Հաշմանդամություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Հաշմանդամների հասանելիության խորհրդանշան[1]

Հաշմանդամություն, հիվանդության կամ խեղման հետևանքով մարդու աշխատունակության (մասնագիտությամբ աշխատելու) մշտական կամ երկարատև, լրիվ կամ մասնակի կորուստ։

Հաշմանդամություն է նաև բնակչության մինչկենսաթոշակային հասակի մարդկանց մեջ հիվանդությունների, վնասվածքների և զարգացման արատների հետևանքով տարածված աշխատունակության երկարատև կորուստը։ Տարբերում են առաջնային հաշմանդամություն՝ ազգաբնակչության մեջ տվյալ տարում առաջին անգամ հաշմանդամ ճանաչվածների թիվը և ընդհանուր հաշմանդամություն ազգաբնակչության մեջ բոլոր հաշմանդամների թիվը։ Հաշմանդամության մակարդակը ազգաբնակչության առողջության վիճակի, բժշկական սպասարկման որակի, բուժման արդյունավետության ցուցանիշներից է, որն արտացոլում է երկրի սոցիալ-հիգիենային պայմանները, բժշկագիտության զարգացման մակարդակը և առողջապահության կազմակերպման որակը։

Հաշմանդամության մակարդակով բացահայտում են ազգաբնակչության պահանջը բժշկական օգնության տարբեր տեսակների նկատմամբ, որոշում հասարակական ու պետական օգնության չափերը, արտոնություններն աշխատանքում և նյութական ապահովվածությունը։ Կարևոր նշանակություն ունի հաշմանդամության պատճառների ուսումնասիրությունը։

ԽՍՀՄ-ում ներկայումս Հայաստանի Հանրապետությունում հաշմանդամները բաժանվում են 3 խմբի՝

  1. Առաջին խումբ, սահմանվում է այն անձանց համար, ովքեր լրիվ մշտական կամ երկարատև կորցրել են աշխատունակությունը և կարիք ունեն մշտական խնամքի (օգնության կամ հսկողության)։
  2. Երկրորդ խումբ, լրիվ մշտական կամ երկարատև աշխատունակության կորստի դեպքում, երբ կարիք չի զգացվում կողմնակի մշտական օգնության, խնամքի կամ հսկողության, ինչպես նաև այն դեպքերում, երբ աշխատանքի բոլոր տեսակները երկար ժամանակով հակացուցված են, քանի որ կարող են ծանրացնել հիվանդության ընթացքը։
  3. Երրորդ խումբ, սահմանվում է, երբ առողջական վատ վիճակի հետևանքով հնարավոր չէ աշխատանքը շարունակել նախկին մասնագիտությամբ և տվյալ անձին անհրաժեշտ է տեղափոխել ավելի հեշտ աշխատանքի։

Սկսած 1976 թվականից Օլիմպիական խաղերին համընթաց անցկացվում են հատուկ հաշմանդամների համար նախատեսված Պարալիմպիկ խաղերը։

Հաշմանդամության բժշկական մոդել[խմբագրել]

Հաշմանդամության բժշկական մոդելը իր հիմքում ունի այն դրույթը, որ հիվանդությունը կամ հաշմանդամությունը, անձին ներհատուկ այնպիսի որակ է, որը կարող է բացասաբար ազդել վերջինիս՝ հասարակությունում ներառվելու հնարավորությունների և կյանքի որակի վրա։ Այս մոտեցումը մեր օրերում կոչվում է բժշկական քանի որ ենթադրում է բժշկական այնպիսի լուծումներ, ինչպիսիք են վիրաբուժությունը, օրթոպեդիան, ֆիզիկական թերապիան, որոնք ուղղորդված են «նորմալիզացնելու» հաշմանդամ մարդու մասնակցությունը հասարակությունում։ Հաշմանդամության սոցիալական մոդելը հակադրվում է գերիշխող բժշկական մոդելին։ Այն շեշտադրում է հասարակությունից միտումնավոր կամ ոչ միտումնավոր բացառման, համակարգային խոչընդոտների, բացասական դիրքորոշումների հայտնաբերումը. սա նշանակում է որ հասարակությունը դառնում է անհատի հաշմանդամությունը սահմանող հիմնական գործոնը։ Այս մոտեցման ակունքները կարելի է հայտնաբերել 1960-ականներից. «հաշմանդամության սոցիալական մոդել» հասկացությունը առաջացել է 1980-ականներին Միացյալ Թագավորությունում։

Հաշմանդամության սոցիալական մոդել[խմբագրել]

Հաշմանդամության սոցիալական մոդելը զարգացել է՝ հակադրվելու և փոխլրացնելու հաշմանդամության բժշկական կամ անհատական մոդելը։ Հաշմանդամության բժշկական մոդելը իր հիմքում ունի այն դրույթը, որ հիվանդությունը կամ հաշմանդամությունը, անձին ներհատուկ այնպիսի որակ է, որը կարող է բացասաբար ազդել վերջինիս՝ հասարակությունում ներառվելու հնարավորությունների և կյանքի որակի վրա։ Այս մոտեցումը մեր օրերում կոչվում է բժշկական քանի որ ենթադրում է բժշկական այնպիսի լուծումներ, ինչպիսիք են վիրաբուժությունը, օրթոպեդիան, ֆիզիկական թերապիան, որոնք ուղղորդված են «նորմալիզացնելու» հաշմանդամություն ունեցող մարդու մասնակցությունը հասարակությունում։

Հաշմանդամության սոցիալական մոդելը հակադրվում է գերիշխող բժշկական մոդելին։ Այն շեշտադրում է հասարակությունից միտումնավոր կամ ոչ միտումնավոր բացառման, համակարգային խոչընդոտների, բացասական դիրքորոշումների հայտնաբերումը. սա նշանակում է որ հասարակությունը դառնում է անհատի հաշմանդամությունը սահմանող հիմնական գործոնը։ Այս մոտեցման ակունքները կարելի է հայտնաբերել 1960-ականներից. «հաշմանդամության սոցիալական մոդել» հասկացությունը առաջացել է 1980-ականներին Միացյալ Թագավորությունում։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Գրականություն[խմբագրել]

Գրքեր

լրագրեր

  • Burch, Susan (July 2009). «(Extraordinary) Bodies of Knowledge: Recent Scholarship in American Disability History». OAH Magazine of History 23 (3): 29–34. doi:10.1093/maghis/23.3.29. ISSN 0882-228X. 
  • Kaushik, R. (1999). «Access Denied: Can we overcome disabling attitudes». Museum International (UNESCO) 51 (3): 48–52. doi:10.1111/1468-0033.00217. ISSN 1468-0033. 
  • Lansing, Michael J. (January 2009). «'Salvaging the Man Power of America': Conservation, Manhood, and Disabled Veterans during World War I». Environmental History 14: 32–57. doi:10.1093/envhis/14.1.32. ISSN 1084-5453. 
  • Longmore, Paul (July 2009). «Making Disability an Essential Part of American History». OAH Magazine of History 23 (3): 11–15. doi:10.1093/maghis/23.3.11. ISSN 0882-228X. 
  • Masala, Carmelo; Petretto, Donatella Rita (2008). «From disablement to enablement: conceptual models of disability in the 20th century». Disability and Rehabilitation 30 (17): 1233–1244. doi:10.1080/09638280701602418. ISSN 0963-8288. PMID 18821191. 
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է Հայկական սովետական հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png