Կանադա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Կանադա
Canada
Կանադա դրոշ Կանադա զինանշանը
Նշանաբան՝
A Mari Usque Ad Mare  (լատիներեն)
"Ծովից ծով"
Ազգային հիմն՝
Օ Կանադա
Թագավորական հիմն՝
God Save the Queen
Կանադա դիրքը
Մայրաքաղաք Օտտավա
45°24′N, 75°40′W
Ամենամեծ քաղաք Տորոնտո
Պետական լեզու(ներ) անգլերեն
ֆրանսերեն
Կառավարում Խորհրդարանական
ժողովրդավարություն

(Դաշնակցային սահմանադրական
թագավորություն
)
Հիմնում
Տարածք
 -  Ընդհանուր 9,984,670 կմ² (2nd)
 -  Ջրային (%) 8.92 (891,163 km²)
Բնակչություն
 -  2014 նախահաշիվը 2011 (36րդ)
 -  2006 մարդահամարը 31,612,897 
 -  Խտություն 3.2 /կմ² (219րդ)
8.3 /մղոն²
ՀՆԱ (ԳՀ) 2006 գնահատում
 -  Ընդհանուր $1.165 տրիլիոն (11th)
 -  Մեկ շնչի հաշվով $35,200 (7th)
ՀՆԱ (անվանական) 2006 գնահատում
 -  Ընդհանուր $1.089 տրիլիոն (8th)
 -  Մեկ շնչի հաշվով $32,614 (16րդ)
ՄԶՀ (2006) decrease 0.950 (high) (6th)
Դրամական միավոր Կանադական դոլլար (CAD)
Ժամային գոտի (UTC-3.5 to -8)
 -  Ամռանը (DST) +1 (UTC-2.5 to -7)
Ինտերնետ .ca
Հեռախոսային կոդ +1

Կանադան (անգլերեն՝ Canada ˈkænədə), ֆրանսերեն՝ Canada kanaˈda), պետություն է Հյուսիսային Ամերիկայում, տարածքի մեծությամբ աշխարհի 2-րդ պետությունն է։ Կանադան պառլամենտական համակարգով սահմանադրական միապետություն է, հանդիսանում է երկլեզվանի և բազմամշակութային երկիր, որտեղ անգլերեն և ֆրանսերեն լեզուները դաշնային մակարդակով ճանաչված են որպես պետական լեզուներ։ Ողողվում է Ատլանտյան, Խաղաղ և Հյուսիսային Սառուցյալ օվկիանոսներով, սահմանակցում է ԱՄՆ-ի հետ հարավում և հյուսիս-արևմուտքում, Դանիայի (Գրենլանդիա) հետ հյուսիս-արևելքում և Ֆրանսիայի (Սեն Պիեռ և Միքելոն) հետ արևելքում։ Կանադայի՝ ԱՄՆ-ի հետ սահմանը համարվում է աշխարհի ամենաերկար ընդհանուր սահմանը։ Կանադայի հեռավորությունը հյուսիսային բևեռից ընդամենը 1000 կմ է, իսկ հյուսիսային մագնիսական բևեռը գտնվում է հենց Կանադայում։ Կանադան Մեծ Ութնյակի անդամ երկիր է։ Կանադան բաժանված է 10 նահանգի և 3 դաշնային տարածքի։ Կանադան տեխնոլոգիական և արդյունաբերական զարգացած երկիր է, ունի բազմաճյուղ տնտեսություն, որը հիմնված է հարուստ բնական ռեսուրսների և առևտրի վրա (մասնավորապես ԱՄՆ-ի հետ համատեղ Կանադան համագործակցում է դեռևս գաղութների գոյության և Համադաշնության հիմնման ժամանակաշրջանից)։ Կանադայի մայրաքաղաքն է Օտտավան, Օնտարիո նահանգում։ Հիմնված լինելով 1534 թ. ֆրանսիացի հետախույզ Ժակ Կարտիեյի կողմից՝ Կանադան իր սկիզբն է առնում ֆրանսիական գաղութից, որը գտնվում էր ժամանակակից Քվեբեկ քաղաքի տեղում, որը սկզբնապես բնակեցված է եղել տեղացի ժողովուրդներով։ Անգլիական գաղութատիրության ժամանակաշրջանից հետո բրիտանական երեք գաղութների միությունից (որոնք մինչ այդ Նոր Ֆրանսիայի տարածքներն էին համարվում) ծնվեց կանադական համադաշնությունը։ Կանադան Միացյալ Թագավորությունից անկախություն ստացավ խաղաղ գործընթացի արդյունքում 1867-ից 1982 թվականներին։ Ներկայումս Կանադան Ազգերի համագործակցության անդամ երկիր է։

Պառլամենտի Շենքը Կանադա

Պատմություն[խմբագրել]

Կանադայի գաղութացման սկզբում, դեռևս 17-րդ դարի սկզբին, սուրբ Լավրենտիոս գետի երկայնքով ֆրանսիացիները հիմնում են Նոր ֆրանսիա անունով գաղութը, որի կենտրոնն էր Քվեբեկը։ Հետագայում դրան ավելանում են նոր ֆրանսիական գաղութներ։ Անգլիացիները և Ֆրանսիացիները տեղի հնդկացիներից գնում են այդ տեղի հողերը և այդ վայրում հիմնում ֆակտորիաներ։ Անգլո-ֆրանսիական Յոթնամյա պատերազմից հետո 1763 թ-ին Կանադան դարձավ անգլիայի մաս, որտեղ բնակվում էին 70000 եվրոպացի վերաբնակներ, որից 60000 ֆրանսիացիներ։ Անգլիայի թագուհու հրամանագրով Կանադայի մայրաքաղաք է հռչակվում Օտտավան, որը գտնվում է նախկին ֆրանսիական ու անգլիական գաղութների սահմանագլխին։ Սակայն պետությունն ուներ երկու բևեռ Անգլիական Օնտարիոն և Ֆրանսիական Քվեբեկը։ 1867 թվականի հուլիսի 1-ին դրանք միավորվեցին դաշնության մեջ՝ դառնալով Մեծ Բրիտանիայի առաջին դոմինիոններից (ինքնակառավարվող տիրույթներ) մեկը։ 1982 թվականի ապրիլ 17-ին ընդունել է նոր սահմանադրություն և Կանադան անկախացել է Մեծ Բրիտանիայից։ 20-րդ դարի սկզբին անգլիական ու ամերիկյան ընկերություններն այստեղ փորեցին առաջին հանքահորերը, կառուցեցին ջրաէլեկտրակայաններ, թղթի ու մետաղաձուլական գործարաններ։ Կանադան դարձավ գունավոր մետաղների, փայտեղենի, թղթի խոշորագույն արտադրողներից մեկը։ Կանադա եկան նոր գաղութաբնակներ Գերմանիայից, սկանդինավյան երկրներից, Ավստրո-Հունգարիայից, այլ երկրներից։ Կանադայի բնիկները հնդկացիներն ու էսկիմոսներն բնակվում են հյուսիս-արևմուտքում և պահպանել են իրենց հին նիստուկացն ու ոգին։ Բնակչության մեծամասնությունը եվրոպական ժողովուրդների, գլխավորապես՝ անգլիացիների 40 և ֆրանսիացիների 28 սերունդներն են։ Ապրում են նաև Լեհեր հրեաներ, հայեր։

1855 թվականի ապրիլի 17, նոր սահմանադրության ընդունումը

Տնտեսություն[խմբագրել]

Կանադան բարձր զարգացած երկիր է, սակայն տնտեսությանը բնորոշ են որոշ գծեր, որոնք նրան հաղորդում են երկակիություն, բարձր զարգացած երկրներին հատուկ գծերը զուգորդվում են թույլ զարգացած երկրներին բնորոշ գծերին։ Մի կողմից՝ ընդարձակ տարածքը շահագործվող բնական հարուստ ռեսուրսները նրան տվել են նոր զարգացող երկրների բնորոշ հումքային ուղղություն։ Արդյունաբերության կառուցվածքում մեծ է արդյունահանող ճյուղերի՝ կեռնահանքային արդյունաբերության, փայտամթերման, ջրաէներգետիկայի բաժինը։ Մյուս կողմից՝ տնտեսության գլխավոր ճյուղը՝ արդյունաբերությունը, բազմաճյուղ է, գերակշռում են նորագույն ճյուղերը՝ մեքենաշինություն և քիմիական արդյունաբերություն։ Կանադան աշխարհի ամենազարգացած երկրներից մեկն է, Մեծ Ութնյակի անդամ երկիր է։ Կանադան մեծ ներդրումներ է կատարում նոր զարգացող երկրներում, հատկապես Կարիբյան ծովի ավազանի երկրներում և Բրազիլիայում։

ԱՄՆ նախագահ Բարաք Օբաման և Կանադայի վարչապետ Ստեֆն Հարփերը

Արդյունաբերություն[խմբագրել]

Կանադայում արդյունաբերությանը բաժին է ընկնում արտահանության ընդհանուր ծավալի 75%-ը։ Մեկ շնչին ընկնող էլեկտրաէներգիայի արտադրությամբ Կանադան առաջ է անցել աշխարհի բոլոր խոշորահույն երկրներից։ Էլեկտրաէներհիայի մեջ գերակշռում են ՋրԷԿ-ները, ներկայումս մեծանում է նավթի, գազի և ատոմային էներգիայի դերը վառելիքաէներգետիկ համալիրում։ Նավթ և գազ արդյունահանվում է երկրի արևմուտքում և հյուսիսում։ Կանադայում զարգացած է գունավոր մետալուրգիան։ Կանադան ցինկի, նիկելի, ոսկու, ուրանի, կապարի, պղնձի, երկաթի արդյունահանությամբ աշխարհում գրաբում է առաջին տեղերից մեկը։ Դրանց մի մասը վերամշակվում է տեղում, մացածը արտերկրում՝ մեծ մասամբ ԱՄՆ-ում։

Անտառային Արդյունաբերություն[խմբագրել]

Կանադայի տնտեսության հնագույն ճյուղերից է անտառային արդյունաբերությունը։ Նրա զարգացմանը նպաստում է հումքային հարուստ բազան, էժան ջրային ուղիների և էլեկտրաէներգիայի առկայությունը։

Գյուղատնտեսություն[խմբագրել]

Կանադայի գյուղատնտեսությունն աչքի է ընկնում բարձր ապրանքայնությամբ, մասնագիտացման և մեքենայացման բարձր մակարդակով։ Բնորոշ է խոշոր հողատիրությունը։ Գյուղատնտեսական հողահանդակների մոտ 3/4-ը կենտրոնացած է կապիտալիստական խոշոր ագարակներում։ Գյուղատնտեսության առաջատար ճյուղն անասնապահությունն է, մասնավորապես տավարաբուծությունը։ Վարելահողերը կազմում են երկրի տարածքի մի չնչին մասը և առավելապես կենտրոնացած են երկրի հարավային շրջանում։ Առաջին տեղում են հացահատկային մշակաբույսերը, հատկապես ցորենը։ Կանադան երկրագնդի խոշորագույն արտահանողներից է։

Տրանսպորտը[խմբագրել]

Տրանսպորտն առանձնահատուկ նշանակություն ունի Կանադայի տնտեսության համար։ Դա բացատրվում է տարածքի ընդարձակությամբ, աշխատանքի աշխարհագրական բաժանման բարձր մակարդակով։ Երկաթգծերի, ավտոխճուղիների, խողովակաշարերի երկարությամբ Կանադան աշխարհում գրավում է առաջին տեղերից մեկը։ Սակայն տրանսպորտային ցանցը տեղաբաշխված է ծայրաստիճան անհավասարաչափ և համապատասխանում է տարաբնակեցմանը և նյութական արտադրության ճյուղերի տեղաբաշխմանը, հարավում այն խիտ է, իսկ հյուսիսում նոսր։ Բացառիկ է Սուրբբ Լավրենտիոս գետի ջրային համակարգի տրանսպորտային նշանակությունը։ Աճում է ծովային տրանսպորտի դերը, որով կատարվում է արտաքին փոխադրումների մեծ մասը։ Սակայն սեփական նավատորմիղը մեծ չէ, և հաճախ վարձակալվում են օտարերկրյա ննավեր։

Հայերը Կանադայում[խմբագրել]

Հայերը Կանադայում սկսել են բնակություն հաստատել XIXդ. 80-ական թթ.։ Հայտնի է առաջին հայ ներգաղթողի անունը՝ Կարապետ Ներկարարյան, որը 1887-ին հաստատվել է Օնտարիո նահանգի Պորտ Հոպ գյուղաքաղաքում։ 1890-ին Հյուսիսային Օնտարիոյի Տեմիսքամինգի շրջանում հանքային հետազոտություններ է ձեռնարկել Ա.Շահինը։ 1892-ին Կանադա է գաղթել 37, իսկ 1895-ին՝ մոտ 100 հայ։ 1896-ին Լևոն Պապայանը, այնուհետև Սոկրատ Յութուճյանը Տորոնտոյում հիմնել են արևելյան գորգերի վաճառատներ (երկուսի շառավիղները շարունակվում են ցայսօր)։ Կանադայի Քվեբեկ նահանգի առաջին հայ բնակիչներից է Ազիզ Սարաֆյանը, որն այստեղ հաստատվել է 1904-ին։ Սկզբնական շրջանում Կանադա են եկել հիմնականում հայ տղամարդիկ, որոնց նպատակն էր դրամ վաստակելն ու հայրենիք վերադառնալը։ Նրանք որպես բանվորներ աշխատել են Կանադան դեպի Խաղաղ օվկիանոսի ափ տանող երկաթուղու (Canadian Pacific) շինարարության վրա։ Սակայն XIX դարի վերջին թուրքական բռնություններից հալածված հայ գաղթականները ընտանիքներով են ապաստան փնտրել Կանադայում։ Մինչև մեծ եղեռնը Կանադայում հայերի թիվը հասել է 1800-ի։ Նրանք մեծ մասամբ Քղիից էին, Վանից, Մուշից, Խարբերդից, երզնկայից, գլխավորապես հաստատվել են Բրենտֆորդ, Համիլտոն, Սենտ Կաթրինզ, Պրեստոն արդյունաբերական կենտրոններում, որտեղ բանվորոկան ուժի կարիք կար։ Մեծ եղեռնին հաջորդած շրջանում սակավաթիվ վերապրողների է հաջողվել Կանադա գաղթել, քանի որ երկրի կառավարությունը հայերին դիտել է որպես ասիացիներ, որոնց մուտքը Կանադա տարբեր պատճառներով սահմանափակվել է։ Բացառություն էր Կանադայի կառավարության հատուկ արտոնությամբ 1923-24-ին 8- 12 տարեկան 100 հայ որբերի մուտքը Կանադա, որոնք բերվել էին Հունաստանի Կորֆու կղզու որբանոցից՝ մի խումբ կանադացի բարերարների կազմակերպած Կանադայի հայկական նպաստամատույց ընկերակցության (Armenian Relief Association of Canada) ջանքերով։ Տղաները հաստատվել են Օնտարիո նահանգ Ջորջթաունի(այստեղից էլ՝ «Ջորջթաունի տղաներ» անվանումը) որբանոց-երկրագործական դպրոցում։ Երեխաների հոգատարության և կրթության համար կազմվել է մասնավոր հանձնախումբ՝ Ա. Լ. Ալեքսանյանի գլխավորությամբ, որը ստանձնել է նաև հայոց լեզվի դասավանդումը։ Ա. Ալեքսանյանի, Լ. Պապայանի և հանձնախմբի մյուս հայ անդամների և տղաների դաստիարակ Սրբուհի Պտուկյանի (Մայրիկի) ջանքերով երեխաներին տրվել է հայեցի դաստիարակություն. մինչև 18 տարեկան երեխաները սովորել են հայերեն և անգլերեն (1936-ին հայերեն և անգլերեն հրատարակել են «Արարատ» մեքենագիր ամսաթերթիկը)։ Այսօր Կանադայում կան բազմաթիվ ընտանիքներ, որոնք Ջորջթաունի տղաների շառավիղներն են։ Ըստ կանադական ներգաղթի վիճակագրական տվյալների՝ 1900-ից մինչև 1930-ը Կանադա մուտք է գործել 3100 հայ, որոնց մոտ 75 տոկոսը հաստատվել է Օնտարիո, 20 տոկոսը՝ Քվեբեկ նահանգներում, մնացյալը սփռված էր զանազան քաղաքներում։ Մինչև 1948-ը Կանադայի ներգաղթի օրենքներն արգելել են տարագիրների զանգվածային մուտքը։ 1931-49-ին Կանադա է մուտք գործել ընդամենը 74 հայ։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից (1939-45) հետո դրությունը փոխվել է։ 1946-ին Կանադան անդամակցել է Տարագրյալների միջկառավարական հանձնաժողովին՝ հանձն առնելով ընդունել Եվրոպայի բազմաթիվ վտարանդիների։ 1948-ին ստեղծվել է Կանադական հայկական կոնգրեսը (Canadian Armenian Congress), որի ջանքերի, ինչպես նաև Կանադայի ներգաղթի օրենքների մեղմացման շնորհիվ հազարավոր հայեր եկել են Կանադա։ 1960-69-ին Ե. Բաստրմաճյանի և Գ. Պետուկյանի երաշխավորությամբ և խնամակալությամբ մոտ 5 հազար հայ գաղթել է Կանադա և հաստատվել Մոնրեալում։ 1970-ական թթ. հայերի թիվը Կանադայում հասել է 30 հազարի։ Կանադայի հայերի թիվը ստվարացել է հիմնականում Միջին Արևելքի երկրներից՝ Սիրիայից, Լիբանանից, նաև Եգիպտոսից, Թուրքիայից, Հունաստանից գաղթածների հածվին։ Զգալի թիվ են կազմել նաև այդ շրջանում Խորհրդային Հայաստանից գաղթած ընտանիքները։ Համայնքը շոշափելի համալրում է ստացել նաև 1990-ական թթ., երբ տնտեսական դժվարությունների պատճառով Հայաստանից Կանադա են տեղափոխվել մի քանի հազար հայեր։ Ներկայումս (2009) Կանադայում բնակվում է շուրջ 81,5 հազար հայ։ Կենտրոնացված են Մոնրեալ և Տորոնտո քաղաքներում, բնակվում են նաև Վանկուվեր, Սենտ Կաթրինզ, Համիլտոն, Քվեբեկ, Օտտավա, Վինձոր և այլ քաղաքներում, Նովա Սկոչիա և Նյու Բրունսվիկ նահանգներում։ Հիմնականում արհեստավորներ են, առետրականներ, աշխատում են նաև արդյունաբերության և գյուղատնտեսության մեջ։ Զգալի թիվ են կազմում գիտնականները, ճարտարապետները, բժիշկները, արվեստի, գրականության և մամուլի բնագավառի աշխատողները։ Կան նաև խոշոր ձեռնարկատերեր և վաճառականներ։ Կանադայի հայ գաղութը համախմբող եկեղեցական կառույցները սկսել են կազմավորվել 1940-50-ական թթ.։ Առաջին հայկական եկեղեցին՝ Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչը, կառուցվել է 1930-ին, Սենտ Կաթրինզում։ Ներկայումս հայ առաքելական եկեղեցիներ են գործում Մոնրեալում, Տորոնտոյում, Օտտավայում, Լավալում, Սենտ Կաթրինզում, Վանկուվերում, Միսիսոկոյում, Վինձորում, Համիլտոնում, Քեմբրիջում։ Կանադայում կան նաև հայ կաթոլիկ և ավետարանական համայնքներ, որոնք ունեն իրենց եկեղեցիները և համապատասխան կրթական ու մշակութային կառույցները։

Կանադայում պետական ծրագրով գործող հայկական ամենօրյա վարժարաններ սկսել են հաստատվել 1970-ական թթ.։ Առաջին հայկական դպրոցը կազմակերպվել է Սենտ Կաթրինզում, 1919-ին։ Առաջին ամենօրյա հայկական դպրոցը՝ Արմեն Քեպեք-Ալեք Մանուկյան վարժարանը, հիմնել է ՀԲԸՄ-ը 1970-ին, Մոնրեալում։ Ներկայումս (2009) Կանադայում գործում են 6 ամենօրյա հայկական վարժարաններ։

Համայնքի ազգային կյանքը կազմակերպելու համար ստեղծվել են բազմաբնույթ կազմակերպություններ ու միություններ։ Դեռևս 1904-ին Բրենտֆորդում աշխատող հայերը, թեև ապրում էին ծանր պայմաններում, հիմնել են Քղիի Օսնակ գյուղի բարեսիրաց ընկերությունը՝ իր ծրագիր կանոնագրով, որի նպատակն էր ուսում և կրթություն տալ Օսնակ գյուղի երկսեռ մանուկներին։ Ընկերությունը գոյատևել է մինչև 1915-ը, երբ այդ գյուղի հայությունը բնաջնջվել է թուրքերի կողմից։ Հայ համայնքների կազմակերպման առաջին օրերից հիմնվել են ազգային քաղաքական կուսակցությունների (ՍԴՀԿ, ՀՀԴ) զանազան ակումբներ և կոմիտեներ, բազմաթիվ հայրենակցական, բարեգործական, մշակութային, մարզական, երիտասարդական կազմակերպություններ՝ Պոլսահայ մշակութային միությունը, Հայաստանից արտագաղթածների Երևան-Էրեբունի, պարսկահայերի «Րաֆֆի» մշակութային-հայրենակցական միությունները, Զեյթունի հայրենակցական միությունը, Մոնրեալի եգիպտահայերի ընկերակցությունը, ՀԲԸՄ, ՀՕՄ, Նոր սերունդ, Թեքեյան, Համազգային մշակութային միությունների, ՀՄԸՄ-ի մասնաճյուղերը, Կանադայի հայ ուսանողների միությունը, ՀՀԴ-ի երիտասարդական միությունը, Հայ դատի հանձնախումբը, Հայաստանե համահայկական հիմնադրամի Կանադայի մասնաճյուղը, Արցախե հիմնադրամը, Կանադայի հայ առևտրակաների խորհուրդը, Մալխասյան հիմնարկությունը, Զորյան հիմնարկությունը ևն։ Կանադայի տարբեր քաղաքներում կազմակերպվել են թատերական-գեղարվեստական խմբեր՝ Արմենիաե, Ժորժ Սարգիսյանե, Ալիշանե, Մնակյանե թատերախմբերը, Անիե, Էրեբունիե պարախմբերը, Գուսանե երգչախումբը ևն, լայն գործունեություն է ծավալել Կոմիտասե երաժշտական միությունը։ Լույս են տեսնում Ապագա, Հորիզոն շաբաթաթերթերը, Բուրաստան, Գեղարդ, Փունջ, Լրաքաղ, Լուսաբաց, Լուսարձակ, Նոր Սերունդ պարբերականները։ Գործում են հայկական հեռուստատեսային և ռադիոժամեր՝ Թեքեյանի ձայնը (1978-ից), Հորիզոնը (1984-ից, հովանավորում է Համազգային մաշակութային միությունը) և Թելե Արմենիա անհատական ձեռնարկությունը (1977-ից։ Կանադահայերն ակտիվորեն մասնակցում են երկրի տնտեսական, գիտական կյանքին։ Մեծ վաստակ ունեն բժիշկ Ջոն Բասմաճյանը (Արքայական համալսարանի անատոմիական ֆակուլտետի ղեկավար), տնտեսագետ Ալբերտ Սաֆարյանը (եղել է Դիփ Ռիվերի քաղաքագլուխը), օրգանական քիմիայի պրոֆեսոր, գյուտարար Ստեփան Հանեսյանը, ֆիզիկոս Արա Մուրադյանը (Կանադայի ատոմային կենտրոնի կիրառական հետազոտությունների ղեկավար), աստղաֆիզիկոս Արշավիր Գյոնճյանը, Մոնրեալի գլխավոր հիվանդանոցի ճառագայթային բժշկության բաժնի վարիչ Հարություն Արզումանյանը, արդյունաբերող Զավեն Մեսրոպյանը (Համիլտոնի պողպատի ընկերության արտահանման ղեկավար), պատմաբան Գևորգ Բաղճյանը (վերջինիս նախաձեռնությամբ Մոնրեալի համալսարանում կազմակերպվել են հայագիտական դասընթացներ), դիվանագետ Հայկ Սարաֆյանը։ Կանադայի խորհրդարանի անդամ է (նաև՝ Կանադա-Հայաստան բարեկամության խորհրդարանական խմբի ղեկավար) Սարգիս Ասատուրյանը։ Երկրի մշակութային կյանքում զգալի ներդրում ունեն Կանադայի նկարիչների Արքայական միության անդամ Արման Թաթոսյանը և նկարչուհի Անահիտ Աբրահամյանը, աշխարհահռչակ լուսանկարիչներ Յուսուֆ Քարշը, Արթին Գվուքը, կինոռեժիսոր Ատոմ Էգոյանը, դաշնակահարներ Նորայր Արթինյանը և Գրիգոր Շահվերդյանը, դիրիժորներ Րաֆֆի Արմենյանը (1974-ից՝ Ստատֆորդի սիմֆոնիկ նվագախմբի դիրիժոր և գեղարվեստական ղեկավար) և Նուրհան Արմանը, երգիչներ Դ. Վարժապետյանը (1974-ից՝ Տորոնտոյի օպերային թատրոնի մեներգիչ, Անի երիտասարդական երգչախմբի հիմնադիր և խմբավար) և Արտո Մյուհենտիսյանը, Ժիրայր Գանթարճյանը (1970-ից՝ Տորոնտոյի սիմֆոնիկ նվագախմբի կոնցերտմայստեր), երգչուհի Սելմա Քեքլիկյանը (1976-ից՝ Արմենիա թատերախմբի կազմակերպիչ և ղեկավար), կոմպոզիտորներ Պետրոս Շուժունյանը և Միհրան Էսեկյուլյանը։ Կանադայի հայերը սերտ կապի մեջ են եղել հայրենիքի հետ և մեծապես օգնել նրան. դեռևս Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին (1914-18) կամավորներ են ուղարկել ռազմաճակատ, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին (1939-45) հանգանակություն կազմակերպել Սասունցի Դավիթե տանկային շարասյան ստեղծման համար։ 1988-ի Սպիտակի երկրաշարժից տուժած հայրենակիցներին օգնելու համար կանադահայերը մշակել են երկարաժամկետ ծրագրեր՝ ծնողազուրկ երեխաների խնամատարություն, պատանեկան ճամբարների կազմակերպում, բուժարանի, դպրոցների և սրբավայրերի նորոգում։ Օտտավայում հայ համայնքը ձևավորվել է 1970-ական թթ.։ Ներկայումս (2009) այստեղ բնակվում է շուրջ հազար հայ։ Գործում են Սուրբ Մեսրոպ եկեղեցին, որին կից՝ մեկօրյա հայկական դպրոց, ՀԲԸՄ Օտտավայի և ՀՕՄ-ի, Սևան մասնաճյուղերը, Հայ մշակութային միությունը։ Մոնրեալում հայերը սկսել են հաստատվել 19-րդ դարի վերջից։ 1910-1913-ին այստեղ եկած 16 երիտասարդ հայերը (հիմնականում՝ Բալուից), համարվում են քաղաքի առաջին մնայուն հայ բնակիչները, որոնց շառավիղներն ապրում են ցայսօր։ Համայնքը ձևավորվել է XX դարի կեսին։ 1961-ին Մոնրեալում բնակվում էր 900, 1982-ին՝ 50 հազար հայ։ Ներկայումս (2009) հայերի թիվը Մոնրեալում շուրջ 30 հազար է։ Նրանք հիմնականում աշխատում են արդյունաբերության, առևտրի, կենցաղասպասարկման ոլորտում, զգալի թիվ են կազմում մտավորականները։ Գործում են Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ և Սուրբ Հակոբ հայ առաքելական եկեղեցիները, հայ կաթոլիկ և ավետարանական եկեղեցիներ, որոնց կից՝ մեկօրյա դպրոցներ։ Համայնքում կա ամենօրյա երեք հայկական դպրոց։

Մոնրեալի հայերի ազգային կյանքը կազմակերպում են Կանադայի թեմի առաջնորդարանը, ՀՀԴ Միհրան Փափազյանե կոմիտեն (1956-ից), ՀՀԴ երիտասարդական միության Լևոն Շանթե մասնաճյուղը, ՌԱԿ-ի Էոժեն Փափազյանե ակումբը (1963-ից), Հնչակյան կուսակցության Վանիկ մասնաճյուղը (1986-ից), ՀԲԸՄ Մոնրեալի մասնաճյուղը (1956-ից) և Ալեք Մանուկյան մարզամշակութային կենտրոնը, ՀՕՄ-ի Սոսեե մասնաճյուղը (1957-ից), Թեքեյան 1956-ից, ունեցել է Հայ բեմ թատերախումբ (1975-83) և Նայիրիե պարախումբ (1981-90), 1978-ից՝ Սևանե պատանեկան ամառային ճամբար, Համազգային (1963-ից, ունի Պետրոս Դուրյանե թատերախումբ, Քնար երգչախումբ, Անի պարախումբ), Նոր Սերունդ (1989-ից) մշակութային միությունների, Հայաստանե համահայկական հիմնադրամի (1993-ից) Մոնրեալի մասնաճյուղերը, Պոլսահայ մշակութային միությունը (1967-ից, ունի Մնակյան թատերախումբ, Շիրակ պարախումբ, Արարատ մարզական թիմ և երիտասարդական բաժին), Մոնրեալի եգիպտահայերի ընկերակցությունը (1997-ից), Մալխասյան հիմնարկը, Մամիկոնյան մշակութային հանձնախումբը, Հայ դատի հանձնախումբը, Հայ ուսանողական միությունը, Կանադահայ բժիշկների միությունը, Հայ կաթոլիկ միության Ալիշան թատերախումբը, Արմենիա ֆուտբոլի թիմը, հայկական ռադիոժամ (1968-ից)։ Լույս են տեսնում Ապագա, Հորիզոն շաբաթաթերթերը, Բուրաստան հանդեսը, Գեղարդ եռամսյան, Հայ կաթոլիկ միության, Նոր տեղեկատու ամսաթերթը։ Սենտ Կաթրինզ հայերի առաջին խմբերը եկել են 1904-ին։ 1918-ին այստեղ կազմվել է առաջին ազգային հոգաբարձությունը։ 1919-ին բացվել է Կանադայի առաջին հայկական դպրոցը։ 1925-ին Լևոն Պապայանի և պրոֆեսոր Բաղդասարյանի գլխավորությամբ հիմնվել է Կանադահայ միությունը, որի նպատակն էր պաշտպանել Կանադայի հայերի քաղաքացիական իրավունքները, բացել հայկական դպրոցներ, նպաստել ազգապահպանմանը։ 1930-ին բացվել է Հայ տունը։ Նույն թվականին օծվել է Կանադայում առաջին հայկական եկեղեցին՝ Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչը, հիմնվել են եկեղեցուն կից մարմիններ։ Ներկայումս (2009) Սենտ Կաթրինզում բնակվում է շուրջ 500 հայ։ Տորոնտոյում հայերը բնակություն են հաստատել XIX դ. վերջից։ Սակայն համայնքը սկսել է կազմավորվել 1920-ական թթ.։ 1916-ին Լևոն Պապայանի նախաձեռնությամբ հիմնադրվել է Հայերի օգնության միությունը, 1923-ին՝ ՀԲԸՄ Տորոնտոյի մասնաճյուղը։ 1953-ին կառուցվել է Սուրբ Երրորդություն հայկական եկեղեցին, գործում են նաև Սուրբ Խաչ, Սուրբ Մարիամ Աստվածածին եկեղեցիները, որոնց կից՝ մեկօրյա դպրոցներ։ Համայնքում կա երեք ամենօրյա վարժարան։ Ազգային կուսակցությունները ներկա են համայնքում իրենց կոմիտեներով, ակումբներով, մասնաճյուղերով։ Գործում են ՀՀԴ Սողոմոն Թեհլերյան կոմիտեն (1956-ից) և ՀՀԴ երիտասարդական միության Սիմոն Զավարյան մասնաճյուղը, ՌԱԿ, Եսայի Յաղուբյան ակումբը (1967), ՍԴԿՀ Փարամազ մասնաճյուղը (1983-ից), ՀՕՄ-ի, Ռուբինա (1964-ից), Թեքեյան (1967-ից), Համազգային (1969-ից, ունի Ժորժ Սարգիսյան թատերախումբ, Գուսան երգչախումբ, Էրեբունի պարախումբ), Նոր սերունդ (1978-ից) մշակութային միությունների, Պոլսահայ մշակութային միության (1988-ից), Հայաստան համահայկական հիմնադրամի (1993-ից), Հայկական ժամանակակից հետազոտությունների և փաստագրության Զորյան ինստիտուտի (1985-ից) մասնաճյուղերը, Պապայան հիմնարկը, Հայ դատի հանձնախումբը, Տարեց քաղաքացիների ընկերությունը, Կոմիտաս երաժշտական միությունը։ Լույս են տեսնում Նոր սերունդ ամսագիրը, ՀԲԸՄ Խոսնակ Տորոնտոյի, Լուսաբաց պարբերականները։ Գործում է Հայ հորիզոն հեռուստակայանը։ Տեղի հայերի գլխավոր հավաքատեղին Հայ կենտրոնն է։ Տորանտոն կանադահայության երկրորդ խոշոր կենտրոնն է Մոնրեալից հետո։ Ներկայումս (2009) այստեղ բնակվում է շուրջ 30 հազար հայ։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]