Խարբերդ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Քաղաք
Խարբերդ
Elazığ Turkey Provinces locator.gif
Խարբերդի մարզն ու Խարբերդը
38°40′00″ հս. լ. 39°13′00″ ավ. ե. / 38.666667° հս. լ. 39.216667° աե. ե.
Երկիր Մեծ Հայք Մեծ Հայք

Աշխարհ Ծոփք
Բարձր. ծովի մակ-ից 1067 մ
Բնակչություն 312 584 մարդ (2008)
Ժամային գոտի UTC+2, ամառը UTC+3
Փոստային ինդեքսներ 23000
Պաշտոնական կայք www.elazig.bel.tr (թուրքերեն)
##Խարբերդ (Մեծ Հայք)
Red pog.png
Հայ երեխաները Խարբերդի Սուրբ Հակոբ մանկապարտեզում, 1900–ական թվականներ։

Խարբերդ, քաղաք Արևմտյան Հայաստանում, այժմ Թուրքիայում։ Գտնվում է Խարբերդի դաշտում, Արածանիի ձախ ափին։ Ըստ որոշ հետազոտողների, Խարբերդը Ստրաբոնի հիշատակված Կարկաթիակերտն է։

«Խարբերդ» տեղանունը նախապես ստուգաբանվել է որպես քար և բերդ բառերից կազմված անվան ձևափոխություն։ Մի այլ տեսությամբ՝ այն սերում է քաղաքի այժմյան տարածքում մթա 2000 տարի առաջ եղած Խար գյուղի անունից, որին ավելի ուշ ավելացվել է բերդ բառը։ Այսպիսով, Խարբերդ նշանակում է ճանապարհի բերդ կամ բերդի ճանապարհ։

Հետագայում Դարեհ I-ի ժամանակ (մթա 522-484) կառուցված Աքեմենյանների մայրաքաղաք Սուզան Միջերկրականին միացող ուղին ևս անցնում էր Խարբերդի գավառով՝ պատմական Անձիտով։ Որպես ջրային ճանապարհ օգտագործվել է Արածանիի ստորին հոսանքը։ Մեր ժամանկներում էլ Խարբերդը պահպանում է ճանապարհների հանգույցի այդ դերը։ Մի այլ վարկածի համաձայն Խարբերդը եղել է որսորդության, հողագործության և լուսնի՝ խեթա-խուրրիական աստվածուհի Խատիին նվիրված մեհենական սրբավայր, որից և՝ անվանումը։

Պեղված հնագույն դամբարանները թվագրվում են մթա XX-XVIII դդ, երբ այդտեղ բնակվել են խուրրիական ցեղերը։ Խարբերդի բերդը հիմնադրել են ուրարտացիները մթա IX-VIII դդ։ 1070-ական թթ. Խարբերդում բյուզանդական կայազորի հրամանատարն էր հայազգի զորավար Փիլարտոս Վարաժնունին։ Մանազկերտի ճակատամարտում բյուզանդացիների պարտությունից հետո (1071) նա, միավորվելով Կապադովկիայի, Կիլիկիայի, Հյուսիսային Սիրիայի և Միջագետքի հայկական իշխանությունները մի պետության մեջ, Խարբերդը դարձրեց մայրաքաղաք։

X-XIII դդ քաղաքը հայտնի էր իր ամուր բերդով։ 1185 թ․-ին Խարբերդը անցավ Որդոքյաններին։ 1236 թ․-ին գրավեցին մոնղոլները։ Դրանից հետո Խարբերդը հաճախ է ձեռքից ձեռք անցել. այն տիրել են Լենկթեմուրը, կարակոյունլոիները, ակ-կոյունլունները։ 1507 թ․-ին Խարբերդ ներխուժեց պարսից շահ Իսմայիլի զորքը, որը կողոպտեց ու ավերեց քաղաքը։ 1515 թ․-ին Խարբերդին տիրեց օսմանյան սուլթան Սելիմ I-ը։ Թուրքական տիրապետության շրջանում ավելի սաստկացավ բնիկների՝ հայերի կեղեքումը։ Վիճակը հատկապես ծանրացավ XVI դ վերջին, երբ իշխող վերնախավի կամայականությունների, ենիչերինների բռնությունների և կրոնական հալածանքների հետևանքներով ծայրահեղորեն քայքայվեցին արտադրողական ուժերը, մոլեգնեց ավելի քան մեկ տասնամյակ շարունակվող սովը, որի զոհ դարձան շատ խարբերդցիներ։ Ապրուստի միջոց որոնելով՝ նրա բնակչության զգալի մասը շարժվեց դեպի կայսրության արևմտյան սահմանները։

1617 թ․-ին Խարբերդը հիմնահատակ կործանեց և բնակիչներին սրի քաշեց Չոփան օղլի բեկը։ XVIII դ Խարբերդը և շրջակայքը մտնում էին Սեբաստիայի վիլայեթի մեջ։ Այդ ժամանակ Խարբերդը նորից դարձավ մարդաշատ քաղաք՝ հիմնականում շրջակա գավառների հայերի հաշվին։ 1800 թ․-ին այնտեղ բնակվում էր 8000, 1850 թ․-ին՝ 6000 ընտանիք։ Թուրքիայի 1834 թ․-ի վարչական բաժանմամբ Խարբերդը մտավ Դիարբեքիրի վիլայեթի մեջ։ 1878-ին կազմվեց Խարբերդի վիլայեթը։

XX դ սկզբին Խարբերդի թաղերին էին. հարավ-արևելքում երկու ձորի մեջ տարածված Սինամուտը, որից վեր հաջորդաբար բարձրանում էին ասորիների Ս. Ստեփանոս և Ս. Կարապետ թաղերը։ Տարածքի արևմտյան բարձունքները զբաղեցնում էր Վերի թաղը, որը անվանվում էր նաև Ս.Հակոբի կամ Սիսիոներների թաղ, որովհետև այնտեղ էին գտնվում Ս. Հակոբի եկեղեցին և Եփրատ կոլեջը։ Քաղաքը կառուցապատված էր մեկ-երկհարկանի տներով։ Խարբերդի պատմական հնագույն հուշարձանը և ճարտարապետական խոշորագույն կառույցը բերդն էր, որը կառուցված էր լեռան բարձրունքին և զբաղեցնում էր ավելի քան 5 հատարածություն։ Այն հիմնադրվել է ուրարտացիների օրոք, ապա վերակառուցվել մթա II դ՝ Արտաշեսյանների ժամանակ։ Գլխավոր պարիսպը կառուցապատված էր մինչև 1.5 մ լայնությամբ և 2 մ բարձրության քարե զանգվածներով։ Բերդը ունեցել է տարբեր նշանակության բազմաթիվ սենյակներ, իսկ ստորերկրյա ճանապարհը հասել է մինչև մերձակա Քեորբե, Հյուսեյնիկ և Մեզիրե գյուղերը։ XIX դ վերջին, XX դ սկզբին թուրք բարբարոսները հիմնահատակ արեցին Խարբերդի բերդը՝ քարերն օգտագործելով Մեզիրեում կառավարական շենք երկառուցելու համար։

Խարբերդի բնակչությունը զբաղվում էր արհեստներով, երկրագործությամբ, առևտրով։ Հայերը հռչակված էին որպես հմուտ դերձակներ, կոշկակարներ, դարբիններ, թիթեղագործներ, հուսներ, կտավագործներ, ոսկերիչներ, կաշեգործներ, զինագործներ։ XIX դ վերջին նրանք առևտրական կապեր ունեին Հալեպի, Կ.Պոլսի, Տիգրանակերտի, Այնթապի, Սեբաստիայի, Մալաթիայի, Սամսունի, Թոխաթի, Վանի, Ադանայի, Արաբկիրի, Բալուի, Բիթլիսի և այլ շատ վայրերի հետ։ Վանի Գափամաջյան առևտրական ընկերությունը մասնաճյուղ ուներ Խարբերդում։ Քաղաքում կար շուրջ 100 խանութ։

1880-1890-ին Խարբերդի հայ վաճառականները հայտնվեցին նաև արտասահմանյան շուկայում՝ Ռուսաստանում, Պարսկաստանում, Ֆրանսիայում, Անգլիայում, նույնիսկ Ամերիկայում։ Արտահանում էին բամբակ, բուրդ, կաշի, ցորեն, գարի, մետաքս, գինի, օղի, գորգեր, չորացված պտուղներ։ Տեղական հումքի հիման վրա ստեղծվեցին խոշոր ձեռնարկություններ։

Խարբերդը եղել է հայ մշակույթի նշանավոր կենտրոն։ Դեռևս 1160 թ․-ի մի ձեռագրում նշվում է, որ այն գրված է «ի մայրաքաղաքին Խարբերդ»։ Ազգային-մշակութային կյանքում Խարբերդի դերը բարձրացավ XIX դ, և պատահական չէ, որ 1880-ական թթ այն հիշատակվում է որպես «գավառի Աթենք»։ Համազգային հռչակ էր վայելում Աստվածաբանական ճեմարանը, որ գործել է 1859-1915 թթ․-ին։ Այստեղ դասավանդում էին հայերեն, գրաբար և աշխարհաբար քերականություն, հայոց պատմություն, աստվածաբանություն, մարդակազմություն, փիլիսոփայություն, տիեզերագիտություն։ Ավելի քան 600 շրջանավարտ է տվել Եփրատ կոլեջը։ 1865 թ․-ին կազմակերպվեց կրթական և մշակութային «Սմբատյան ընկերություն»-ը, որը բացեց երկսեռ վարժառան։ 1880-ական թթ Խարբերդում բեմադրվեց առաջին ներկայացումը՝ «Քաջն Վարդան»-ը։ 1889-ին հայերն այնտեղ հիմնադրվեցին տպագրական գործը, 1909 թ․-ին հրատարակվեց «Եփրատ» թերթը։ Կանանց շրջանում իր գործունեությունը ծավալեց «Արաքս» ընկերությունը։

Տնտեսական և մշակութային վերելքին զուգընթաց 1880-ական թթ արագորեն աճում էր Խարբերդի բնակչությունը, որի մեծ մասը հայեր էին։ Բնակվում էին նաև թուրքեր, ասորիներ, քրդեր։ Այդ ժամանակից էլ ծայր առավ խարբերդցիների արտագաղթը՝ նախապես դեպի Կանադա, ապա՝ ԱՄՆ։ Արտագաղթը ուժեղացավ հատկապես 1895-1896՝ համիդյան ջարդերի ժամանակ։ 1914 թ․-ին Խարբերդը ուներ 18-20 հազար բնակիչ, որից մոտ 10 000 հայ։ 1915 թ․-ի հուլիսին սկսվեց հայերի զանգվածային բնաջնջումը։ 2500 և 3000 մարդուց բաղկացած 2 քարավանով, Խարբերդ-Մեզիրե-Տիգրանակերտ-Ռաս էլ Այն ճանապարհով, բռնագաղթեցվեցին դեպի Դեյր էզ-Զոր և ոչնչացվեցին անապատներում։

Աղբյուրներ[խմբագրել]

  • «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն

Տես նաև[խմբագրել]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Հայկական սովետական հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png