Կանադա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից


Կանադա
Canada
Կանադա դրոշ
Դրոշ
Կանադա զինանշանը
Զինանշան
Նշանաբան՝
A Mari Usque Ad Mare  (լատիներեն)
"Ծովից ծով"
Ազգային օրհներգ՝
Օ Կանադա
Թագավորական օրհներգ՝
God Save the Queen
Կանադա դիրքը
Մայրաքաղաք Օտտավա
45°24′N, 75°40′W
Ամենամեծ քաղաք Տորոնտո
Պետական լեզուներ անգլերեն
ֆրանսերեն
Կառավարում Խորհրդարանական
ժողովրդավարություն

(Դաշնակցային սահմանադրական
թագավորություն
)
Հիմնում
Տարածք
 -  Ընդհանուր 9,984,670 կմ² (2nd)
 -  Ջրային (%) 8.92 (891,163 km²)
Բնակչություն
 -  2014 նախահաշիվը 2011 (36րդ)
 -  2006 մարդահամարը 31,612,897 
 -  Խտություն 3.2 /կմ² (219րդ)
8.3 /մղոն²
ՀՆԱ (ԳՀ) 2006 գնահատում
 -  Ընդհանուր $1.165 տրիլիոն (11th)
 -  Մեկ շնչի հաշվով $35,200 (7th)
ՀՆԱ (անվանական) 2006 գնահատում
 -  Ընդհանուր $1.089 տրիլիոն (8th)
 -  Մեկ շնչի հաշվով $32,614 (16րդ)
ՄԶՀ (2006) decrease 0.950 (high) (6th)
Դրամական միավոր Կանադական դոլլար (CAD)
Ժամային գոտի (UTC-3.5 to -8)
 -  Ամռանը (DST) +1 (UTC-2.5 to -7)
Ինտերնետ .ca
Հեռախոսային կոդ +1

Կանադան (անգլերեն՝ Canada ˈkænədə), ֆրանսերեն՝ Canada kanaˈda), պետություն է Հյուսիսային Ամերիկայում, տարածքի մեծությամբ աշխարհի 2-րդ պետությունն է։ Կանադան պառլամենտական համակարգով սահմանադրական միապետություն է, հանդիսանում է երկլեզու և բազմամշակութային երկիր, որտեղ անգլերեն և ֆրանսերեն լեզուները դաշնային մակարդակով ճանաչված են պետական լեզուներ։ Կանադայի ափերն են ողողում Ատլանտյան, Խաղաղ և Հյուսիսային Սառուցյալ օվկիանոսները, սահմանակցում է ԱՄՆ-ի հետ հարավում և հյուսիս-արևմուտքում, Դանիայի (Գրենլանդիա) հետ հյուսիս-արևելքում և Ֆրանսիայի (Սեն Պիեռ և Միքելոն) հետ արևելքում։ Կանադայի՝ ԱՄՆ-ի հետ սահմանը համարվում է աշխարհի ամենաերկար ընդհանուր սահմանը։ Կանադայի հեռավորությունը հյուսիսային բևեռից ընդամենը 1000 կմ է, իսկ հյուսիսային մագնիսական բևեռը գտնվում է հենց Կանադայում։ Կանադան Մեծ Ութնյակի անդամ երկիր է։ Կանադան բաժանված է 10 նահանգի և 3 դաշնային տարածքի։ Կանադան տեխնոլոգիական և արդյունաբերական զարգացած երկիր է, ունի բազմաճյուղ տնտեսություն, որը հիմնված է հարուստ բնական ռեսուրսների և առևտրի վրա (մասնավորապես ԱՄՆ-ի հետ համատեղ Կանադան համագործակցում է դեռևս գաղութների գոյության և Համադաշնության հիմնման ժամանակաշրջանից)։ Կանադայի մայրաքաղաքն է Օտտավան, Օնտարիո նահանգում։ Հիմնված լինելով 1534 թվականին ֆրանսիացի հետախույզ Ժակ Կարտիեյի կողմից՝ Կանադան իր սկիզբն է առնում ֆրանսիական գաղութից, որը գտնվում էր ժամանակակից Քվեբեկ քաղաքի տեղում, որը սկզբնապես բնակեցված է եղել տեղացի ժողովուրդներով։ Անգլիական գաղութատիրության ժամանակաշրջանից հետո բրիտանական երեք գաղութների միությունից (որոնք մինչ այդ Նոր Ֆրանսիայի տարածքներն էին համարվում) ծնվեց կանադական համադաշնությունը։ Կանադան Միացյալ Թագավորությունից անկախություն ստացավ խաղաղ գործընթացի արդյունքում 1867-ից 1982 թվականներին։ Ներկայումս Կանադան Ազգերի համագործակցության անդամ երկիր է։

Անվանում[խմբագրել]

Անվանումն առաջացել է իրոկեզերեն Kanata «գյուղ» բառից։ Այս բառը եվրոպացիներն ընդունեցին որպես տեղանուն և այդպես կոչեցին երկրի այն մասը, որը տեղավորված է Սուրբ Լավրենտիոս գետի շուրջը, իսկ հետագայում նաև ամբողջ երկիրը[1]։

Պառլամենտի Շենքը Կանադա

Պատմություն[խմբագրել]

Կանադայի գաղութացման սկզբում, դեռևս 17-րդ դարի սկզբին, սուրբ Լավրենտիոս գետի երկայնքով ֆրանսիացիները հիմնում են Նոր ֆրանսիա անունով գաղութը, որի կենտրոնն էր Քվեբեկը։ Հետագայում դրան ավելանում են նոր ֆրանսիական գաղութներ։ Անգլիացիները և Ֆրանսիացիները տեղի հնդկացիներից գնում են այդ տեղի հողերը և այդ վայրում հիմնում ֆակտորիաներ։ Անգլո-ֆրանսիական Յոթնամյա պատերազմից հետո 1763 թվականին Կանադան դարձավ անգլիայի մաս, որտեղ բնակվում էին 70000 եվրոպացի վերաբնակներ, որից 60000 ֆրանսիացիներ։ Անգլիայի թագուհու հրամանագրով Կանադայի մայրաքաղաք է հռչակվում Օտտավան, որը գտնվում է նախկին ֆրանսիական ու անգլիական գաղութների սահմանագլխին։ Սակայն պետությունն ուներ երկու բևեռ Անգլիական Օնտարիոն և Ֆրանսիական Քվեբեկը։ 1867 թվականի հուլիսի 1-ին դրանք միավորվեցին դաշնության մեջ՝ դառնալով Մեծ Բրիտանիայի առաջին դոմինիոններից (ինքնակառավարվող տիրույթներ) մեկը։ 1982 թվականի ապրիլ 17-ին ընդունել է նոր սահմանադրություն և Կանադան անկախացել է Մեծ Բրիտանիայից։ 20-րդ դարի սկզբին անգլիական ու ամերիկյան ընկերություններն այստեղ փորեցին առաջին հանքահորերը, կառուցեցին ջրաէլեկտրակայաններ, թղթի ու մետաղաձուլական գործարաններ։ Կանադան դարձավ գունավոր մետաղների, փայտեղենի, թղթի խոշորագույն արտադրողներից մեկը։ Կանադա եկան նոր գաղութաբնակներ Գերմանիայից, սկանդինավյան երկրներից, Ավստրո-Հունգարիայից, այլ երկրներից։ Կանադայի բնիկները հնդկացիներն ու էսկիմոսներն բնակվում են հյուսիս-արևմուտքում և պահպանել են իրենց հին նիստուկացն ու ոգին։ Բնակչության մեծամասնությունը եվրոպական ժողովուրդների, գլխավորապես՝ անգլիացիների 40 և ֆրանսիացիների 28 սերունդներն են։ Ապրում են նաև Լեհեր հրեաներ, հայեր։

1855 թվականի ապրիլի 17, նոր սահմանադրության ընդունումը

Տնտեսություն[խմբագրել]

Կանադան բարձր զարգացած երկիր է, սակայն տնտեսությանը բնորոշ են որոշ գծեր, որոնք նրան հաղորդում են երկակիություն, բարձր զարգացած երկրներին հատուկ գծերը զուգորդվում են թույլ զարգացած երկրներին բնորոշ գծերին։ Մի կողմից՝ ընդարձակ տարածքը շահագործվող բնական հարուստ ռեսուրսները նրան տվել են նոր զարգացող երկրների բնորոշ հումքային ուղղություն։ Արդյունաբերության կառուցվածքում մեծ է արդյունահանող ճյուղերի՝ կեռնահանքային արդյունաբերության, փայտամթերման, ջրաէներգետիկայի բաժինը։ Մյուս կողմից՝ տնտեսության գլխավոր ճյուղը՝ արդյունաբերությունը, բազմաճյուղ է, գերակշռում են նորագույն ճյուղերը՝ մեքենաշինություն և քիմիական արդյունաբերություն։ Կանադան աշխարհի ամենազարգացած երկրներից մեկն է, Մեծ Ութնյակի անդամ երկիր է։ Կանադան մեծ ներդրումներ է կատարում նոր զարգացող երկրներում, հատկապես Կարիբյան ծովի ավազանի երկրներում և Բրազիլիայում։

ԱՄՆ նախագահ Բարաք Օբաման և Կանադայի վարչապետ Ստեֆն Հարփերը

Արդյունաբերություն[խմբագրել]

Կանադայում արդյունաբերությանը բաժին է ընկնում արտահանության ընդհանուր ծավալի 75%-ը։ Մեկ շնչին ընկնող էլեկտրաէներգիայի արտադրությամբ Կանադան առաջ է անցել աշխարհի բոլոր խոշորահույն երկրներից։ Էլեկտրաէներհիայի մեջ գերակշռում են ՋրԷԿ-ները, ներկայումս մեծանում է նավթի, գազի և ատոմային էներգիայի դերը վառելիքաէներգետիկ համալիրում։ Նավթ և գազ արդյունահանվում է երկրի արևմուտքում և հյուսիսում։ Կանադայում զարգացած է գունավոր մետալուրգիան։ Կանադան ցինկի, նիկելի, ոսկու, ուրանի, կապարի, պղնձի, երկաթի արդյունահանությամբ աշխարհում գրաբում է առաջին տեղերից մեկը։ Դրանց մի մասը վերամշակվում է տեղում, մացածը արտերկրում՝ մեծ մասամբ ԱՄՆ-ում։

Անտառային Արդյունաբերություն[խմբագրել]

Կանադայի տնտեսության հնագույն ճյուղերից է անտառային արդյունաբերությունը։ Նրա զարգացմանը նպաստում է հումքային հարուստ բազան, էժան ջրային ուղիների և էլեկտրաէներգիայի առկայությունը։

Գյուղատնտեսություն[խմբագրել]

Կանադայի գյուղատնտեսությունն աչքի է ընկնում բարձր ապրանքայնությամբ, մասնագիտացման և մեքենայացման բարձր մակարդակով։ Բնորոշ է խոշոր հողատիրությունը։ Գյուղատնտեսական հողահանդակների մոտ 3/4-ը կենտրոնացած է կապիտալիստական խոշոր ագարակներում։ Գյուղատնտեսության առաջատար ճյուղն անասնապահությունն է, մասնավորապես տավարաբուծությունը։ Վարելահողերը կազմում են երկրի տարածքի մի չնչին մասը և առավելապես կենտրոնացած են երկրի հարավային շրջանում։ Առաջին տեղում են հացահատկային մշակաբույսերը, հատկապես ցորենը։ Կանադան երկրագնդի խոշորագույն արտահանողներից է։

Տրանսպորտը[խմբագրել]

Տրանսպորտն առանձնահատուկ նշանակություն ունի Կանադայի տնտեսության համար։ Դա բացատրվում է տարածքի ընդարձակությամբ, աշխատանքի աշխարհագրական բաժանման բարձր մակարդակով։ Երկաթգծերի, ավտոխճուղիների, խողովակաշարերի երկարությամբ Կանադան աշխարհում գրավում է առաջին տեղերից մեկը։ Սակայն տրանսպորտային ցանցը տեղաբաշխված է ծայրաստիճան անհավասարաչափ և համապատասխանում է տարաբնակեցմանը և նյութական արտադրության ճյուղերի տեղաբաշխմանը, հարավում այն խիտ է, իսկ հյուսիսում նոսր։ Բացառիկ է Սուրբբ Լավրենտիոս գետի ջրային համակարգի տրանսպորտային նշանակությունը։ Աճում է ծովային տրանսպորտի դերը, որով կատարվում է արտաքին փոխադրումների մեծ մասը։ Սակայն սեփական նավատորմիղը մեծ չէ, և հաճախ վարձակալվում են օտարերկրյա ննավեր։

Հայերը Կանադայում[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Հայերը Կանադայում


Կանադայի Զինված ՈՒժերը[խմբագրել]

ԿԱՆԱԴԱՅԻ զինված ուժերը -ռազմական կազմակերպություն է,որը պատասխանատու է երկրի անվտանգության համար,ինչպես նաև մասնակցում է խաղաղության պաշտպանմանը:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Հ. Ղ. Գրգեարյան, Ն. Մ. Հարությունյան (1987)։ Աշխարհագրական անունների բառարան։ Երևան: «Լույս»։