Գերմանիա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Գերմանիա

Գերմանիայի դրոշ
(Դրոշ)

Գերմանիայի զինանշան
(Զինանշան)

EU-Germany.svg

     Գերմանիա
     Եվրոպական Միությունը

Հիմնական տեղեկություններ
Պետական լեզու. Գերմաներեն
Քաղաքամայր. Country symbol of Berlin color.svgԲեռլին
Պետական կարգ. դաշնային հանրապետություն
Կրոն. Քրիստոնեություն
Մակերես. 357,021 կմ² (2.416% ջրային)
Ազգաբնակչություն. 80,219,695 (225/կմ²)
Պետական ատրիբուտներ
Հիմն. Das Lied der Deutschen
Կարգախոս. Միասնությունը Արդարադատության ազատության
Արժույթ. Եվրո (EUR)
Ժամային գոտի. Ձմռանը (UTC+1)
Ամռանը (UTC+2)
Վեբ դոմեն | ISO | Հեռ. .de | GER | 49

Գերմանիա[1] (գերմաներեն՝ Deutschland ՄՀԱ՝ [dʒɜrməni]), Պաշտոնական անվանում Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետություն (գերմաներեն՝ Bundesrepublik Deutschland ՄՀԱ՝ [bʊndəsʁepuˌbliːk ˈdɔʏtʃlant]),[2] դաշնային խորհրդարանական հանրապետություն գտնվում է կենտրոնական Եվրոպայում, կազմված 16 շրջաններից որոնք պահպանում են սահմանփակ ինքնիշխանություն: Գերմանիայի մայրաքաղաքը և ամենամեծ քաղաքը Բեռլին է երկրի ընդանուր տարածք 357.021 քառակուսի կիլոմետր և ունի բարեխառն սեզոնային միջավայր 80.6 միլիոն բնակչություն առավել խիտ բնակեցված երկիրն է Եվրոպական Միությունում Գերմանիան խոշոր տնտեսական և քաղաքական իշխանություն Եվրոպայում և պատմական առաջնորդ բազմաթիվ մշակույթային և տեխնիկական ոլորտներում:

Ընդհանուր սահմաններ ունի հյուսիսում՝ Դանիայի (68 կմ), արևմուտքում՝ Նիդեռլանդների (577 կմ), Բելգիայի (167 կմ) և Լյուքսեմբուրգի (138 կմ), հարավ-արևմուտքում՝ Ֆրանսիայի (451 կմ), հարավում՝ Շվեյցարիայի (334 կմ) և Ավստրիայի (784 կմ), արևելքում՝ Լեհաստանի (456 կմ) և Չեխիայի (646 կմ) հետ։

Գերմանիայի խոշոր քաղաքներն են՝ Բեռլինը, Համբուրգը, Մյունխենը և Քյոլնը։ Գերմանիաի Դաշնային Հանրապետության տարածքը քիչ ավելի է հարևան Լեհաստանի տարածքից, բայց բնակչությունը համարյա 2 անգամ գերազանցում է նրան։ 2007 թվականի հուլիսի դրությամբ 82,400,996 մարդ։ 2,1 մլն. ԵՄ-ի /Եվրամիություն/ ներգաղթածներ են, 1,5 եվրոպական երկրներից՝ ովքեր չեն հանդիսանում ԵՄ անդամ, և 1,7 մլն. թուրքեր։ Գերմանիան ԵՄ-ի ամենախիտ բնակեցված երկիրն է։

Կառավարման համակարգը.Պառլամենտական Դաշնային Հանրապետություն։ Դաշնային նախագահն է Քրիստիան Վուլֆը, Դաշնային կանցլերը՝ Անգելա Մերկելը, որին նշանակում է նախագահը։ Պետությունը ղեկավարվում է Գերմանիայի Հիմնական Օրենքով։[3] Գերմանիան հանդիսանում Մեծ տերություն, անդամ նաև Միավորված Ազգերի Կազմակերպություն, Մ8, Մ20, ՆԱՏՕ-ի, ՏՀԶԿ, և Եվրախորհուրդի անդամ։

Անվանում[խմբագրել]

Գերմանիա անվանում առաջացել է Լատիներեն. «Germania» բառից Պատմականորեն` «Գերմանիա» անվանումը հայտնի է եղել դեռևս Հին Հռոմում,[4] և ամենայն հավանականությամբ, հռոմեացիներն այդ անվանումը վերցրել են հույներից: «Նոթեր Գալիական պատերազմի մասին» գրքում, որը թվագրվում է մթա առաջին դարի կեսերին, Հուլիոս Կեսարը Հռենոս գետից արևելք բնակվող հարեվաններին անվանում էր կելտեր: Գերմանական ցեղերի բարոյական արժեքները մանրամասնորեն նկարագրված են Տացիտոսի հայտնի աշխատանքում, որը վերնագրված է «Գերմանացիների ծագման և Գերմանիայի տեղակայվածության մասին»` գրված դեռևս առաջին դարում:[5]

Սլավոնացիները, ինչպես նաև Հին Ռուսիայի բնակիչներն այդպես էին անվանում նրանց, ովքեր ոչ հասկանալի և ոչ ծանոթ լեզվով էին խոսում: Եվ հենց այդ իմաստով էլ սլավոնացիները սկսեցին անվանել գերմանական ցեղերին. «немые»` այսինքն` խոսել չիմացողներ: Հնարավոր է նաև, որ «նեմեց» տերմինը տարածվել է նաև գերմանական Նեմետ ցեղի անվանումից: Հուլիոս Կեսարը նույնպես դրա մասին նշել է իր աշխատություններում: Մնում է միայն ավելացնել, որ հունգարները, որոնց լեզուն հեռու է սլավոնական լեզուների խմբից, գերմանացիներին նույնպես «նեմետ» են անվանում, որը կրկին ունի սլավոնական ծագում:[6]

Պատմություն[խմբագրել]

Մեր թվարկությունից առաջ I հազարամյակի վերջին գերանիայիի տերիտորիայում բնակվող գերմանների ցեղերը բախվեցին Հռոմեական պետության հետ։ 4-ևդ դարում ցեղերի տեղաշարժերի և խառնվելու հետևանքով, առաջացան գերմանների ցեղային նոր կազմավորումներ, որոնց մի մասը 4-6 դարերում, ժողովուրդների մեծ գաղթի ժամանակ, զբաղեցրեց Արևմտյան Հռոմեական կայսրության տերիտորիան։ Գերմանիայումո բնակություն հաստատեցին ալեմանները, բավարացիները, արևելյան ֆրանկները, սաքսերը, թյուբինգացիները, ֆրիզները։ 6 -8 դարփչում գերմանիայի տերիտորիան նվաճեցին ֆրանկները։ Այդ նվաճումն ուղեկցվում էր քրիստոնեության տարածմամբ։ Կարոլինգների կայսրության անկումից հետո Գերմանիա մտավ Արևելաֆրանկյան թագավորության մեջ, և սկսվեց գերմանիական մարզերի պետական առանձնացումը, որն ավարտվեց գերմմանական վաղ ֆեոդալական պետության ձևավորումով։ Այն ընդգրկում էր Սաքսոնիա, Ֆրանկոնիա, Ալեմանիա (Շվաբիա), Բավարիա ցեղային դքսությունները և այլ հողեր։Գերմանիա համեմատաբար միասնական պետական ամբողջություն Էր։ Սաքսոնական դինաստիայի (919-1024 թվականներին) թագավորների օրոք մեծ ազդեցություն ձեռք բերեցին դքսերը։ Արդեն Տայնրիխ I (919-936 թվականներն) հաճախ Էր ընդհարվում նրանց հետ։ Դքսերի դեմ հաջող պայքար մղեց Օտտոև I (936- 973 թվականներին)։ Տունգար քոչվորների և նորմանների անընդմեջ հարձակումներին վերջ տալուց հետո գերմանական ֆեոդալները գրավեցին պոլաբյան սլավոնների հողերը։ 951թվականին Օտտոն I իրեն ենթարկեց Տյուսիսային Իտալիան, 962 թվականին գրավեց Հռոմը, և պապը նրան թագադրեց կայսր։ Դրանով սկիզբ դրվեց «Հռոմեական սրբազան կայսրությանը։ 9-րդ դարի վերջին ֆեոդալական հարաբերություններն ընդգրկեցին ամբողջ Գերմանիան, ուժեղացավ քաղաքի ապակենտրոնացումը։ Օգտվելով դրանից պապությունը պայքար սկսեց գերմանական կայսրերի դեմ՝ քաղաքական տիրապետության համար, որն ավարտվեց 1122 թվականինի Վորմսի փոխհամաձայնությամբ ։ Սակայն կայսրերի և պապերի հակամարտությունը չավարտվեց։ Ֆրիդրիխ I Բարբարոսան (1152-1190 թվականներին) վերսկսեց իտալական արշավանքները, որոնք ավարտվեցին հյուսիսիտալական քաղաքների հաղթանակով (1176 թվականին)։ Միևնույն ժամանակ գերմանական իշխանները խաչակրաց արշավանքների պատրվակով նվաճեցին պոլաբյան սլավոնների, ինչպես նաև Էլբայից արեվելք ու Մերձբալթիկայում ապրող ժողո- վուրդների հողերը։ 13-րդ դարում սուսերակիրների օրդենը նվաճեց լիվերի և էստերի, սլավոնական օրդենը՝ պրուսների հողերը։ Իտալական քաղաքականությունը, ապա էքսպանսիան Արևելքում նպաստեցին ֆեոդալների հզորացմանը։ Երկիրը բաժանվեց առանձին իշխանությունների։ Քաղաքները, միավորվելով միությունների մեջ (Տանզա, քաղաքների Շվաբյան և Տռենոսյան միություններ), իրենք էին ձգտում ապահովել առևտրի աևվտանգությունը։ Թագավորական իշխանությունը պահպանել էր միայն շատ սահմանափակ, ձևական իրավունքներ։ Առավելապես հզորացել էին կուրֆյուրստները, որոնք ընտրում էին թագավորին և վճռում համապետական կարևորագույն հարցերը։ 1438 թվականից կայսերական գահը փաստորեն ժառանգական դարձավ (մինչև 1806 թվականը) Տաբսբուրգների համար, որոնք տիրում էին նաև ավստրիական հողերին, Նիդերլանդներին (14-րդ դարի վերջից), Չեխիային, Տունգարիայի մի մասին (15-րդ դարից), իսկ Կարլոս 5-րդ (1519-1556) ժամանակ՝ նաև Իսպանիային, Իտալիայի մի մասին և Իսպանիայի ամերիկյան գաղութներին։14-րդ դարում: Կա ապացույց, որ առաջին մարդ արարածը Գերմանիայի տարածք եկել է 700 հազար տարի առաջ‌[փա՞ստ]։ Շուրջ 500 հազար տարի առաջ ստեղծվել են առաջին բնակավայրերը։‌[փա՞ստ] Առաջին գերմանացիների մասին հիշատակվում է հին հույների և հռոմեացիների աշխատանքներում։ Գերմանիայի հիմնադրման ավանդական օրն ընդունված է նշել փետրվարի 2-ին, 962թ.։ Այդ օրն արևելաֆրանկյան թագավոր Օտտոն թագադրվել է Հռոմում, որ համարվում է Հռոմեական Կայսրության կայսր։

Գերմանական պատերազ[խմբագրել]

Գերմանական պատերազմ

1914 թվականի օգոստոսի 1֊ին Գերմանիան պատերազմ հայտարարեց Ռուսաստանին, օգոստոսի 3-ին՝ Ֆրանսիային, օգոստոսի 4-ին Անգլիան պատերազմ հայտարարեց Գերմանիային։ Պատերազմի հենց սկզբից Գերմանիայի աջ դեմոկրատները սոցիալ շովինիստական դիրք գրավեցին, ըստ Էության նրանց հարեց նաև ցենտրիստական խմբավորումը Կ․ Կաուցկու գլխավորությամբ։ Միայն ձախ սդեմոկրատները (Ռ․ Լյուքսեմբուրգ, Կ․ Լիբկնեխտ, Կ․ Ցետկին, Ֆ․ Մերինգ և ուրիշներ) հավատարիմ մնացին պրոլետարական ինտերնացիոնալիզմին։ 1915 թվականինի գարևանը նրանք ստեղծեցին «Ինտերնացիոնալ» խումբը, որը 1916 թվականին վերաևվանվեց «Սպարտակ», իսկ ավելի ուշ վերածվեց «Սպարտակ միության»։ 1918 թվականինին Գերմանիայում ստեղծվեց հեղափոխական իրադրություն։ Տեղափոխության սկիզբ ծառայեց գերմանական ծովայինների ապստամբությունը Քիլում։ Շատ քաղաքներում ստեղծվեցին սովետներ։ Նոյեմբերի 9֊ին ապստամբություն բռնկվեց Բեռլինում։ Միապետական կարգը վերացվեց։ Սովետական Միության հետհամերաշխության ցույց (Բեռլին, Լյուսագարաեն, 1920 թվականի մայիսի 11) Սովետական և գերմանական պատվիրակությունների անդամները Ռապալլոյի պայմանագրի ստորագրումից հետո (1922 թվականի ապրիլի 16-ին)։ Նկարում՝ ձախից աջ, երկրորդից սկսած ռայխսկանցլեր Վիրտ, Կրասին, Չիչերին, Իոֆֆե Սակայն իշխանությունն անցավ աջ դեմոկրատների ղեկավարների (Ֆ․ Էբերտ, Ֆ․ Շայդեման, Օ․ Լանդսբերգ) և «Անկախ կուսակցության» ղեկավարների ձեռքը, որոնք կապ հաստատեցին բանակի գերագույն հրամանատարության հետ և կնքեցին հեղափոխությունը ճնշելու գաղտնի համաձայնագիր։ 1918 թականի նոյեմբերի 11-ին Կոմպիենում Գերմանիան զինադադար կնքեց Անտանտի հետ։ 1919 թվականի հունիսի 28-ին Վերսալում ստորագրվեց հաշտության պայմանագիր՝ հաղթող տերությունների թելադրած պայմաններով ։ 1918-ի դեկտ․ 30-ից մինչև 1919-ի հունվարի 1-ը Բեռլինում տեղի ունեցավ Գերմանյի կոմունիստական կուսակցության (ԳԿԿ) հիմնադիր համագումարը։ 1919 թվականի հունվարին կառավարությունը դաժանորեն ճնշեց Բեռլինի բանվորների ելույթը, գազանաբար սպանվեցին Կ․ Լիբկնեխտը և Ռ․ Լյուքսեմբուրգը։ 1919 թվականի հուլիսի 13-ի Վայմարյան սահմանադրությամբ Գերմանիան դարձավ բուրժպառլամենտական հանրապետություն (15 երկրներ կամ հանրապետություններ և 3 «ազատ քաղաքներ»)։ Ձգտելով դուրս գալ միջազգային մեկուսացումից, Գերմանիան 1922 թվականին ապրիլի 16-ին պայմանագիր կնքեց Սովետական Ռուսաստանի հետ, դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատվեցին երկու երկրների մի–ջև։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ[խմբագրել]

Военные манёвры, Германия, 1935.2.jpg

Սովետական Միությունը, ձգտելով կանխել հակասովետական միացյալ ճակատի ստեղծումը և նկատի ունենալով, որ կոլեկտիվ անվտանգության սիստեմ ստեղծելու իր ջանքերը ձախողվել էին Անգլիայի և Ֆրանսիայի կողմից, ստիպված ըևդունեց Գերմանաիայի առաջարկությունը։ 1939 թվականի սեպտեմերի 1-֊ին Գերմանիան հարձակվեց Լեհաստանի վրա՝ սկսելով պատերազմ Եվրոպայում սեպտեմբերին Անգլիան և Ֆրանսիան պատերազմ հայտարարեցին , սակայն ակտիվ մարտական գործողություններ չձեռնարկեցին։ 1940 թվականի մարտին հիտլերականները գրավեցին Բելգիան, Նիդերլանդները, Լյուքսեմբուրգը, իսկ ապրիլին ներխուժեցին Դանիա և Նորվեգիա։ Հունիսին հանձնվեց Ֆրանսիան։ 1940 թվականի սեպտեմբերին Բեռլինում Գերմանիայի, Իտալիայի և ճապոնիայի միջև կնքվեց ռազմական դաշինք ։ Գերմանիան անմիջապես սկսեց ԽՍՀՄ-ի վրա հարձակվելու նախապատրաստությունները ։ 1941 թվականի ապրիլին Գերմանիան գրավեց Հարավսլավիաև և Տուևաստանի մեծ մասը։ 1941 թվականի հունիսի 22-ին, խախտելով սովետագերմանական չհարձակման պայմանագիրը Գերմանիան հարձակվեց ԽՍՀՄ-ի վրա։ Ծանր պաշտպանողական մարտերում սովետական զորքերը կանգնեցրին գերմանական բանակը, իսկ Մոսկվայի մոտ նրա ջախջախումը վերջնականապես խափանեց ԽՍՀՄ-ի դեմ «կայծակնային պատերազմի» հիտլերյան պլանը։ Կազմվեց հակահիտլերյան կոալիցիա՝ ԽՍՀՄ-ի, ԱՄՆ-ի և Մեծ Բրիտանիայի գլխավորությամբ, որտեղ վճռական դերը պատկանում էր խՍՀՄ-ին։ Ստալինգրադի մոտ գերմանաֆաշիստական զորքերի ջախջախումով բեկում առաջացավ ինչպես Հայրենական մեծ պատերազմի, այնպես էլ երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մեջ։ 1943 թվականին սկսեց քայքայվել ագրեսորների դաշինքը՝ նրանից դուրս եկավ Իտալիան։ Լայն թափ ընդունեց դիմադրության շարժումը գրավված երկրներում։ Ակտիվացան հակաֆաշիստական անլեգալ կազմակերպությունները։ 1944 թվականի հունիսին, երբ Գերմանիայում ռազմական և քաղաքական պարտությունն ակնհայտ էր, դաշնակիցները բացեցին երկրորդ ճակատը։ 1945 թվականի հունվար փետրվար ամիսներին սովետական բանակը մտավ Գերմանիա, ապրիլի 30-ին հաղթանակի դմրոշ կանգնեցվեց Ռայխստագի վրա։ Մայիսի 8-ին Բեռլինում ստորագրվեց ֆաշիստական Գերմանայիի անվերապահ կապիտուլյացիայի ակտը։ Գերմանիան բաժանվեց չորս օկուպացիոն գոտիների՝ Սովետական Անգլիական Ամերիկյան Ֆրանսիական Համապատասխանաբար չորս հատվածի։ Գերմանիայում Գերագույն իշխանությունը իրենց վրա վերցրեցին ԽՍՀՄ-ի, Անգլիայի, ԱՄՆ-ի, Ֆրանսիայի կառավարությունները։ Բեռլինի կոնֆերանսում ԽՍՀՄ, ԱՄՆ և Մեծ Բրիտանիան պարտավորվեցին Գերմանիայումում արմատախիլ եղավ միլիտարիզմ նացիզմ Որոշվեց հաստատել լեհգերմանական նոր սահման։ Պոտսդամի որոշումները հետևողականորեն իրագործվեցին միայն սովետական զորքերի զբաղեցրած գոտում։ Ստեղծվեց նոր, դեմոկրատական պետական ապարատ։ 1945 - 1946 թվականներին վերացվեց խոշոր կալվածատիրական հողատիրությունը։ Տողն անցավ աշխատավոր գյուղացու ձեռքը։ 1948 թվականին ԱՄՆ, Անգլիան և Ֆրանսիան արրմտյան գոտիներում անցկացրին անջատ դրամական ռեֆորմ։ Գերմանիայի պառակտման այս միջոցառումներն ավարտվեցին 1949 թվականի սեպտեմբերին Արևմտագերմանական պետության՝ Գերմանիայի Ֆեդերատիվ Հանրապետության (ԳՖՏ) ստեղծումով։ 1949 թվականի հոկտեմբերի 7֊-ին ժողովրդական խորհուրդը, որն ընտրվել էր գերմանական ժողովի կոնգրեսի կողմից, հռչակեց Գերմանական Դեմոկրատական Հանրապետության (ԳԴՀ) ստեղծումը։ Գործողության մեջ մտավ նաև դեմոկրատական սահմանադրությունը։ ԳԴՀ-ի պրեզիդենտ ընտրվեց Վ․ Պիկը, պրեմիեր֊մինիստր դարձավ Գրոտևոլը։ Սովետական կառավարությունը ԳԴՀ-ի կառավարությանը հանձնեց սովետական զինվորական վարչության ֆունկցիաները։

Աշխարագրություն[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Գերմանիայի աշխարհագրություն
Աշխարագրական քարտեզ

Գերմանիան գտնվում է կենտրնական Եվրոպայում, ընդհանուր սահմաններ ունի հյուսիսում՝ Դանիայի (68 կմ), արևմուտքում՝ Նիդեռլանդների (577 կմ), Բելգիայի (167 կմ) և Լյուքսեմբուրգի (138 կմ), հարավ-արևմուտքում՝ Ֆրանսիայի (451 կմ), հարավում՝ Շվեյցարիայի (334 կմ) և Ավստրիայի (784 կմ), արևելքում՝ Լեհաստանի (456 կմ) և Չեխիայի (646 կմ) հետ։ Ընդանուր մակերեսը կազոմում է 357.021 կմ2 կամ (137.847ք2 մղոն) որը բաղկացած է 349.223 կմ2 (134,836 ք2) հողային տարածք 7.798 կմ2 (3,011ք2) ջրային տարածք։ Եվրոպայի յոթերորդ խոշորագույն պետոթյուն է։ 62-րդ աաշխարում։[7]

Աշխարագրական էվոլոցիան տատանվում է ալպիան լեռներում (ամենաբարձր կետը Զուգսպիտզե լեռն է 2.962 մետր կամ 9.718 ոտնաչափ) Հյուսիս արեվմուտքում գտնվում Հյուսիսային ծովը իսկ Հյուսիս արեվելքում Բալթիկ ծովը անտառածածք տարածքներ գտնվում է կետրոնական Գերմանիայում հարթավարային տարածքներ հյուսիսային Գերմանիայում (ամենա ցածր կետը Վիլստերմարշն է 3.54 մետր, կմ 11.6 մետր ծովի մակարդակից ցածր) խոշոր գետերն են Հռենոս, Դանուբ, Էլբ, և Գլացիերս, որոնք գտնվում են Ալպիան տարածաշրջանում ունեն հարուստ բնական պաշարներ երկաթ, հանքաքար, պայտանյութ, լիգնիտ, պղիձ, գազ, աղ, նիկել, վարելահող և ջուր։[7]

Կլիմա[խմբագրել]
    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Գերմանիայի կլիմա

Կլիման շատ փոփոխական բնույթ ունի։ Ամառվա կեսին կարող է լինել տաք և արևային եղանակ, սակայն հաջորդ օրն իսկ կարող է ցրտել և անձրևել։ Բնական ծայրահեղ երևույթներ (երաշտ, տոռնադո, փոթորիկ, սառնամանիք և տապ) այստեղ համեմատաբար քիչ են հանդիպում։ Դրա պատճառը նաև այն է, որ Գերմանիան գտնվում է բարեխառն կլիմայական գոտում։ Վերջին տարիների ընթացքում Գերմանիայում, ինչպես ամբողջ Եվրոպայում, տեղի են ունեցել մի շարք մասշտաբային ջրհեղեղներ, սակայն դիտարկելով Գերմանիայի պատմությունը, պարզ է դառնում, որ դա բավականին հազվագյուտ բնական երևույթ է։ Շատերը  հակված են դա համարել գլոբալ տաքացման արդյունք։ Հուլիսի միջին ջերմաստիճանը կազմում է մինչև 22  աստիճան Ցելսիուս, իսկ հունվարի միջին ջերմաստիճանը 2−5 աստիճան Ցեելսիուս է։[8]

Վարչական բաժանում[խմբագրել]
    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Գերմանիայի վարչական բաժանում

Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետությունը կազմված է 16-շրջաներից, որոնց մեջ մտնում են 3 խոշոր քաղաքներ Բեռլին Բրեմեն Համբուրգ։ որոնք ել միասնական կոչվում են Լանդեր (գեր. Länder): [9] Յուրաքանչյուր շրջան ունի իր պետական ​​Սահմանադրությունը:[10] Այսօր Գերմանիայի շրջաները միջազգային իրավունքի սուբյեկտներ են։ Բարբառներում հաճախ է օգտագործվում «Դաշնային շրջան» տերմինը, սակայն իրավաբանական փաստաթղթերում այդ տերմինը չի օգտագործվում, քանի որ գերմանական հողերը միասին կազմում եմ Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետություն և դրանք Գերմանիայի վարչական միավորը չեն։[11]

Հայերեն Անգլերեն Բնակչություն
Coat of arms of Baden-Württemberg (lesser).svg Բադեն-Վյուրթեմբերգ Baden-Württemberg 10,755,000
Landessymbol Bayern.PNG Բավարիա Bavaria 12,542,000
Country symbol de-Berlin silver.svg Բեռլին Berlin 3,469,000
Brandenburg Wappen.svg Բրանդենբուրգ Brandenburg 2,500,000
Bremen Wappen.png Բրեմեն Bremen 661,000
Coat of arms of Hamburg.svg Համբուրգ Hamburg 1,788,000
Coat of arms of Hesse small.png Հեսսեն Hesse 6,066,000
DEU Schortens COA.svg Ներքին Սաքսոնիա Lower Saxony 7,914,000
Coa de-nordrhein westfalen 300px.png Հյուսիսային Հռենոս-Վեսթֆալիա North Rhine-Westphalia 17,837,000
Coat of arms of Mecklenburg-Western Pomerania (great).svg Մեքլենբուրգ Պոմերանիա Mecklenburg-Vorpommern 1,639,000
Coat of arms of Rhineland-Palatinate.svg Ռեյնլանդ-Պֆալց Rhineland-Palatinate 3,999,000
Coa de-saarland 300px.png Սաարլանդ Saarland 1,018,000
Coat of arms of Saxony.svg Սաքսոնիա Saxony 4,143,000
Wappen Sachsen-Anhalt.svg Սաքսոնիա-Անհալթ Saxony-Anhalt 2,331,000
Landeswappen Schleswig-Holstein.png Շլեզվիգ-Հոլշտայն Schleswig-Holstein 2,833,000
Coat of arms of Thuringia.svg Թյուրինգիա Thuringia 2,231,000

Քաղաքականություն[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Գերմանիայի քաղաքակնություն
Բեռլին Գերմանիայի պառլամենտ
Գերմանիայի քաղաքական համակարգ

Գերմանիան դաշնային խորհրդարանական, հանրապետություն է: Գերմանիայի քաղաքական համակարգը հիմք է դրվել 1949թ. հայտնի սահմանադրական փասթաթուղթ հայտի է որպես Grundgesetz (Հիմնական օրենք): Փոփոխություններ, ընդհանուր առմամբ պահանջում են ձայների երկու երրորդ մեծամասնությամբ երկու պալատների խորհրդարանի. հիմնարար սկզբունքները սահմանադրական, ինչպես Հոդվածներում արտահայտված երաշխավորող մարդկային արժանապատվությունը, իշխանությունների տարանջատման, դաշնային կառուցվածքի և օրենքի գերակայության ուժի մեջ են անժամկետ դարձնելու հետ:[12]

Պետական կառուցվածք[խմբագրել]
    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Գերմանիայի պետական կառուցվածք
Բելվյու պալատ, Գերմանիայի նախագահի նստավայրը

Բեռլինը Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետության մայրաքաղաքն է։ Չնայած բոլոր բանակցություններին՝ մայրաքաղաքը Բոննից Բեռլին տեղափոխելուն, Բոննին հաջողվել է մի շարք կարևոր գրասենյակներ պահել իր տարածքում, ինչպես, օրինակ, Դաշնային վերահսկիչ պալատը։ Գերմանիան դեմոկրատական, սոցիալական-իրավական պետություն է։ Այն կազմված է 16 դաշնային երկրներից։ Պետությունը ղեկավարվում է Գերմանիայի հիմնական օրենքով՝ Սահմանադրությամբ։ Ղեկավարման ձևով ԳԴՀ-ն խորհրդարանային երկիր է։ Պետության գլուխը դաշնային նախագահն է։[13]

Արտաքին հարաբերություններ[խմբագրել]
Հայ-գերմանական հարաբերություններ[խմբագրել]

Հայաստանի և Գերմանիայի միջև դիվանագիտական հարաբերությունները հաստատվել են 1992 թ-ի հունվարին, իսկ ՀՀ դեսպանությունը բացվել է 1994 թ-ին՝ Բեռլինում։ 2001 թ-ից ԳԴՀ-ում ՀՀ արտակարգ և լիազոր դեսպանն է Կարինե Ղազինյանը։ 2006 թ-ի սեպտեմբերից ԳԴՀ-ում ՀՀ պատվավոր հյուպատոսն է Գյունտեր Պիլարսկին (հյուպատոսական տարածքը՝ Բադեն-Վյուրտենբերգ երկրամաս), նստավայր՝ Կարլսռուե։ Երևանում ԳԴՀ դեսպանությունը բացվել է 1993 թ-ին։ 2007 թ-ի օգոստոսի 16-ից ՀՀ-ում ԳԴՀ արտակարգ և լիազոր դեսպանն է տիկին Անդրեա Վիկտորինը։

1991 թ-ից մինչև 2008 թ-ի հուլիսը Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետությունից Հայաստանում կատարվել են 248,7 մլն ԱՄՆ դոլարի ուղղակի ներդրումներ։ Դրանց հիմնական մասը զբաղված է ծառայությունների և առևտրի ոլորտում, իսկ մոտ մեկ տասնյակը տարբեր արտադրություններ են իրականացնում։ Գերմանացի գործարարները ներգրավված են նաև խորհրդատվական, հյուրանոցային և տուրիստական բիզնեսներում։[13]

Տնտեսություն[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Գերմանիայի տնտեսություն
Մեծ ութնյակի երկրների ՀՆԱ դինամիկան 1992-2009թթ (%)

Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետությունը համաշխարհային մասշտաբներով տնտեսական առաջատար երկրներից մեկն է։ Հադիսանալով շուկայական զարգացած ենթակառուցվածքային մոդել՝ Գերմանիայի տնտեսությունն ունի որոշ առանձնահատկություններ։ Առաջին առանձնահատկությունը ԳԴՀ տնտեսության որդեգրած սոցիալ-շուկայական համակարգն է, որը ենթադրում է սոցիալական եւ շուկայական հավասարակշռության համատեղում։ Այս համակարգը բնութագրվում է բնակչության լրիվ զբաղվածությամբ, մասնավոր հատվածի եւ գնագոյացման առողջ մեխանիզմով, ազատ մրցակցային դաշտով, կայուն արժութային քաղաքականությամբ եւ ազատ առեւտրաշրջանառությամբ։ Գերմանիայի տնտեսության մյուս առանձնահատկությունը "ռեյնյան կապիտալիզմի" մեջ է, որն ընդգծում է ֆինանսական (բանկային) համակարգի կարեւորությունը։ Գերմանիայի տնտեսության առավել զարգացած ճյուղը արդյունաբերությունն է, մասնավորապես՝ մեքենաշինությունը, էլեկտրատեխնիկական արտադրությունը, քիմիական արդյունաբերությունը, սեւ մետաղագործությունը։ Եվրոպական մի շարք զարգացած երկրների հետ Գերմանիան առաջատար է էներգոռեսուրսների պահանջարկով։ Երկրում զարգացած է նաեւ սպասարկման ոլորտը։  Գերմանիայում լավ զարգացած է նաեւ գյուղատնտեսությունը՝ չնայած նրան, որ այդ ոլորտում զբաղվածների թիվը կազմում է բնակչության չնչին մասը։ Գերմանիան վերջին տասը տարիների ընթացքում ՀՆԱ աճով Եվրագոտում զբաղեցնում է առաջին տեղը։ Գերմանիայի տնտեսության առաջատար ուղղություններից է արտաքին առեւտրաշրջանառությունը։ Ներկայումս գերմանական տնտեսությունում զբաղվածների ավելի քան 20%-ը ուղղակի կամ անուղղակի կերպով զբաղվում է արտահանմամբ։ Գերմանիայի առաջատար առեւտրային գործընկերներն են Եվրամիության անդամ երկրները (Ֆրանսիա, Մեծ Բրիտանիա), ԱՄՆ-ն, Հնդկաստանը, Չինաստանը։ Վերջին տասնամյակում Գերմանիայի տնտեսությունն արձանագրել է զարգացման բարձր տեմպեր։ 2006թ. Գերմանիայի տնտեսությունը գրանցել է 1.6%, 2007թ.՝ 1.0% տնտեսական աճ։ Վիսբադենի Պետական Վիճակագրական ծառա-յության տվյալներով՝ 2008թ. առաջին եռամսյակում Գերմանիայի ՀՆԱ-ն աճել է 1.5%, նախատեսված 0.7%-ի փոխարեն։ Այժմ Գերմանիայի կառավարությունը վարում է արդյունավետ հակաճ¬գնա-ժամային քաղաքականություն։ Մի շարք կանխատեսումների համաձայն՝ բացառված չէ, որ այս տարվա երկրորդ կեսից Գերմանիայի տնտեսությունը նորից սկսի աճել։[14]

Գերմանիան ունի հարուստ և տեխնոլոգիապես հզոր տնտեսություն, որը, ըստ գնողունակության համարժեքի սկզբունքի, աշխարհում հինգերորդն է։ Համախառն ներքին արդյունքը (այսուհետը՝ ՀՆԱ) 2007թ-ին պաշտոնական փոխարժեքով կազմել է 3,259 տրլն. ԱՄՆ դոլար, գնողունակության համարժեքով՝ 2,833 տրլն ԱՄՆ դոլար։[13]

2009թ.-ին Գերմանիայի համախառն ներքին արդյունքը կազմել է $2.81 տրլն ( 2008թ.՝ $2.955 տրլն, 2007թ.՝ $2.917 տրլն), ՀՆԱ-ի իրական աճի տեմպը 2009թ.-ի տարեվերջին՝ -4.9%։ Մեկ շնչին բաժին ընկնող համախառն ներքին արդյունքը՝ $34100 ( 6-րդը աշխարհում )։ Գյուղատնեսությունը տալիս է համախառն ներքին արդյունքի 0.9%-ը, արդյունաբերությունը՝ 26.8%-ը։Սպասարկման ոլորտին բաժին է ընկնում համախառն ներքին արդյունքի 72.3%-ը (2009թ.)։ Տնտեսության ճյուղային կառուցվածքում աշխատուժի համամասնությունը հետևյալն է.

Տուրիզմ[խմբագրել]

Համաձայն զբոսաշրջության մրցունակության հաշվետվության՝ Գերմանիան համարվում է աշխարհի ամենաանվտանգ տուրիստական ուղղություններից մեկը։[8] Գերմանիան յոթերորդ առավել այցելվող երկիրնե ողջ աշխարում,[15][16] Այն համարվում է Եվրոպայի երրորդ ամենաշատ այցելվող երկիրը։ Գերմանիայիում զբոսաշրջիկների թիվը 2012 թվականին կազմել է 407.26 միլիոն,[17] Ուսումնասիրության համաձայն՝ Գերմանիա գալու պատճառներն են մշակույթը  (75 %), հանգիստը մաքուր օդում (59 %), քաղաքները (59 %), մաքրությունը  (47 %), անվտանգությունը  (41 %), լավ հյուրանոցները (35 %), լավ խոհանոցը (34 %), հասանելիությունը (30 %), կոսմոպոլիտիզմը (27 %), գնումներ կատարելու լավ հնարավորությունները (21 %), գրավիչ գիշերային կյանքը (17 %) և այլն։ Գերմանացիների ավելի քան 30%-ը իրենց արձակուրդն անցկացնում են սեփական երկրում։[18]

Գյուղատնտեսություն[խմբագրել]

Գյուղատնտեսությունը տալիս է համախառն ներքին արդյունքի 0.9%-ը։ Այս ճյուղում զբաղված է աշխատուժի 2.4%-ը։ Գյուղատնտեսական հողահանդակները գրավում են երկրի տարածքի 35%-ը։

Գերմանիայում հողի մեծ մասը պատկանում է խոշոր տնտեսություններին, որոնց հողակտորի միջին մեծությունը 17 հա է։ Տնտեսությունների 54%-ն ունի մինչև 10 հա հող։ Փոքր տնտեսությունների մի մասը աշխատում է վնասով։

Պետությունը մի կողմից օգնություն է ցույց տալիս վնասով աշխատող ֆերմերային տնտեսություններին և, ընդհանրապես, բոլորին, մյուս կողմից՝ խրախուսում է տնտեսությունների խոշորացման գործընթացը։ Գերմանական ֆերմերային տնտեսությունները և գյուղական բնակչությունը իրենց եկամուտի զգալի մասը ստանում են ոչ գյուղատնտեսական զբաղմունքներից՝ արհեստագործությունից, զբոսաշրջությունից, փոքր ձեռնարկատիրությունից և այլն։

Գերմանիայի գյուղատնտեսությունը 90%-ի չափով ապահովում է բնակչության սննդամթերքի պահանջները։

Գյուղատնտեսության առաջատար ճյուղը կաթնամսատու անասնաբուծությունն է, որը տալիս է ճյուղի համախառն արդյունքի 67%-ը։ Անասնաբուծության համար բազա են հանդիսանում ընդարձակ արոտավայրերը, որոնք գրավում են երկրի տարածքի 30.5%-ը, մշակովի կերակրախոտերը, սննդի արդյունաբերությունը։

Գերմանիան աշխարհում չորրորդ տեղն է գրավում կաթի (տարեկան 28 մլն տ), վեցերորդ տեղը՝ մսի (տարեկան 5.8 մլն տ) արտադրությամբ։

Խոշոր եղջերավոր անասնաբուծությունը զարգացած է ամենուրեք, խոզաբուծությունը՝ ավելի շատ հյուսիսային շրջաններում։

Բուսաբուծության տակ է դրված 12 մլն հա հող, որը կազմում է գյուղատնտեսական հողահանդակների 69.5%-ը։ Մշակովի հողերի 98.6%-ը վարելահողեր են։

Գերմանիան Արևմտյան Եվրոպայում առաջին տեղն է գրավում տարեկանի, գարու, վարսակի, կարտոֆիլի, երկրորդ տեղը՝ Ֆրանսիայից հետո, ցորենի, շաքարի ճակնդեղի մշակումով։ Հացահատիկ և կարտոֆիլ մշակում են ամենուրեք, բայց առավել շատ՝ հյուսիսային շրջաններում։ Շաքարի ճակնդեղն ավելի մեծ տարածում ունի Հռենոս-Վեսֆալիայում, Բավարիայում, Մեկլենբուրգ-Առաջավոր Պոմերանիայում, խաղողը՝ Բադեն-Վյուրտեմբերգում, Էսսենում։

Գերմանիայում մշակում են նաև գայլուկ, բանջարանոցային կուլտուրաներ, ծաղիկներ։

Գյուղատնտեսության բազայի վրա զարգացած է սննդի արդյունաբերությունը։ Կենդանական յուղի և բուսայուղի արտադրությամբ Գերմանիան աշխարհում գրավում է երրորդ, Եվրոպայում՝ առաջին տեղը։ Հայտնի է գարեջրի, շաքարավազի, գինիների, ձկան, պահածոների արտադրությամբ։

Արդյունաբերություն[խմբագրել]
ՏՀԶԿ հաշվետվություն Գերմանիայի տնտեսությունը ամենաբարձներից է ԵՄ-ուն

Արդյունաբերությանը բնորոշ է գերինդուստրացումը, որի առաջատար և միջազգային շուկայում մրցադիմացկուն ճյուղերն են՝ ավտոմոբիլաշինությունը, ինքնաթիռաշինությունը, վագոնաշինությունը, էլեկտրատեխնիկան, օպտիկական և քիմիական արտադրությունը, դեղագործությունը, մետաղաձուլությունը։

Ընդ որում արդյունաբերության մեջ աստիճանաբար մեծանում է նոր՝ բարձր տեխնոլոգիաներով ճյուղերի դերը, համեմատաբար նվազում արդյունահանող, թեթև, սննդի ճյուղերի դերը։

Արդյունաբերության ավանդական ճյուղը արդյունահանումն է։ Արդյունահանում են քարածուխ, նավթ, երկաթաքար, գունավոր մետաղներ, կալիումական աղ։ Քարածխի տարեկան հանույթը կազմում է 51.2 մլն տ։ Դրանով գրավում է 10-րդ տեղը աշխարհում։ Քարածխի հանույթը աստիճանաբար նվազում է՝ կապված պահանջարկի նվազման հետ։ Քարածխի 80%-ը տալիս է Ռուրի ավազանը, մնացածը՝ Սաարի և մյուս ավազանները։ Գորշ ածխի հանույթը 193 մլն տ է. աշխարհում գրավում է առաջին տեղը։ Գորշ ածխի հանույթը նույնպես ունի նվազման միտում։ Շահագործվող հիմնական ավազաններն են Ստորին Հռենոսյանը, Էլբա և Զաալե գետերի միջև ընկած ավազանը։ Գորշ ածուխը արդյունահանվում է բաց եղանակով։ Այն հիմնականում օգտագործվում է էլեկտրակայաններում։

Նավթի տարեկան հանույթը մոտ 0.5 մլն տ է, ներմուծումը՝ 64 մլն տ։ Նավթի վերամշակման խոշոր կենտրոններն են Համբուրգը, Քյոլնը, Ինգոլշտադը։ Նավթը ներմուծում է ՌԴ-ից և Պարսից ծոցի երկրներից։

Բնական գազի արդյունահանումը տարեկան կազմում է 15.29 մլրդ մ³ ( 34-րդը աշխարհում ), սպառումը՝ 96.26 մլրդ մ³ ( 5-րդը աշխարհում), ներկրումը 94.57 մլրդ մ³ ( 2-րդը աշխարհում), արտահանումը՝ 12.64 մլրդ մ³ ( 16-րդը աշխարհում )։ ( 2009թ.)

Էլեկտրաէներգիայի արտադրությունը հասնում է 593.4 միլրդ կվտ ժ ( 8-րդը), սպառումը՝ 547.3 մլրդ կվտ ժ ( 7-րդը), արտահանման և ներկրման ցուցանիշներն են համապատասխանաբար 61.7 և 41.67 մլրդ կվտ ժ (2009թ.)։

Էլեկտրաէներգետիկայի արտադրության 61.8%-ը բաժին է ընկնում ջերմաէլեկտրակայաններին, 4.2%-ը ջրաէլեկտրակայաններին, 29.9%-ը ատոմային էլեկտրակայաններին։ Խոշորագույն ջերմաէլեկտրակայանն Մանհայմն է։ Միջուկային վառելիքով են աշխատում Ալբտախի, Ֆիլիպսբուրգի և մի շարք այլ էլեկտրակայաններ։ Գործում են քաղաքային աղբի բազայի վրա աշխատող ջերմաէլեկտրակայաններ։ Շուրջ 10 ոչ մեծ ջրաէլեկտրակայաններ կան Հռենոս, Զաալե, Էլբա և մյուս գետերի վրա։

Սև մետաղաձուլությունը։ Պողպատաձուլությամբ Գերմանիան Արևմտյան Եվրոպայում գրավում է առաջին տեղը, աշխարհում ՝ 6-րդ տեղը։ Տարեկան արտադրում է 40.6 մլն տ պողպատ։ Առաջատարների շարքում է թուջի՝ 30.0 մլն տ, և գլանվածքի արտադրությամբ։ Սև մետաղաձուլությունը զարգացած է հիմնականում Հյուսիսային Հռենոս-Վեստֆալիա երկրում՝ Դորտմունդում, Դյուսբուրգում, Սաարի երկրում՝ Սաարբրյուկենում։ Սև մետաղաձուլությունը զարգացած է նաև Բրադենբուրգում, Բրեմենում, Համբուրգում։

Գունավոր մետաղաձուլության ձեռնարկություննրը հիմնականում աշխատում են ներմուծովի հումքի բազայի վրա։ Առաջատար ճյուղը ալյումինաձուլությունն է։ Ալյումինի արտադրությամբ Գերմանիան երկրորդ տեղն է գրավում տարածաշրջանում՝ Նորվեգիայից հետո։ Ալյումինաձուլության խոշոր կենտրոններն են Էսսենը, Ֆյորդեն, Համբուրգը։ Տարեկան արտադրում է 575 հազ. տ ալյումին։ Զարգացաած է նաև զտված պղինձի՝ (տարեկան 616 հազ. տ), կապարի և ցինկի ձուլումը։

Mercedes Benz AMG SLS Black.jpg

Մեքենաշինությունը և մետաղաձուլությունը։ Այս ճյուղում զբաղված է արդյունաբերական աշխատողների 50%-ը։ Մեքենաշինության մեջ տեղի են ունենում կառուցվածքային փոփոխություններ, որոնց հետևանքով աստիճանաբար նվազում է ընդհանուր մեքենաշինության, նավաշինության դերը, մեծանում է օդանավերի, տիեզերական սարքերի, էլեկտրատեխնիկական սարքավորումների, ավտոմոբիլաշինության, համակարգիչների, էլեկտրոնային հաշվիչ մեքենաների, ինքնակառավարվող սարքերի արտադրության դերը։

Մեքենաշինության հանրահայտ ճյուղը մնում է ավտոմոբիլաշինությունը և հաստոցաշինությունը։ Հաստոցների արտադրությամբ Գերմանիան աշխարհում գրավում է երկրորդ տեղը, ավտոմոբիլների արտադրությամբ՝ երրորդ տեղը։ Ավտոմոբիլների տարեկան արտադրությունը հասնում է 4.7 մլն։ Ավտոմոբիլաշինական խոշորագույն ընկերություններ են «Ֆոլկսվագենը», «Մերսեդես Բենցը», «ԲՄՎ»-ն, «Աուդին», «Օպելը»։ Ավտոմոբիլաշինության մեջ մեծ է նաև ամերիկյան «Ֆորդ» ընկերության դերը։

«Ֆոլկսվագեն» ընկերությունը երկրում խոշորագույնն է. հիմնվել է 1938թ.։ Մասնագիտացած է մարդատար մեքենաների և ավտոբուսների արտադրության գծով։ Խոշոր կենտրոններն են Վոլֆսբուրգը, Հանովերը, որը իր դուստր ձեռնարկությունն ունի Բրազիլիայում, Մեքսիակայում, Ավստալիայում և այլ երկրներում։ «Մերսեդես Բենցի» գլխավոր ձեռնարկությունները գտնվում են Շտուտգարտում և Վերտում, «ԲՄՎ»-ինը՝ Մյունխենում և Ռեգենսբուրգում, «Օպելինը»՝ Մայնի Ֆրանկֆուրտում և Այզենախում, «Աուդի»-նը՝ Հալբրոնում։ Օդանավերի, տիեզերական սարքերի արտադրությամբ հայտնի է Մյունխենը, Բրեմենը, Համբուրգը, նավաշինությամբ՝ Համբուրգը, Քիլը, Ռոստոկը։ Էլեկտրատեխնիկական արդյունաբերության առաջատար ընկերություններն են «Սիմենսը» և «Բոշը»։ «Սիմենսը» հիմնադրվել է 1947թ., նա արտադրում է արդյունաբերական և կանցաղային նշանակության էլեկտրատեխնիկական, ինչպես նաև ռազմական ապրանքներ։

Ընկերության ձեռնարկությունները տեղաբաշված են Նյուրնբերգում, Շտուտգարտում, Համբուրգում։ Նա իր դուստր ձեռնարկությունները ունի Դանիայում, Բելգիայում, ԱՄՆ-ում և այլ երկրներում։

Էլեկտրատեխնիկական արդյունաբերության առաջատարներից է «Բոշ» ընկերությունը, որը հիմնադրվել է 1886թ., մասնագիտացած է կենցաղային էլեկտրական տեխնիկայի արտադրության բնագավառում։ Երկրում առաջիններից մեկն էր, որ սկսեց իր դուստր ձեռնարկությունները ստեղծել արտասահմանյան երկրներում՝ Ֆրանսիայում, Իտալիայում, ԱՄՆ-ում, Արգենտինայում, Բրազիլիայում և այլն։

Գերմանիան քիմիական արդյունաբերության առաջատարներից մեկն է։ Տնտեսության այս ճյուղի առաջատար երեք խոշոր ընկերությունները՝ «Բայերը», «ԲԱՍՖ», և «Հոեսհթը», հիմնադրվել են 1861-1863թթ.։ Այս և քիմիական արդյուանաբերության մեծ մասը արտադրում են բազմատեսակ ապրանքներ։

Քիմիական արդյունաբերությունը ունի շատ լայն աշխարհագրություն։ Խոշոր կենտրոններն են Համբուրգը, Մայնի Ֆրանկֆուրտը, Լյուդվիգհաֆենը, Քյոլնը, Վիլհելմսհաֆենը։

Գերմանական ընկերությունների ձեռնարկություններ կան Արևմտյան Եվրոպայի, Լատինական Ամերիակայի մի քանի տասնյակ երկրներում, ինչպես նաև Ավստրալիայում, Բելգիայում, Դանիայում, ԱՄՆ-ում, Կանադայում, Թուրքիայում և այլն։

Արդյունաբերությունում զբաղված է աշխատուժի 29.7%-ը։[19]

Ժողովրդագրություն[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Ժողվրդավարություն Գերմանիայում

Գերմանիայի խոշոր քաղաքներից են Բեռլինը, Համբուրգը, Մյունխենը, Քյոլնը և այլն։ Գերմանիայի բնակչությունը գերազանցում է իր հարևան երկիր Լեհաստանին։ 2004 թվականի դրությամբ 82,5 մլն. բնակչություն։ 2,1 մլն. ԵՄ-ի /Եվրամիություն/ ներգաղթածներն են, 1,5 Եվրոպական երկրներից, ովքեր չեն հանդիսանում ԵՄ անդամ, և 1,7 մլն. թուրքեր։ Գերմանիան Եվրամիության ամենաբնակեցված երկիրն է։ Գերմանիայում շատ են կալիումական և կերակրի աղի պաշարները։ Երկիրը հարուստ է ածխի պաշարներով։ Կլիմայական պայմանները բարենպաստ են։ Այստեղ գերակշռում է բարեխառն գոտին, որը բնորոշ է մշակաբույսերի աճեցման համար։ Հռենոսի միջին հոսանքի հովտում նույնիսկ խաղող է աճում։ Գետերը ջրառատ են, նավարկելի։ Երկիրը հարուստ է անտառային ռեսուրսներով։ Երկրի տարածքի 30%-ը անտառածածկ է։ Գերմանիան բնակչության թվով Եվրոպայի ամենամեծ երկիրն է։ Բնակչության ազգային կազմը միատար է։ Բնակչությունը Գերմանիայում անհավասարաչափ է տեղաբաշխված։ Ճիշտ է, միջին խտությունը շատ բարձր է՝ 230 մարդ/քկմ, բայց կան շրջաններ, օրինակ, Հռենոս-Ռուրի մեգապոլիսում, որտեղ 1 քկմ վրա ապրում են ավելի քան 1000 մարդ։ Հարավային շրջանները զբաղեցնում են Միջգերմանական լեռները, որոնք անցյալում հարուստ էին օգտակար հանածոներով։ Բարձր է երկրի ուրբանիզացման մակարդակը՝ 90%-ից ավելի։ Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետությունը թևակոխել է զարգացման հետինդուստրիալ փուլը։ Համաշխարհային ճանաչում ունեն գերմանական Սիմենս, Բոշ, Մերսեդես-Բենց, Օպել, ԲՄՎ, Ադիդաս, Ֆոլքսվագեն, Բայեր և այլ ընկերություններ։ Գերմանիայի սեփական ու ներմուծվող ռեսուրսները ինչպես նաև որակյալ աշխատանքային ռեսուրսներն այն կարևոր նախադրյալներն են, որոնց հիման վրա զարգացել են արդյունաբերության բազային ճյուղերը՝ էներգետիկան, մետալուրգիան, մեքենաշինությունը, քիմիական արդյունաբերությունը։ Էլեկտրաէներգետիկայում գլխավոր դերը պատկանում է ՋԷԿ-երին, առաջնակարգ դեր ունեն նաև ԱԵԿ-ները։ Երկրի հարավում՝ լեռնային շրջաններում կան նաև ՋՐԷԿ-ները։ Գերմանիան Արևմտյան Եվրոպայում ամենաշատ պողպատ արտադրող երկիրն է։ Այստեղ զարգացած է մեքենաշինությունը։ Գերմանիային բնորոշ է ինտենսիվ գյուղատնտեսությունը։ Գերմանիան ունի զարգացած տրանսպորտային համակարգ։ Արտահանում է՝ մեքենաներ և սարքավորումներ, արդյունաբերական ապրանքներ։ Ներմուծում է՝ հումք, վառելիք, պարենամթերք։ Կա ապացույց, որ առաջին մարդ արարածը եկել է Գերմանիայի տարածք, 700 հազար տարի առաջ։ Շուրջ 500 հազար տարի առաջ ստեղծվել են առաջին բնակավայրերը։ Առաջին գերմանացիների մասին հիշատակվում է հին հույների և հռոմեցիների աշխատանքներում։ Գերմանիան դեմոկրատական, սոցիալական-իրավական պետություն է։ Այն կազմված է 16 դաշնային երկրներից։ Պետությունը ղեկավարվում է Գերմանիայի Հիմնական Օրենքով /Սահմանադրություն/։[13]

Քաղաքներ[խմբագրել]
    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Գերմանիայի քաղաքներ

Բեռլին
Բեռլին
Համբուրգ
Համբուրգ

Քաղաք Երկրամաս Բնակչություն Քաղաք Երկրամաս Բնակչություն

Մյունխեն
Մյունխեն
Քյոլն
Քյոլն

1 Բեռլին Բեռլին 3,471,756 10 Բրեմեն Բերմեն 547,340
2 Համբուրգ Համբուրգ 1,786,448 11 Դրեզդեն Սաքսոնիա 523,058
3 Մյունխեն Բավարիա 1,353,186 12 Լայպցիգ Սաքսոնիա 522,883
4 Քյոլն Վեսթֆալիա 1,007,119 13 Հաննովեր Սաքսոնիա Անհալթ 522,686
5 Ֆրանկֆուրտ Հեսսեն 688,664 14 Նյուրնբերգ Բավարիա 505,664
6 Շտուտգարտ Վյուրթեմբերգ 606,588 15 Դաիսբուրգ Վեսթֆալիա 489,599
7 Դյուսելդորֆ Վեսթֆալիա 598,786 16 Բոխում Վեսթֆալիա 374,737
8 Դորտմունդ Վեսթֆալիա 580,444 17 Վյուպերտալ Վեսթֆալիա 349,721
9 Էսեն Վեսթֆալիա 574,635 18 Բոն Վեսթֆալիա 324,899


Գերմանիայի ամենամեծ քաղաքներն են Բեռլինը, Համբուրգը, Մյունխենը և Քյոլնը։ Համբուրգ. Ազատ և հանզետիկ քաղաք Համբուրգը (գերմաներեն Hamburg) մեծությամբ Գերմանիայի երկրորդ քաղաքն է։  Համբուրգն առևտրի շնորհիվ հարուստ քաղաք է։ Համբուրգյան նավահանգիստը մեծութեամբ աշխարհի երրորդն է։ Այստեղ ծնվել է Յոհաննես Բրամսը։ Մյունխենը Գերմանիայի երրորդ քաղաքը և Բավարիայի մայրաքաղաքն է։ Այն հայտնի է իր գարեջրագործությամբ։ Այն գիտական և հետազոտական կենտրոն է։ Քյոլնը բնակչության քանակով Գերմանիայի չորրորդ, իսկ տարածքով՝ երրորդ ամենամեծ քաղաքն է։ Համարվում է երկրի տնտեսական և  մշակութային խոշոր կենտրոններից մեկը։[3]

Կրոն[խմբագրել]
Բեռլինի տոն Գերմանիայի Բողոքական Եկեղեցի
    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Գերմանիայի կրոն

Քրիստոնեություն ամենամեծ կրոն Է Գերմանիայում, հետեվորդների քանակ շուրջ 51.5 մլն (62.8%) 2008 թ. դրությամբ։ [20] Կաթոլիկները   կազմում են 29.9 % , Բողոքականեր՝  30.0 %։[21] Բողոքակաները կետրոնացված էն հյուսիս արեվելքում կաթոլիկներ հարավ արեվմուտքում։[22] Երկրի 16% հայտարարում իրենց ուղղափառ քրիստոնյաներ։[20]

Բեռլինի տոն Գերմանիայի Բողոքական Եկեղեցի

Մեծությամբ եկրորդ կրոնը համարվում է իսլամը մոտ 3.8-ից 4.3 միլիոն հետեվորդ (4.6%-ից 5.2%)[23] հաջորդում է բուդիզմ հետեվորդներ մոտ 250.000 հետեվորդ , հուդայականություն շուրջ 200,000 հետեվորդ , հինդուիզմ ունի 90,000 հետեվորդ  (0.1%) Բոլոր այլ կրոնակա համայքներ դրանք քիչ չեն մոտ 50000 հոգի։[24] Գերմանացի մահմեդակաների մեծ մասը ունեն Թուրքական ծագում ունեն։[22] Գերմանիայում է Եվրոպայի Հրյական երոկրորդ ամենա մեծ համայնքը Հաջորդաբար Ֆրանսիայում և Մեծ Բրիտանիայում։[25] Գերմանիա՛ի կրոնական փոքրմասնություների 50 տոկոս բուդիստներ են որոն գաղթել են Ասիայից։[26]

Գերմանիայի 1990թ. միավորոմից հետո մեծապես աճել երկրի ոչ կրոնական բնակչությունը, ժառանգելով Խորհրդայի Միության նախկին վերհսկվող արեվելյան գերմանիայի տարածքը մեծապես նպաստել է Քրիստեոնական եկեղեցիների հետեվորդների թիվը նվազմանը հատկապես բողոքակաների թիվը[22]

Գերմանիայում 2011թ. Վերջին համազգային մարդահամարի կրոնի վերաբերյալ զեկույցի Գերմանացիների ընդանուր բանկչության 30.8 Տոկոսը համարվում էն Հռոմի կաթոլիկ եկեղեցու Հետեվորդ։ 30.3 Տոկոսը բողոքականեր որոնք պատկանում էն Գերմնիայի Ավետարանակն Եկեղեցուն։ 38.8 աթեիստ էն, զեյկուցում չի նշվում գերմանիայում այլ կրոնական փոքրամասնություների մասին։ Այդ թվում այլ բողոքակաների մասին[27]

Լեզու[խմբագրել]
Գերմաներենի տարածվածություն Եվրամիության տարածքում

Գերմաներենը պաշտոնական և խոսակցական լեզու է Գերմանիայում։[28] Այն Եվրամիության պաշտոնական 24 լեզուների ցանկում է։[29] Եվրոպական հանձնաժողովի երեք աշխատանքային լեզուներից է։

Գերմաներեն հնդեվրոպական լեզվաըտանիքի արեվմտագերմանական լեզվախմբին պատկանող լեզու։ Գերմաներեն խոսում են աշխարհում 120 միլիոն մարդ։ Պետական լեզու է Գերմանիայում, Շվեյցարիայում, Ավստրիայում, Շվեդիայում, Իտալիայում, Դանիայում, Լիխտենշտայնում և օգտագործվում է 38 այլ երկրներում։ Ըստ աշխարհի լեզուների դասակարգման գերմաներենը 9-րդն է։

Գերմանիայիում խոսվում է նաև այլ լեզուներով Ռուսերեն ըստ հաշվարկների խոսում էն մոտ 6 միլիոն մարդ։[30] Այդ թվում ՝ավելի քան 3 մլն - գաղթած նախկին Խորհրդային Միության տարածքից։[30] Ղազախստանից Ռուսաստանից Ուկրանիայից։ Թուրքերեն խոսում էն 2,1 միլիոն մարդ [31] Հարավսլավերեն (720 000 մարդ),[31] Իտալերեն (612 000 մարդ)։[31]

Ներկայում «գերմաներեն» եզրով հասկացվում են միջին և վերին գերմաներեն բարբառների վրա ձեվաորված ստանդարտ գերմաներեն, ինչպես նաև արեվմտագերմանակն բոլոր այն բարբառները, որոնք մասամբ կամ աբողջությաբ ներառվում են բարձր գերմաներենի մեջ։ Գերմանացիների իրենց մայրենի լեզվի համար նախահայր են համարում հին բարձր գերմաներենը և միջին բարձ գերմաներենը։ Արդի գերմաներենի մեջ են ներառվում նաև նոր խոցակցական ձեվերը և խառնալեզուները

Հայերն Գերմանիայում[խմբագրել]
    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Հայերն Գերմանիայում


Հայերի հետքերը Գերմանիայում գնում են մինչեւ վաղ քրիստոնեական ժամանակաշրջաններ։ Հայաստանում Քրիստոնեության ընդունումանը (301 թ.) հաջորդող տարիներին հայ-քրիստոնյա քարոզիչներ եկել են նաեւ Գերմանիայի ներկայ տարածքներ՝ քրիստոնեական կրոնը այստեղ քարոզելու եւ տարածելու մտադրությամբ։ Եվրոպայում եւ նաեւ Գերմանիայում ամենահայտնի հայկական ծագմամբ անձը Սուրբ Բարսեղն է կամ Վլասը՝ պատմական Փոքր-Հայքի Սեբաստիա (Ներկայումս կոչվում է Սվազ եւ գտնվում է Թուրքիայի տարածքում) քաղաքից։ Ծնվել է 3-րդ դարի կեսերին սեբաստացի ունեւոր հայ ընտանիքում։ Եղել է բժիշկ։ Հավանաբար դեռեւս երիտասարդ տարիքում ընդունել է քրիստոնեություն եւ ապագայում դարձել Սեբաստիայի եպիսկոպոս։ Այդ ժամանակ Սեբաստիան մտնում էր Հռովմէական Կայսրության մեջ։ Նահատակվել է 316 թվականին Լիկինուս կայսեր ծավալած քրիստոնեական հալածանքների ժամանակ։ Հռովմեական զինվորների կողմից, որոնք ընդունել էին քրիստոնեությունը, նրա հարգանքը տարածվել է Եվրոպայում եւ նաեւ Գերմանիայում։ Հայտնի են անեւ այլ հայ քարոզիչների անուններ։ Հիշատակության է արժանի նաեւ Թեոֆանու կայսրուհին, ով ըստ որոշ հետազոտողների ծագում է բյուզանդական հայ ազնվական ընտանիքներից։

Գերմանիայում բնակություն հաստատած հայերի մասին պատմական վկայություններ գրեթե չկան եւ հստակ չէ, թե հայերը երբ են ոտք դրել այս տարածք։ կա սակայն արժեքավոր մի վկայություն Բավարիայի Պասաու քաղաքից։ 11-րդ դարում այստեղ է գործել եւ նաեւ մահացել Գրիգորիս արքեպիսկոպոսը, ով եկել է Հայաստանից։ Պասաու քաղաքի Նիդերնբուրգ վանքի վերանորոգության ժամանակ հայտնաբերվել է նրա դամբարանը։ 1982 թվականին հայկական ծեսով վերաթաղվել են նրա մասունքները նույն վանքում։

Գերմանիան առաջին պետություններից է, որ կապ է հաստատել Կիլիկյան Հայաստանի հետ. Գերմանիայի Հայնրիխ 6-րդ կայսրն է ճանաչել Լեվոնին Կիլիկիայի թագավոր և թագ շնորհել նրան։ Գերմանիայի հետ է կապված նաև հայ ազատագրական շարժման գործիչ Իսրայել Օրու գործունեությունը։

Գերմանիայի համալսարանական կենտրոններում են կրթություն ստացել Կոմիտասը, Ամենայն հայոց Կաթողիկոս Գևորգ Ե Սուրենյանցը, գրողներ Լևոն Շանթը և Ավետիք Իսահակյանը, գեղանկարիչներ Վարդգես Սուրենյանցը, Հակոբ Կոջոյանը և շատ այլ հայ գիտնականներ, արվեստագետներ, քաղաքական գործիչներ։

Մոտավոր տվյալներով՝ այսօր Գերմանիայում ապրում է շուրջ 55-60 հազար հայ։

Խոշոր հայ համայնքները կամ հայկական միությունները կենտրոնացված են Քյոլնում, որտեղ եւ որի շրջակայքում ապրում են ամենաշատ հայերը, ինչպես նաեւ Բեռլինում, Մյունխենում և Համբուրգում։ Համայնքներ կամ հայկական միություններ են գործում նաեւ մի շարք այլ քաղաքներում, ինչպես օրինակ՝ Ֆրանկֆուրտ, Հանաու, Գյոպինգեն, Շտուտգարտ, Նյուրնբերգ, Աախեն, Հալլե, Բրաունշվայգ, Բիլեֆելդ, Մայնց եւ այլն։

Համայնքում ազգային կյանքն առավելապես աշխուժացել է 1991 թվականից հետո, երբ Գերմանիայում ստեղծվեց Հայ Առաքելական Եկեղեցու Գերմանիայի Թեմը՝ Քյոլն գտնվող Առաջնորդարանով։ Առաջին եւ ներկայիս առաջնորդն է Գարեգին արքեպիսկոպոս Բեկջյանը։ Թեմի կամ Առաջնորդարանի հովանու ներքո գործում են 15 համայնքներ, որոնցից միայն երեքն ունեն իրենց եկեղեցիները, իսկ մնացած համայնքներն իրենց արարողությունների համար հյուրընկալվում են գերմանական եկեղեցիներում։

Գերմանահայության հասարակական-քաղաքական կյանքում մեծ ներդրում ունեն «Գերմանահայոց Կենտրոնական Խորհուրդը», «Գերմանա-Հայկական Ընկերակցությունը», «Հայկական Հարցերի Հաստատությունը», «Ցեղասպանության ուսումնասիրման Կենտրոնը» եւ այլն։ Գործում են նաեւ մի շարք այլ հասարակական կազմակերպություններ՝ «Հայ Գործարարների Միությունը», «Հայ Բժիշկների եւ Բուժաշխատողների Միությունը», «Հայ Օգնության Միությունը», «Մեսրոպ - Հայագիտական Կենտրոնը», «Տեղեկատվական եւ Փաստագրական Կենտրոնը», «Ցեղասպանության Ճանաչման Հանձնախումբը» եւ այլն։

2008 թվականից սկսած՝ Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետությունում գործում է Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության մշտական ներկայացուցչությունը։

Գերմանիայի հայ համայնքն ունի նաև որոշակի դժվարություններ։ Համայնքում առկա են հաղորդակցման խնդիրը, ինչպես նաև տարբեր երկրներից Գերմանիա եկած հայերի մշակութային տարբերությունները։[13][32]

Մշակույթ[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Գերմանական մշակույթ

Գերմանիան կարելի է անվանել փիլիսոփայության, գրականության, երաժշտության և միստիկայի երկիր։ Բոլորին  հայտնի են   կոմպոզիտորներ Բախը, Բեթհովենը, Շուբերտը, Շումանը, Բրամսը, Շտրաուսը, Վագները, նկարիչներ Հանս Հոլբեյն Կրտսերը, Դյուրերը, Գրյունեվալդան, Կլեեն, գրողներ՝ Լեսսինգը, Գյոթեն, Շիլլերը, Հայնեն, Հոֆմանը։  Գերմանիայի մշակութային արժեքները կապված են բազմաթիվ ամրոցների և քաղաքների հետ։ Իրենց շքեղությունն ու ոգու ազատությունն են պահպանել նախկին առևտրային քաղաքներ Համբուրգն ու Բրեմենը։ Իսկական թանգարան-քաղաքներ կարելի է համարել Մյունխենն ու Բեռլինը։ Մեծ թվով ճարտարապետական և մշակութային հուշարձաններ կարելի է հանդիպել Վեյմարում, Դրեզդենում, Լայցպիգում, Հանովերում, Վիսբադենում, Կոբլենցում և Մյուստերում։ Հատկապես հարուստ է Բավարիան, որտեղ XIX  դարում կառուցվել են մի շարք ամրոցներ։ Բացառիկ է Սաարը, որտեղ միաձուլված են գերմանական և ֆրանսիական մշակույթները։ Քյոլնում պահպանվել է ամենահայտնի գոթական տաճարը։ Գիտության համաշխարհային և գերմանական  կենտրոններն են համալսարանական Հայդելբերգ, Հելդերլին, Տուբինգեն, Բոնն և Ֆրայբուրգ քաղաքները։ Առողջարանները. Բնական պայմանները և նպատակաուղղված քաղաքականությունը օգնել են ստեղծել  Գերմանիայի առողջարանները, որոնցից շատերը ունեն միջազգային ճանաչում։ Արդեն XIX դարում մեծ ճանաչում ունեին Վիսբադենի և Բադեն-Բադենի առողջարանները, որոնք ստեղծվել են դեռևս հին ժամանակներում՝ տեղական աղբյուրների հիման վրա։ Զբոսաշրջային հսկա գոտի է համարվում Բադեն-Վյութերբերիգի Շվարցվալդը։ Մեծ ճանաչում ունեն Գերմանիայի հյուսիսային ծովային հանգստավայրերը, օրինակ՝ Ներքին Սաքսոնիայի Կուկսհաֆենը։  Երկրի լավագույն լեռնադահուկային առողջարանն է Գարմիշ-Պարտենկարհենը։ Բազմաթիվ առողջարաններ  (ինչպիսիք են օրինակ՝  Բադ-Մերենտհեյմը և Բադ-Վիմպֆենը)  գտնվում են  Հյուսիսային Հռենոս-Վեստֆալլենում, Բադեն-Վյութեմբերգում և Բավարիայում։ Գերմանիայի առողջարանները ունեն ոչ միայն վերականգնող, այլև մշակութային նշանակություն։ Այսպիսով, Վիսբադենում XIX դարում հավաքվում էր Եվրոպայի մտավորականությունը։ Ներկայումս շատ ջանքեր են գործադրվում այդ ավանդույթների վերականգնման համար։[3]

Արվեստ[խմբագրել]
    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Գերմանական արվեստ

Բազմաթիվ գերմանացի նկարիչներ վայելում միջազգային հեղինակությունը իրենց աշխատանքի տարբեր գեղարվեստական ​​ոճերով: Ալբրեխտ Դյուրեր, Հանս Հոլբայն Կրտսեր, Մաթիաս Գրունեվալդ, և Լուկաս Կրանախ Ավագ, որոնք եղել են վերածննդի կարեվոր նկարիչներից, Պիտեր Պաուլ Ռուբենս եւ Յոհան Բապտիստական, ​Զիմերման Բարոկկո, Կասպար Դավիդ Ֆրիդրիխ, և Կառլ Սպիտզվեգ, ռոմանտիցիզմ: ​​Մաքս Լիբերման, Իմպրեսիոնիզմ ու Մաքս Էռնստ սյուրռեալիզմ:

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո, հիմնական շարժումները Նոր-էքսպրեսիոնիզմի, կատարողական արվեստի և հայեցակարգային արվեստի ճյուղը դարձել, նշանավոր արվեստագետների, ինչպիսիք են Ջոզեֆ Բեույս, Գերհարդ Ռիխտերի, Յորգ Իմենդորֆ, Հա Սքուլտ, Արիս Կալաիզիս, Նեո Ռաուխ և Անդրեաս Գուրսկին (լուսանկար) : Գերմանիայում են անցկացվում խոշոր ցուցահանդեսներ և փառատոներ: Մայնի Ֆրանկֆուրտը ոչ միայն համաշխարհային ֆինանսական կենտրոն է, այլեվ ժամանակակից արվեստի կենտրոն։

Գրականություն[խմբագրել]
    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Գերմանական գրականություն

Գերմանական գրականությունը ունի մեծ պատմություն: Հին վերին գերմաներենով մեզ է հասել «Տիլդեբրանդի երգը» հերոսական Էպոսը։ Հնագույն պոեմը «Տելիանդ»-ն է, որտեղ փորձ է արվել սրբերի բիբլիական վարքը հարմարեցնել հերոսական էպոսին։ IX—X դդ․ են վերաբերում վանական Օտֆրիդ Վայսենբուրգցու ավետարանական զրույցների բանաստեղծական վերապատումները։ Բանավոր ստեղծագործության բանաստեղծական ավանդույթները պահպանում Էին թափառաշրջիկ երգիչները՝ շպիլմանները։ XII դ․ ասկետական քարոզների փոխարեն լայն տարածում են գտնում պոեմները («Ռոթեր արքան», «Դուքս Էռնստ» ևն), ասպետական վեպը և քնարերգությունը, որոնք ամբողջությամբ աշխար–հիկ բնույթի էին, բացի Վոլֆրամ ֆոն էշենբախի «Պարցիֆալ» վեպից, որտեղ իշխողը կրոնական միստիկան էր։ Գոթֆրիդ Ստրասբուրգցու «Տրիստան և Իզոլդա» վեպում և միննեզինգերների բանաստեղծություններում (Վալտեր ֆոն դեր Ֆոգելվայդե) Փառաբանվում էր կնոջ ասպետական պաշտամունքը։ XII —XIII դդ․ հիշատակելի են «Նիբելունգների երգը», «Գուդրուններ» (XIII դ․ սկիզբ) հին հերոսական պատումների վերջին խմբագրումները։ XIII դ․ զարգացան քաղաքային ժամանակագրությունների ժանրը (նյուրնբերգյան ևն), բյուրգերական գրականությունը (Շտրիկեր)։ XIV—XV դդ․ լայն տարածում գտան խրատական և այլաբանական պոեզիան, մայստերզանգը, ֆաստնախտշպիլները։ Վերածնության դարաշրջանում ծաղկեց հումանիստական գրականությունը՝ ստանալով հակաեկեղեցական ուղղություն (Ս․ Բրանտ, «Տիմարների նավը», 1494, էրազմ Ռոտերդամցի, «Գովք հիմարության», 1509, Թ․ Մուռներ, «Խարդախների համքարությունը», 1512)։ Սրամիտ և անողոք էին Ուլրիխ ֆոն Տուտենի երկխոսություևները։ Ռեֆորմացիայի գրականությունը առավել լրիվ արտահայտություն գտավ Մ․ Լութերի՝ պապական Հռոմի մերկացումներում։ Գյուղացիական պատերազմի երգերը բացեցին գերմանական գրականության հեղափոխական էջը։ Թ․ Մյունցերի քարոզները համակված էին կոմունիստական իդեալով, թեև նրա ձևակերպումները կրոևական էին։ Ֆեոդալական ճնշման և կրոնական կեղծ բարեպաշտության դեմ բողոք է արտահայտված Հ․ Սաքսի, Ֆիշարտի ստեղծագործություններում։ XVII դ․ գրականությունը զարգացավ Երեսնամյա պատերազմի և ընդհանուր հոգևոր ճգնաժամի պայմաններում։ Խ․ Գրիմելսհաուզենի ստեղծագործությունը («Սիմպլիցիսիմուս», 1669) ռեալիստորեն արտացոլում է ժողովրդի ողբերգական ճակատագիրը պատերազմից ամայացած երկրում։ XVIII դ․ Գոտշեդը նպաստեց վաղ լուսավորության գրականության ու թատրոնի զարգացմանը՝ ֆրանսիական կլասիցիզմի օրինակով, բայց միայն Գ․Լեսսինգի ստեղծագործության մեջ այն ստացավ հակամիապե–տական բնույթ ու հասավ բարձր զարգացման («Միննա ֆոն Բառնևելմ», 1767, «էմիլիա Գալոտի», 1772, «Նաթան Իմաս–տուն», 1779)։ «Լաոկոոն»-ում (1766) և «Տամբուրգյան դրամաաուրգիա»-ում (1767—69) հիմնավորված են ռեալիզմի և ազգային արվեստի սկզբունքները։ Ք․ Վիլանդը «Ագաթոն» (1766) վեպով սկզբնավորեց գերմանական «դաստիարակչական վեպի» ժանրը։ Ֆ․ Կլոպշտոկի քնարերգությունը, որն արտահայտում էր գերմանական բյուրգերականության առաջավոր մասի ինքնագիտակցությունը, մեծ ազդեցություն գործեց երիտասարդ բանաստեղծների վրա։ XVIII դ․ 70-ական թթ․ «Գրոհի ու փոթորկի գրողները, զարգացնելով Լեսսինգի դեմոկրատական գաղափարները, հանդես եկան կլասիցիստների դեմ, որպես որոշիչ հիմք առաջ քաշելով «զգացմունքը», «կիրքը»։ Այդ ուղղության աեսաբան Յո․ Տերդերը դիմեց ժողովրդական բանահյուսությանը և նախանշեց ազգային գրականության ու արվեստի նկատմամբ պատմական մոտեցումը։

Փիլիսոփայություն[խմբագրել]
    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Գերմանական փիլիսոփայություն
Կառլ Մարքս
Ֆրիդրիխ Նիցշե
Յոհան Գոտլիբ Ֆիխտե
Գոթֆրիդ Վիլհելմ Լայբնից

Գերմանական փիլիսոփայությունը անցել է զարգացման մի քանի փուլեր։ Ամենահինը (IX—XV դարերում) միջնադարյան սխոլաստիկայի գերիշխանության շրջանն է։ Այդ շրջանում ուղղափառ կաթոլիկական սխոլաստիկան պայքարում Էր ավեռոիզմի դեմ։ Պաշտոնական կրոնական գաղափարախոսությանը հակադրվում Էր միստիկան, որն անտիկ և արաբական փիլիսոփայության ավանդույթների յուրացման յուրահատուկ ձև Էր և այս իմաստով Ռեֆորմացիայի շրջանի հումանիստական փիլիսոփայության նախապատրաստողը։ Միջնադարյան փիլիսոփայությունից նոր ժամանակների (հումանիզմի և Ռեֆորմացիայի դարաշրջան, XV—XVI դդ․) փիլիսոփայության անցման շըրջանի նշանավոր մտածող Էր Նիկոլաուս Կուզանացին։ Գերմանական Ռեֆորմացիան, ի տարբերություն իտալական Վերածնընդի, թշնամաբար վերաբերվեց հեթանոսական-դասական մշակույթին և առաջ քաշեց կրոնական գաղափարներ։ Այդ պատճառով Ռեֆորմացիայում առավել մեծ դեր խաղացին կրոնական գործիչները (Մարտին Լութեր և ուրիշներ), քան հումանիստները (Յո․ Ռոյխլին, Ու․ Ֆոն Տուտտեն և ուրիշ–ներ)։ XVII դարում Գերմանիա են թափանցում Ռենե Դեկարտի, Բենեդիկտ Սպինոզաի, Ջոն Լոկի և բնական իրավունքի ներկայացուցիչների գաղափարները։ Գերմանական լուսավորականության (XVII — XVIII դարերում) աչքի ընկնող ներկայացուցիչներ Էին Գ․ Վ․ Լայբնիցը և Գ․ Է․ Լեսսինգը։ Լեզվի, արվեստի և մշակույթի օրգանական կապի գաղափարներ առաջ քաշեց Յո․ Գ․ Տերդերը։ Փիլիսոփայության զարգացման մեջ շրջադարձային կետ եղավ Ի․ Կանտի փիլիսոփայությունը։ Սրանից է սկսվում գերմանական դասական փիլիսոփայությունը (XVIII դարի երկրորդ կես - XIX դարի առաջին կես)։ Ելնելով ժամանակի բնագիտության նվաճումներից, նա հաստատեց լուսավորչական ռացիոնալիզմի անբավարարությունը գիտության առջև ծառացած պրոբլեմների լուծման համար։ Կանտը մերժեց գիտական գիտելիքի օնտոլոգիացումը, ընդունելով, որ ճանաչողությանը ևասանելի են լոկ երևույթները և ոչ թե «ինքնին իրը», դրանով իսկ սահմանափակելով ճանաչողության hնարավորությանները և կանգնելով ագնոստիցիզմի դիրքերում։ Կանտի գաղափարները նոր մեկնաբանություն ստացան Ֆիխտե Յոհան Հոտլիբի և Ֆ․ Վ․ Շելլինգի փիլիսոփայության մեջ։

Գերմանական դասական փիլիսոփայության իդեալիստական բնույթն իր կատարյալ արտահայտությունը գտավ Գ․ Հեգեչի փիլիսոփայության մեջ։ Ձգտելով վեր կանգնել Կանտի դուալիզմից, նա ստևղծեց բացարձակ իդեալիզմի ուսմունքը՝ նկատելիորեն վերադարձ կատարելով դեպի ռացիոնալիզմ և նրան հաղորդելով դիալեկտիկական բնույթ։ Առավել զարգացած ձևով այև դրսևորվեց Տեգելի «Տրամաբանության գիտություն» աշխատության մեջ, որտեղ, թևև իդեալիզմի դիրքերից, ձևակերպվեցին դիալեկտիկայի կատեգորիաները և հիմնական օրենքները, բացահայտվեցին զարգացման Էությունն ու սկզբունքները։ Տեգելի ուսմունքը գերմանական դասական փիլիսոփայության զարգացման գագաթնակետն Էր և, առհասարակ, ողջ նախամարքսյան փիլիսոփայության մեծագույն նվաճումը։ Գևրմանակաև դասական փիլիսոփայության վերջին ներկայացուցիչը և մատերիալիզմի սկզբունքների զարգացնողը եղավ Լյուդվիգ Ֆոյերբախը։ Նա անթրոպոլոգիական մատերիալիզմի դիրքերից քննադատել է գերմանական փիլիսոփայության իդեալիստական բնույթը, զգայական փորձը հակադրել մտահայեցողական դիալեկտիկային, բացահայտել իդեալիզմի և կրոնի կապը։ Գերմանական դասական փիլիսոփայության պատմական մեծ նշանակությունն այն Է, որ նոր որակ կազմեց փիլիսոփայության պատմության մեջ, առաջ քաշեց նոր պրոբլեմներ և սկզբունքներ՝ դառնալով մարքսիզմի գաղափարական աղբյուրներից մեկը։ XIX դ․ 1940-ական թվականներին Գերմանիայում առաջացավ մարքսիզմը։ 1840-ական թվականներին Կառլ Մարքսը և Ֆրիդրիխ Էնգելսը մշակեցին նոր աշխարհայացքի հիմնարար սկզբունքները, առաջադրեցին գիտական կոմունիզմի տեսության սկզբունքները դասակարգերի և դասակարգային պայքարի, պետության և իրավունքի, սոցիալիստական հեղափոխության մասին։ 1950-1960-ական թվականներին մատերիալիստական դիալեկտիկայի զարգացման համար մեծ նշանակություն ունեցան Մարքսի տնտեսագիտական ուսումնասիրությունները։ 1970-ական թվականներին Մարքսը զարգացրեց պետության, պրոլետարիատի դիկտատուրայի տեսության, կոմունիստական հարաբերությունների զարգացման երկու փուլերի ուսմունքը։ Դիալեկտիկական մատերիալիզմի զարգացման գործում մեծ Էր Էնգելսի 1970—1980-ական թվականներին աշխատությունների նշանակությունը։ XIX դարի կեսերին բուրժուական հասարակության ճգնաժամային վիճակը իր արտահայտությունը գտավ Արթուր Շոպենհաուերի և Ֆրիդրիխ Նիցշեի փիլիսոփայության մեջ։

XIX դ․ կեսերից Գերմանիայում տիրապետող դարձան նատուրալիստական մտածողության սկզբունքները։ "Հանդես եկան առանձին դպրոցներ և ուղղություններ, որոնք, հենվելով ֆիզիկայի, կենսաբանության, հոգեբանության և այլ տվյալների վրա, մերժում էին դասական մտահայեցողական փիլիսոփայությունը։ Այսպես, բնագետներ Լ․ Բյուխները, Կ․ Ֆոխտը, Յա․ Մոլեշոտը մետաֆիզիկական մատերիալիզմի հետևորդներ էին և քարոզում էին գռեհիկ մատերիալիզմ։ Պոզիտիվիստական մոտեցում էին դրսևորում է Տեկկելը և Ֆ․ Ցոդլը։ 1970—1980-ական թվականներին, որպես շեղում նատուրալիստական մտածողության սկզբունքներից, ձևավորվեց նեոկանտականությունը, իսկ 1980—1990-ական թվականներին՝ նրա երկու դպրոցները՝ մարբուրգյանը և բադենյանը։ XIX դ․ վերջին պոզիտիվիզմը փորձեց էմպիրիզմի ավանդույթները վերանայել բնագիտության նորագույն նվաճումների լույսի տակ, որը դրսևորվեց Էմպիրիոկրիտիցիզմի (Ռ․ Ավենարիուս), մախիզմի և իմանենտ փիլիսոփայության սուբյեկտիվ իդեալիստական ուսմունքների մեջ։ Իդեալիստական փիլիսոփայության վրա մեծ ազդեցություն է գործել ֆենոմենոլոգիան, որի հիմնադիրն էր Է․ Տուսեռլը։

Այս ուղղությունները, որոնք կողմնորոշված էիև դեպի գիտության իմացաբանական, մեթոդաբանական և տրամաբանական հետազոտությունը, նպաստեցին XX դ․ 1920-կան թթ․ նեոպոզիտիվիզմի, (վիեննական խըմբակի և բեռլինյան դպրոցի) հանդես, գալուն, որը վփլիսոփայությունը գլխավորապես ըմբռնում էր որպես գիտության լեզվի տրամաբանական վերլուծություն։ Կապիտալիզմի համընդհանուր ճգնաժամի պայմաններում բնորոշ դարձան իռացիոնալիզմը և վոլյունտարիզմը։ Տարածվեց «կյանքի փիլիսոփայությունը», որի առաջին ներկայացուցիչն էր Ֆրիդրիխ Նիցշեն։ XX դ․ սկզբներին ուժեղացավ կաթոլիկական փիլիսոփայության ազդեցությունը։ Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո առաջ եկավ էկզիստենցիաչիզմը (Մ․ Տայդեգեր, Կ․ Յասպերս)։ XIX դարի վերջին և XX դարի սկզբներին մարքսիստական գաղափարների տարածման գործում մեծ դեր կատարեցին Վ․ Լիբկնեխտը, Ա․ Բեբելը, Ֆ․ Մերինգը, որոնք իրենց աշխատություններում զարգացնում էին պատմության մատերիալիստական ըմբըռնման գաղափարները։ Մարքսիստական աեսութւան զարգացման համար կարևոր նշանակություն ունեցավ Է․ Բեռնշտայնի և մարքսիզմի ռևիզիայով հանդես եկող այլ փիլիսոփաների դեմ մղած պայքարը։ Է․ Թելմանի ելույթներում և աշխատություններում մերկացվում Էին գերմանական օպորտունիստների ռևիզիոնիստական ձգտումները։ 1920-ական թվականներին ձևավորվում է նացիոնալսոցիալիստական հետադիմական գաղափարախոսությունը՝ ֆաշիզմը՝ հիտլերյան գերմանիայի մարդատյաց գործողությունների տեսական հիմքը։ 1933—1945-ին շովինիստական, ռասիստական գաղափարների դեմ մղվող պայքարում և գերմանիաի հակաֆաշիստական ճակատի կազմակերպման գործում կարևոր նշանակություն ուներ գերմանական մարքսիստների գործունեությունը։

Խոհանոց[խմբագրել]
    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Գերմանական խոհանոց
German cuisine-Barvarian food-01.jpg

Գերմանական ազգային խոհանոցը միասնական չէ. երկրի տարբեր մարզերում ազգային են   համարվում տարբեր ճաշատեսակները։ Եթե Բեռլինում և Գերմանիայի հյուսիսում տիրում է խառը խոհարարական ոճը, ապա Բավարիան, Հեսսեն և Բադեն-Վյուրթեմբերգը մնում են «շվաբյան խոհանոցի» (Schwabische Kueche) օազիսներ, որի առավել հայտնի ուտեստներից են Մայլտաշենը (Maultaschen)՝ յուրօրինակ գերմանական խինկալիները, և Գայսբուրգեր Մարշը  (Gaisburger Marsch)՝մսե ուտեստ։Գերմանական խոհանոցը շատերի մոտ ասոցացվում է երշիկեղենի հետ։ Դրանք Գերմանիայում իրոք քիչ չեն։ Սակայն պետք չէ մոռանալ «զաուերկրաուտի» (Sauerkraug)՝ թթու կաղամբի, համբուրգյան օձաձկան, բեռլինյան շնիցելի և խմորից պատրաստված քաղցրավենիքների՝   «ֆայնբեկկերայի» մասին։ Թանձր, սննդարար գերմանական աղցանները մի փոքր ծանր են ֆրանսիականից և պարունակում են շատ քացախ։ Գերմանիայում տարածված է ինչպես գարեջուրը, այնպես էլ գինիները, հատկապես՝ սպիտակը, որը ոչնչով չի զիջում ֆրանսիականին։ Գինեգործության ավանդական կենտրոնն է համարվում պատմական Ֆրանկոնիա տարածքը (ներկայիս Բավարիան)։ Շտուտգարտ մարզում է գտնվում Ուլբա գյուղը, որը հայտնի է «Տրալլինգեր» (Trollinger)  գինով։[8]

Սպորտ[խմբագրել]
    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Գերմանական սպորտ

Գերմանիան զարգացած սպորտային պատմություն ունեցող երկիր է ավելի քսան յոթ միլիոն Գերմանացիներ անդամներ են սպորտային ակումբների և լրացուցիչ տասներկու միլիոն շարունակում են սպորտի անհատապես:[33] Ֆուտբոլը ամենա մասայական սպորտն է գերմանիայում ավելի քան  6.3 միլիոն պաշտոնական անդամներ Գերմանիայի Ֆուտբոլի Ասոցիացիային:[33]

Գերմանիայի ազգային հավաքականը համաշխարհային ֆուտբոլի պատմության մեջ համարվում է ամենատիտղոսակիր հավաքականներից մեկը։ չորս անգամ հաղթել է ֆուտբոլի աշխարհի առաջնությունում 1954, 1974, 1990, 2014, թվականերին: [34] Երեք անգամ Եվրոպայի առաջնությունում 1972, 1980, 1996, թվականերին: Գերմանիան ընդունել է ՖԻՖԱ-ի աշխարհի գավաթի առաջնույունը 1974, 2006թթ, և

Միխայել Շուախեր

Եվրոպայի առաջնության 1988 թ. շարքում առավել հայտնի ֆուտբոլիստներ են Ֆրանց Բեկենբաուեր, Գերդ Մյուլլեր Յուրգեն Կլինսման, Լոթար Մաթաուս, Օլիվեր Կան, Միրոսլավ Կլոզե և Թոմաս Մյուլլեր:

Լայն տարածում ունի Բռնցքամարտ, ձեռքի գնդակ, Վոլեյբոլ, Բասկետբոլ, Հոկեյ, Թենիս, Ձիասպորտ և Գոլֆ. Ջրային սպորտձեվերից ինչպիսիք են Ծովագնացություն, Լող, Վեյկբորդինգ, Դայվինգ, Ձկնորսություն, մեծ մասայկանություն են վայելում Գերմանիայում, ինչպես նաև, հատկապես խոշոր ամենամյա միջոցառումներ, ինչպիսիք են Կիել շաբաթ (գեր. Kiel Week) և Հանս Սաիլ Ռոստոք (գեր. HANSE Sail Rostock) միջոցառումները:[33]

Գերմանիան առաջատար ավտոմոբիլային մարզական երկրներից է աշխարհում. Կոնստրուկտորներ, ինչպիսիք են ԲՄՎ և Մերսեդես հանրահայտ արտադրողների Բացի այդ, Պորշեն հաղթել է 24 ժամվա Լե Մանս (գեր. Le Mans), ամենամյա մրցավազքին Ֆրանսիայում, 16 անգամ, իսկ Աուդին հաղթել այն 11 անգամ: Ֆուրմուլա 1 վարորդ Միխայել Շումախերը սահմանել է բազմաթիվ ռեկորդներ ավտոսպորտի իր կարիերայում, որ հաղթել է Ֆորմուլա 1 աշխարհի վարորդների առաջնությունը, ավելի քան որեվե այլ վարորդ. նա մեկն է ամենաբարձր վարձատրվող մարզիկներից պատմության մեջ:[35] Սեբաստիան Վետե հաղթել Ֆորմուլա 1 առաջնությունում 2010 մինչեվ 2013, և դրանով մեկն է առավել հաջողված Ֆորմուլա 1 վարորդներըից բոլոր ժամանակներում:

Տես նաև[խմբագրել]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

  • Destatis.de Գերմանիա դաշնաին վիճակագրական վարչություն(անգլերեն)(գերմաներեն)
  • Գերմանիա քարտեզը OpenStreetMap կայքում (անգլերեն)

Կառավարություն

Տուրիզմ

Ծանոթագրություն[խմբագրել]

  1. Հովհաննես Բարսեղյան (2006)։ "Աշխարհագրական անունների հայերեն տառադարձության մասին որոշում", Տերմինաբանական և ուղղագրական տեղեկատու։ Երևան: 9-րդ հրաշալիք, 55։ ISBN 99941-56-03-9։ 
  2. Mangold, Max, ed. (1995). Duden, Aussprachewörterbuch (in German) (6th ed.). Dudenverlag. pp. 271, 53f. ISBN 978-3-411-20916-3.
  3. 3,0 3,1 3,2 www.maxwork.am Գերմանիա
  4. Շուլցը Հագեն (1998 թ.) Գերմանիա: Նոր պատմություն. Հարվարդի համալսարանի մամուլի թ. 4 ԳՄՍՀ 0-674-80688-3.
  5. Վոլֆրամ, Հերվիգ (1997 թ.) Հռոմեական կայսրությունը և նրա գերմանական ցեղեր. Կալիֆորնիայի համալսարանի հրատարակչություն. էջ 4-5. ԳՄՍՀ 0-520-08511-6.
  6. «Ինչո՞ւ են Գերմանիայում ապրողներին անվանում (նեմեց)» վերցված 1 Սեպտեմբերի 2014
  7. 7,0 7,1 "World Factbook". CIA. Retrieved 26 March 2011.
  8. 8,0 8,1 8,2 www.travelnews.am Գերմանիայի մասին
  9. The individual denomination is either Land [state], Freistaat [free state] or Freie (und) Hansestadt [free (and) Hanseatic city].
    "The Federal States". www.bundesrat.de. Bundesrat of Germany. Retrieved 17 July 2011.
    "Amtliche Bezeichnung der Bundesländer" [Official denomination of federated states](PDF; download file "Englisch"). www.auswaertiges-amt.de (in German). Federal Foreign Office. Վերցված 22 հոկտեմբեր 2011.
  10. "Example for state constitution: "Constitution of the Land of North Rhine-Westphalia". Landtag (state assembly) of North Rhine-Westphalia. Վերցված 17 հուլիս 2011.
  11. «Անկախ Քաղաքներ եւ երկրներ, ըստ տարածքների եւ բնակչության 31.12.2010» (XLS) (գերմաներեն). Դաշնային վիճակագրական գրասենյակի Գերմանիա. Հոկտեմբեր 2011 Վերցված է 6 Ապրիլ 2012.
  12. «Հիմնական օրենք Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետության»: Deutscher Բունդեսթագի BTG-bestellservice. Հոկտեմբեր 2010 Վերցված է 14 Ապրիլ 2011.
  13. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named :1
  14. www.armedia.am ԳԵՐՄԱՆԻԱՅԻ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ
  15. "Interim Update". UNWTO World Tourism Barometer (UNWTO). April 2011. Retrieved 26 June 2011.
  16. http://dtxtq4w60xqpw.cloudfront.net/sites/all/files/pdf/unwto_highlights13_en_hr_0.pdf
  17. Zahlen Daten Fakten 2012 (գերմաներեն), գերմանիայի ազգային տուրիստական ​​խորհուրդը
  18. T "2013 Travel & Tourism Economic Impact Report Germany". WTTC. Retrieved 2013-11-26.
  19. Ավագյան Արամայիս, Արտասահմանյան երկրների սոցիալ-տնտեսական աշխարահագրություն, ՄԱՍ II Ասիա, Երևան 2009
  20. 20,0 20,1 "EKD-Statistik: Christen in Deutschland 2007" (in German). Evangelische Kirche in Deutschland. Retrieved 28 March 2011.
  21. «Konfessionen IN DEUTSCHLAND» (գերմաներեն). Fowid. 9 Սեպտեմբեր 2009 Վերցված է Մարտ 28, 2011 թ.
  22. 22,0 22,1 22,2 "Germany".Berkley Center for Religion, Peace, and World Affairs. Retrieved 15 December 2011.
  23. "Chapter 2: Wie viele Muslime leben in Deutschland?" (PDF).Muslimisches Leben in Deutschland (in German). Bundesamt für Migration und Flüchtlinge. June 2009. pp. 80, 97. ISBN 978-3-9812115-1-1. Retrieved 28 March 2011.
  24. Գերմանիայի կրոնական փոքրամասնությները զեյկուց 28 մարտ 2011:
  25. Blake, Mariah (10 November 2006). "In Nazi cradle, Germany marks Jewish renaissance". Christian Science Monitor. Retrieved 28 March 2011.
  26. Schnabel, U. (15 March 2007). "Buddhismus Eine Religion ohne Gott". Die Zeit (in German) (Hamburg). Retrieved 19 March 2011.
  27. «1» Զեկույց 2011թ. էջ 10
  28. Եվրոպական հանձնաժողով (2006): «Հատուկ Եվրաբարոմետր -ի 243: Եվրոպացիները եւ նրանց լեզուների (ՀԱՐՑՈՒՄ)». Europa (պորտալը). Վերցված է Մարտի 28, 2011. Եվրոպական հանձնաժողով (2006): «Հատուկ Եվրաբարոմետր -ի 243: Եվրոպացիները եւ նրանց լեզուների (Համառոտ ակնարկ)». Europa (պորտալը). Վերցված է Մարտի 28, 2011.
  29. Եվրոպական հանձնաժողով. «Պաշտոնական լեզուներ». Վերցված է Հուլիսի 29, 2014.
  30. 30,0 30,1 Զեկույց Ռուսաստանի Դաշնության արտաքին գործերի նախարարության, «ռուսաց լեզուն աշխարհում», Մոսկվա, 2003 թ.
  31. 31,0 31,1 31,2 Aktuell 2001, Harenberg Lexikon Verlag, Dortmund 2000, ISBN 3-611-00890-7, стр. 56
  32. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named :2
  33. 33,0 33,1 33,2 «Գերմանիան : Մշակույթ, կյանք, Սպորտ,» Գերմանիա դեսպանատուն Վաշինգտոն, ԿՇ Վերցված է Մարտի 28, 2011.
  34. «Գերմանիայի հավաքականը` աշխարհի չեմպիոն» Նյութի աղբյուրը ` hraparak.am վերցված 2 մարտ 2014
  35. Օրնսթեին, Դավիթ (23 հոկտեմբերի 2006 թ.) «Ինչո ենք կարոտում Միխայել Շումախերին». The Guardian (Մեծ Բրիտանիա): Վերցված է 19 մարտի 2011.
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է Հայկական սովետական հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png