաթոլիկ եկեղեցու Հետեվորդ։ 30.3 Տոկոսը բողոքականեր որոնք պատկանում էն Գերմնիայի Ավետարանակն Եկեղեցուն։ 38.8 աթեիստ էն, զեյկուցում չի նշվում գերմանիայում այլ կրոնական փոքրամասնություների մասին։ Այդ թվում այլ բողոքակաների մասին[23]

Լեզու[խմբագրել]
Գերմաներենի տարածվածություն Եվրամիության տարածքում

Գերմաներենը պաշտոնական և խոսակցական լեզու է Գերմանիայում։[24] Այն Եվրամիության պաշտոնական 24 լեզուների ցանկում է։[25] Եվրոպական հանձնաժողովի երեք աշխատանքային լեզուներից է։

Գերմաներեն հնդեվրոպական լեզվաըտանիքի արեվմտագերմանական լեզվախմբին պատկանող լեզու։ Գերմաներեն խոսում են աշխարհում 120 միլիոն մարդ։ Պետական լեզու է Գերմանիայում, Շվեյցարիայում, Ավստրիայում, Շվեդիայում, Իտալիայում, Դանիայում, Լիխտենշտայնում և օգտագործվում է 38 այլ երկրներում։ Ըստ աշխարհի լեզուների դասակարգման գերմաներենը 9-րդն է։

Գերմանիայիում խոսվում է նաև այլ լեզուներով Ռուսերեն ըստ հաշվարկների խոսում էն մոտ 6 միլիոն մարդ։[26] Այդ թվում ՝ավելի քան 3 մլն - գաղթած նախկին Խորհրդային Միության տարածքից։[26] Ղազախստանից Ռուսաստանից Ուկրանիայից։ Թուրքերեն խոսում էն 2,1 միլիոն մարդ [27] Հարավսլավերեն (720 000 մարդ),[27] Իտալերեն (612 000 մարդ)։[27]

Ներկայում «գերմաներեն» եզրով հասկացվում են միջին և վերին գերմաներեն բարբառների վրա ձեվաորված ստանդարտ գերմաներեն, ինչպես նաև արեվմտագերմանակն բոլոր այն բարբառները, որոնք մասամբ կամ աբողջությաբ ներառվում են բարձր գերմաներենի մեջ։ Գերմանացիների իրենց մայրենի լեզվի համար նախահայր են համարում հին բարձր գերմաներենը և միջին բարձ գերմաներենը։ Արդի գերմաներենի մեջ են ներառվում նաև նոր խոցակցական ձեվերը և խառնալեզուները

Հայերը Գերմանիայում[խմբագրել]

Հայերի հետքերը Գերմանիայում գնում են մինչեւ վաղ քրիստոնեական ժամանակաշրջաններ։ Հայաստանում Քրիստոնեության ընդունումանը (301 թ.) հաջորդող տարիներին հայ-քրիստոնյա քարոզիչներ եկել են նաեւ Գերմանիայի ներկայ տարածքներ՝ քրիստոնեական կրոնը այստեղ քարոզելու եւ տարածելու մտադրությամբ։ Եվրոպայում եւ նաեւ Գերմանիայում ամենահայտնի հայկական ծագմամբ անձը Սուրբ Բարսեղն է կամ Վլասը՝ պատմական Փոքր-Հայքի Սեբաստիա (Ներկայումս կոչվում է Սվազ եւ գտնվում է Թուրքիայի տարածքում) քաղաքից։ Ծնվել է 3-րդ դարի կեսերին սեբաստացի ունեւոր հայ ընտանիքում։ Եղել է բժիշկ։ Հավանաբար դեռեւս երիտասարդ տարիքում ընդունել է քրիստոնեություն եւ ապագայում դարձել Սեբաստիայի եպիսկոպոս։ Այդ ժամանակ Սեբաստիան մտնում էր Հռովմէական Կայսրության մեջ։ Նահատակվել է 316 թվականին Լիկինուս կայսեր ծավալած քրիստոնեական հալածանքների ժամանակ։ Հռովմեական զինվորների կողմից, որոնք ընդունել էին քրիստոնեությունը, նրա հարգանքը տարածվել է Եվրոպայում եւ նաեւ Գերմանիայում։ Հայտնի են անեւ այլ հայ քարոզիչների անուններ։ Հիշատակության է արժանի նաեւ Թեոֆանու կայսրուհին, ով ըստ որոշ հետազոտողների ծագում է բյուզանդական հայ ազնվական ընտանիքներից։

Գերմանիայում բնակություն հաստատած հայերի մասին պատմական վկայություններ գրեթե չկան եւ հստակ չէ, թե հայերը երբ են ոտք դրել այս տարածք։ կա սակայն արժեքավոր մի վկայություն Բավարիայի Պասաու քաղաքից։ 11-րդ դարում այստեղ է գործել եւ նաեւ մահացել Գրիգորիս արքեպիսկոպոսը, ով եկել է Հայաստանից։ Պասաու քաղաքի Նիդերնբուրգ վանքի վերանորոգության ժամանակ հայտնաբերվել է նրա դամբարանը։ 1982 թվականին հայկական ծեսով վերաթաղվել են նրա մասունքները նույն վանքում։

Գերմանիան առաջին պետություններից է, որ կապ է հաստատել Կիլիկյան Հայաստանի հետ. Գերմանիայի Հայնրիխ 6-րդ կայսրն է ճանաչել Լեվոնին Կիլիկիայի թագավոր և թագ շնորհել նրան։ Գերմանիայի հետ է կապված նաև հայ ազատագրական շարժման գործիչ Իսրայել Օրու գործունեությունը։

Գերմանիայի համալսարանական կենտրոններում են կրթություն ստացել Կոմիտասը, Ամենայն հայոց Կաթողիկոս Գևորգ Ե Սուրենյանցը, գրողներ Լևոն Շանթը և Ավետիք Իսահակյանը, գեղանկարիչներ Վարդգես Սուրենյանցը, Հակոբ Կոջոյանը և շատ այլ հայ գիտնականներ, արվեստագետներ, քաղաքական գործիչներ։

Մոտավոր տվյալներով՝ այսօր Գերմանիայում ապրում է շուրջ 55-60 հազար հայ։

Խոշոր հայ համայնքները կամ հայկական միությունները կենտրոնացված են Քյոլնում, որտեղ եւ որի շրջակայքում ապրում են ամենաշատ հայերը, ինչպես նաեւ Բեռլինում, Մյունխենում և Համբուրգում։ Համայնքներ կամ հայկական միություններ են գործում նաեւ մի շարք այլ քաղաքներում, ինչպես օրինակ՝ Ֆրանկֆուրտ, Հանաու, Գյոպինգեն, Շտուտգարտ, Նյուրնբերգ, Աախեն, Հալլե, Բրաունշվայգ, Բիլեֆելդ, Մայնց եւ այլն։

Համայնքում ազգային կյանքն առավելապես աշխուժացել է 1991 թվականից հետո, երբ Գերմանիայում ստեղծվեց Հայ Առաքելական Եկեղեցու Գերմանիայի Թեմը՝ Քյոլն գտնվող Առաջնորդարանով։ Առաջին եւ ներկայիս առաջնորդն է Գարեգին արքեպիսկոպոս Բեկջյանը։ Թեմի կամ Առաջնորդարանի հովանու ներքո գործում են 15 համայնքներ, որոնցից միայն երեքն ունեն իրենց եկեղեցիները, իսկ մնացած համայնքներն իրենց արարողությունների համար հյուրընկալվում են գերմանական եկեղեցիներում։

Գերմանահայության հասարակական-քաղաքական կյանքում մեծ ներդրում ունեն «Գերմանահայոց Կենտրոնական Խորհուրդը», «Գերմանա-Հայկական Ընկերակցությունը», «Հայկական Հարցերի Հաստատությունը», «Ցեղասպանության ուսումնասիրման Կենտրոնը» եւ այլն։ Գործում են նաեւ մի շարք այլ հասարակական կազմակերպություններ՝ «Հայ Գործարարների Միությունը», «Հայ Բժիշկների եւ Բուժաշխատողների Միությունը», «Հայ Օգնության Միությունը», «Մեսրոպ - Հայագիտական Կենտրոնը», «Տեղեկատվական եւ Փաստագրական Կենտրոնը», «Ցեղասպանության Ճանաչման Հանձնախումբը» եւ այլն։

2008 թվականից սկսած՝ Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետությունում գործում է Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության մշտական ներկայացուցչությունը։

Գերմանիայի հայ համայնքն ունի նաև որոշակի դժվարություններ։ Համայնքում առկա են հաղորդակցման խնդիրը, ինչպես նաև տարբեր երկրներից Գերմանիա եկած հայերի մշակութային տարբերությունները։[4][5]

Մշակույթ[խմբագրել]

Գերմանիան կարելի է անվանել փիլիսոփայության, գրականության, երաժշտության և միստիկայի երկիր։ Բոլորին  հայտնի են   կոմպոզիտորներ Բախը, Բեթհովենը, Շուբերտը, Շումանը, Բրամսը, Շտրաուսը, Վագները, նկարիչներ Հանս Հոլբեյն Կրտսերը, Դյուրերը, Գրյունեվալդան, Կլեեն, գրողներ՝ Լեսսինգը, Գյոթեն, Շիլլերը, Հայնեն, Հոֆմանը։ Գերմանիայի բազմաթիվ համերգային դահլիճներում կարելի է լսել  հայտնի դիրիժորների ղեկավարությամբ հիանալի համերգներ։ Ավելին, յուրաքանչյուր խոշոր քաղաքում կա լավ նվագախումբ։ Աշխարհում լավագույնն է համարվում Բեռլինի Ֆիլհարմոնիան։ Երկրում անցկացվում է առնվազն  75 խոշոր երաժշտական փառատոններ, որոնցից 15-ը՝ նախկին Արևելյան Գերմանիայում։ Աշխարհահռչակ փառատոններից մեկը Բավարիայի Բայրոյթ քաղաքում անցկացվող Վագների օպերայի ամառային ներկայացումներն են։  Գերմանիայի մշակութային արժեքները կապված են բազմաթիվ ամրոցների և քաղաքների հետ։ Իրենց շքեղությունն ու ոգու ազատությունն են պահպանել նախկին առևտրային քաղաքներ Համբուրգն ու Բրեմենը։ Իսկական թանգարան-քաղաքներ կարելի է համարել Մյունխենն ու Բեռլինը։ Մայնի Ֆրանկֆուրտը ոչ միայն համաշխարհային ֆինանսական կենտրոն է, այլև ժամանակակից արվեստի կենտրոն։ Մեծ թվով ճարտարապետական և մշակութային հուշարձաններ կարելի է հանդիպել Վեյմարում, Դրեզդենում, Լայցպիգում, Հանովերում, Վիսբադենում, Կոբլենցում և Մյուստերում։ Հատկապես հարուստ է Բավարիան, որտեղ XIX  դարում կառուցվել են մի շարք ամրոցներ։ Բացառիկ է Սաարը, որտեղ միաձուլված են գերմանական և ֆրանսիական մշակույթները։ Քյոլնում պահպանվել է ամենահայտնի գոթական տաճարը։ Գիտության համաշխարհային և գերմանական  կենտրոններն են համալսարանական Հայդելբերգ, Հելդերլին, Տուբինգեն, Բոնն և Ֆրայբուրգ քաղաքները։ Առողջարանները. Բնական պայմանները և նպատակաուղղված քաղաքականությունը օգնել են ստեղծել  Գերմանիայի առողջարանները, որոնցից շատերը ունեն միջազգային ճանաչում։ Արդեն XIX դարում մեծ ճանաչում ունեին Վիսբադենի և Բադեն-Բադենի առողջարանները, որոնք ստեղծվել են դեռևս հին ժամանակներում՝ տեղական աղբյուրների հիման վրա։ Զբոսաշրջային հսկա գոտի է համարվում Բադեն-Վյութերբերիգի Շվարցվալդը։ Մեծ ճանաչում ունեն Գերմանիայի հյուսիսային ծովային հանգստավայրերը, օրինակ՝ Ներքին Սաքսոնիայի Կուկսհաֆենը։  Երկրի լավագույն լեռնադահուկային առողջարանն է Գարմիշ-Պարտենկարհենը։ Բազմաթիվ առողջարաններ  (ինչպիսիք են օրինակ՝  Բադ-Մերենտհեյմը և Բադ-Վիմպֆենը)  գտնվում են  Հյուսիսային Հռենոս-Վեստֆալլենում, Բադեն-Վյութեմբերգում և Բավարիայում։ Գերմանիայի առողջարանները ունեն ոչ միայն վերականգնող, այլև մշակութային նշանակություն։ Այսպիսով, Վիսբադենում XIX դարում հավաքվում էր Եվրոպայի մտավորականությունը։ Ներկայումս շատ ջանքեր են գործադրվում այդ ավանդույթների վերականգնման համար։[3]

Խոհանոց[խմբագրել]
German cuisine-Barvarian food-01.jpg

Գերմանական ազգային խոհանոցը միասնական չէ. երկրի տարբեր մարզերում ազգային են   համարվում տարբեր ճաշատեսակները։ Եթե Բեռլինում և Գերմանիայի հյուսիսում տիրում է խառը խոհարարական ոճը, ապա Բավարիան, Հեսսեն և Բադեն-Վյուրթեմբերգը մնում են «շվաբյան խոհանոցի» (Schwabische Kueche) օազիսներ, որի առավել հայտնի ուտեստներից են Մայլտաշենը (Maultaschen)՝ յուրօրինակ գերմանական խինկալիները, և Գայսբուրգեր Մարշը  (Gaisburger Marsch)՝մսե ուտեստ։Գերմանական խոհանոցը շատերի մոտ ասոցացվում է երշիկեղենի հետ։ Դրանք Գերմանիայում իրոք քիչ չեն։ Սակայն պետք չէ մոռանալ «զաուերկրաուտի» (Sauerkraug)՝ թթու կաղամբի, համբուրգյան օձաձկան, բեռլինյան շնիցելի և խմորից պատրաստված քաղցրավենիքների՝   «ֆայնբեկկերայի» մասին։ Թանձր, սննդարար գերմանական աղցանները մի փոքր ծանր են ֆրանսիականից և պարունակում են շատ քացախ։ Գերմանիայում տարածված է ինչպես գարեջուրը, այնպես էլ գինիները, հատկապես՝ սպիտակը, որը ոչնչով չի զիջում ֆրանսիականին։ Գինեգործության ավանդական կենտրոնն է համարվում պատմական Ֆրանկոնիա տարածքը (ներկայիս Բավարիան)։ Շտուտգարտ մարզում է գտնվում Ուլբա գյուղը, որը հայտնի է «Տրալլինգեր» (Trollinger)  գինով։[8]

Տես նաև[խմբագրել]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Կառավարություն

Տուրիզմ

Ծանոթագրություն[խմբագրել]
  1. Հովհաննես Բարսեղյան (2006)։ "Աշխարհագրական անունների հայերեն տառադարձության մասին որոշում", Տերմինաբանական և ուղղագրական տեղեկատու։ Երևան: 9-րդ հրաշալիք, 55։ ISBN 99941-56-03-9։ 
  2. Mangold, Max, ed. (1995). Duden, Aussprachewörterbuch (in German) (6th ed.). Dudenverlag. pp. 271, 53f. ISBN 978-3-411-20916-3.
  3. 3,0 3,1 3,2 www.maxwork.am Գերմանիա
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 www.dasaran.am Գերմանիայի Պատմություն Վարչական բաժանում Պետական կառուցվածք Հայ-գերմանական հարաբերություններ Տնտեսություն Գյուղատնտեսություն Արդյունաբերություն Ժողովրդագրություն
  5. 5,0 5,1 www.encyclopedia.am Գերմանիայի պատմություն Հայերը Գերմանիայում
  6. Հ, Ղ Գրգեարյան, Ն. Մ. Հարությունյան (1987)։ Աշխարհագրական անունների բառարան։ Երևան: «Լույս», էջ 106։ 
  7. 7,0 7,1 "World Factbook". CIA. Retrieved 26 March 2011.
  8. 8,0 8,1 8,2 www.travelnews.am Գերմանիայի մասին
  9. «Հիմնական օրենք Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետության»: Deutscher Բունդեսթագի BTG-bestellservice. Հոկտեմբեր 2010 Վերցված է 14 Ապրիլ 2011.
  10. www.armedia.am ԳԵՐՄԱՆԻԱՅԻ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ
  11. "Interim Update". UNWTO World Tourism Barometer (UNWTO). April 2011. Retrieved 26 June 2011.
  12. http://dtxtq4w60xqpw.cloudfront.net/sites/all/files/pdf/unwto_highlights13_en_hr_0.pdf
  13. Zahlen Daten Fakten 2012 (գերմաներեն), գերմանիայի ազգային տուրիստական ​​խորհուրդը
  14. T "2013 Travel & Tourism Economic Impact Report Germany". WTTC. Retrieved 2013-11-26.
  15. Ավագյան Արամայիս, Արտասահմանյան երկրների սոցիալ-տնտեսական աշխարահագրություն, ՄԱՍ II Ասիա, Երևան 2009
  16. 16,0 16,1 "EKD-Statistik: Christen in Deutschland 2007" (in German). Evangelische Kirche in Deutschland. Retrieved 28 March 2011.
  17. «Konfessionen IN DEUTSCHLAND» (գերմաներեն). Fowid. 9 Սեպտեմբեր 2009 Վերցված է Մարտ 28, 2011 թ.
  18. 18,0 18,1 18,2 "Germany".Berkley Center for Religion, Peace, and World Affairs. Retrieved 15 December 2011.
  19. "Chapter 2: Wie viele Muslime leben in Deutschland?" (PDF).Muslimisches Leben in Deutschland (in German). Bundesamt für Migration und Flüchtlinge. June 2009. pp. 80, 97. ISBN 978-3-9812115-1-1. Retrieved 28 March 2011.
  20. Գերմանիայի կրոնական փոքրամասնությները զեյկուց 28 մարտ 2011:
  21. Blake, Mariah (10 November 2006). "In Nazi cradle, Germany marks Jewish renaissance". Christian Science Monitor. Retrieved 28 March 2011.
  22. Schnabel, U. (15 March 2007). "Buddhismus Eine Religion ohne Gott". Die Zeit (in German) (Hamburg). Retrieved 19 March 2011.
  23. «1» Զեկույց 2011թ. էջ 10
  24. Եվրոպական հանձնաժողով (2006): «Հատուկ Եվրաբարոմետր -ի 243: Եվրոպացիները եւ նրանց լեզուների (ՀԱՐՑՈՒՄ)». Europa (պորտալը). Վերցված է Մարտի 28, 2011. Եվրոպական հանձնաժողով (2006): «Հատուկ Եվրաբարոմետր -ի 243: Եվրոպացիները եւ նրանց լեզուների (Համառոտ ակնարկ)». Europa (պորտալը). Վերցված է Մարտի 28, 2011.
  25. Եվրոպական հանձնաժողով. «Պաշտոնական լեզուներ». Վերցված է Հուլիսի 29, 2014.
  26. 26,0 26,1 Զեկույց Ռուսաստանի Դաշնության արտաքին գործերի նախարարության, «ռուսաց լեզուն աշխարհում», Մոսկվա, 2003 թ.
  27. 27,0 27,1 27,2 Aktuell 2001, Harenberg Lexikon Verlag, Dortmund 2000, ISBN 3-611-00890-7, стр. 56