Լեհաստան

Լեհաստանի Հանրապետություն Rzeczpospolita Polska
Դրոշ
Ազգային հիմն՝ Mazurek Dąbrowskiego
Մայրաքաղաք Ամենամեծ քաղաք		Վարշավա
Պետական լեզու(ներ)		լեհերեն
Տարածք
-	Ընդհանուր	312,683 կմ²   մղոն²
-	Ջրային (%)	3.07
Բնակչություն
-	2007 նախահաշիվը	38,518,241
-	2002 մարդահամարը	38,530,080
-	Խտություն	122 /կմ²  319.9 /մղոն²
Դրամական միավոր		զլոտ (PLN)
Ժամային գոտի		(UTC+1)
-	Ամռանը (DST)	(UTC+2)
Ինտերնետ		.pl
Հեռախոսային կոդ		+48

Լեհաստան – պաշտոնական անվանումը՝ Rzeczpospolita Polska (կարդացվում է՝ Ժեչպոսպոլիտա Պոլսկա) պետություն է Կենտրոնական Եվրոպայում, Վիսլա և Օդրա գետերի ավազանում, Բալթիկ ծովի ափին։

Սահմանակցում է արևմուտքից Գերմանիային, հարավից՝ Չեխիային և Սլովակիային, արևելքից՝ Ուկրաինային և Բելառուսին, հյուսիս–արևելքից՝ Լիտվային և հյուսիսի մի փոքր հատվածում Ռուսաստանի Կալինինգրադի մարզի հետ։ Բացի դրանից կիսում է ծովային սահմանը Դանիայի և Շվեդիայի հետ։

Տարածքային առումով գրավում է աշխարհում 68–րդ իսկ Եվրոպայում 9–րդ տեղը։ Երկիրը բաժանված է 16 մարզերի՝ վոյեվոդությունների, որոնք իրենց հերթին բաժանվում են պովիատների և գմինաների։

Լեհաստանի որպես պետություն առաջացման տարեթիվ ընդունված է համարել 966 թվականը, երբ Միեշկո 1 իշխանը ընդունեց քրիստոնեություն։

Մայրաքաղաքն է Վարշավան, իսկ մյուս մեծ քաղաքներից են Կրակովը, Վրոցլավը, Գդանսկը։

Պատմությունը

Ժամանակակից Լեհաստանի տարածքում մեր թվականության սկզբին բնակվում էին գերմանական սկիրների եւ լուգիացիների ցեղերը: Այնուհետեւ նրանց փոխարինեցին վելբարյան մշակույթի գոթերը, իսկ 1-ին հազարամյակի վերջում` արեւելյան պոլյանները, որոնց անունով կոչվեց երկիրը եւ լյախերը, որոնց անունից առաջացավ մյուս ազգերի կողմից ժողովրդին տրված անունը: Հայերեն «լեհ» անունը նույնպես ծագում է լյախերի ցեղի անունից:

Լեհաստանի աբողջ պատմությունը լի է դրամատիկ իրադարձություններով, հարեւան տերությունների ներխուժումներով ու զավթումներով: Իր պատմության ընթացքում Լեհաստանը երեք անգամ իրար մեջ բաժանել են հարեւան պետությունները: Ներկայիս սահմանները ձեւավորվել են Երկրորդ աշխարհամարտից հետո: Ավելի քան երեսուն տարի Խորհրդային Միության գերիշխանության տակ գտնվելուց հետո Լեհաստանը 2001թ.-ից Եվրամիության անդամ-երկիր է:

Ժամանակագրություն

960-992թթ.-Պյաստերի դինաստիայի Մեշկո I-ի տիրակալությունը: Լեհական պետության ձեւավորումը Գնեզնոյի շուրջ:
966թ.-Մեշկո I-ի քրիստոնեության ընդունումը լատինական արարողակարգով: Լեհական թագավորությունը հայտնվում է պապի գահի հովանավորության ներքո:
992-1025թթ.-Բոլեսլավ I Խիզախ; պայքար գերմանական կայսր Հենրիխ II-ի հետ: Արեւմուտքում տարածքի ընդլայնումը ծովամերձ Սիլեզիայի, Լուժիցի եւ այլնի հաշվին: Արշավանքներ դեպի արեւելք; Կիեվի ժամանակվոր զավթումը (1018թ.): Բոլեսլավ I-ը թագադրվում է որպես Լեհաստանի թագավոր:
XI դ.-Ֆեոդալական մասնատվածության սկիզբը: Պայքար գերմանական կայսեր դեմ: Պապերը, նամանավանդ Գրիգորիոս VII-ը, առավել հաճախ հանդես են գալիս Լեհաստանի թագավորի կողմից: Լեհերը կաթոլիկություն են սերմանում Պոմորիեյում:
1138թ.-Բոլեսլավ III-ի մահը եւ նրա ժառանգորդների միջեւ կատաղի պայքարի սկիզբը:
1226թ.-Պայքարելով հեթանոս պրուսների դեմ, իշխան Մազովեցկին օգնության կոչ է անում Տեւտոնական օրդենին: Ասպետները գրավում են Պրուսիան եւ դառնում են հենց Լեհաստանի անկախության սպառնալիք:
1241թ.-Թաթար-մոնղոլական արշավանքը: Կրակովի թալանը:
XII-XIII դարեր-Լեհական հողերի գաղութացումը լեհական ֆեոդալների կողմից խրախուսվող Գերմանիայից եկած վերաբնակների կողմից:
XIII դարի երկրորդ կես-Մագդեբուրգի իրավունքի հիման վրա լեհական քաղաքների (Վրոցլավ, Կրակով, Պոզնանյ, Տորունյ) ինքնիշխանության ձեռքբերումը:
1320թ.-Վլադեսլավ I Լոկետեկի կողմից լեհական հողերի միավորումը:
1333թ.-Կազիմիր III: Կիեւյան Ռուսիայի գալիցյան եւ վոլինյան հողերի զավթումը:
1384թ.-Լեհ թագուհի Յադվիգայի ամուսնությունը Լիտվանիայի Յգայլո մեծ իշխանի հետ, որն նտրվեց Լեհաստանի եւ Լիտվանիայի թագավոր Վլադիսլավ II անունով:
1410թ.-Գրյունվալդի ճակատամարտը: Վլադիսլավ II-ի գլխավորությամբ լեհա-լիտվա-ռուսական զորքերը ջախջախում են Տեւտոնական օրդենի զորքերը:
1454թ. եւ 1505թ.-Նեշավյան ստատուտներն ու Nihil Novi Սահմանադրությունը սահմանափակում են թագավորի իշխանությունը եւ նրան դնում են շլյախտից կախման մեջ:
1543թ.-Կոպերնիկոսի մահը:
1569թ.-Լյուբլինի ունիան: Լեհա-լիտվանական Րեչյ Պոսպոլիտա պետության վերջնական ձեվավորումը:
XVI դ. կեսեր -Կրակովում մշակութային եւ ինտելեկտուալ կյանքի ծաղկումը:
1587թ.-Pacta Conventa` շլյախտայի կողմից թագավորական իշխանության հետագա սահմանափակումը:
1587-1632թթ.-Սիգիզմունդ III-ի տիրապետությունը: Նա ջանադրաբար սերմանում է կաթոլիկություն:
1596թ.-Բրեստի եկեղեցական ունիան; Ուկրաինայում Հռովմին ենթակա, բայց ուղղափառ արարողակարգով միասնական եկեղեցու առաջացումը:
1610թ.-Սիգիզմունդ III-ի որդի Վլադիսլավ արքայազնի հռչակումը ռուսական ցար, այսպես կոչված Խռովության ժամանակաշրջանում:
1648թ.-Ուկրաինայում կազակների ապստամբությունը:
1651թ.-Յան-Կազիմիրի զորքերից կրած պարտությունից հետո Բոգդան Խմելնիցկին հակվում է Ռուսաստանի կողմը:
1652թ.-Լեհական սեյմի կողմից Liberum Veto սկզբունքի ընդունումը: Այսուհետ ցանկացած որոշում ընդունվում է սեյմի մասնակիցների բացարձակ միաձայնության դեպքում միայն:
1655-1656թթ.-Շվեդների ներխուժումը` պայքար Բալթիական ծովի վերահսկողության համար: Յասնոգորսկի վանքի (Չենստոխովի) հերոսական պաշտպանությունը:
1660թ.-Շվեդիայի հետ կնքված Օլիվի խաղաղ պայմանագիրը:
1667թ.- Անդրուսովոյի հաշտությունը Ռուսաստանի հետ: Ռուսաստանին են անցնում Սմոլենսկը, Ձախափնյա Ուկրաինան:
1683թ.-Թուրքերի դեմ Վիեննայի մոտ Յան Սոբեսկիի գլխավորած լեհ-ավստրիական զորքերի տարած հաղթանակը:
XVIIIդ.-Րեչյ Պոսպոլիտայի անկումը, հարեւանների` Պրուսիայի, Շվեդիայի, Ռուսաստանի եւ Ավստրիայի կողմից նրա վերածումը տարածքային հավակնությունների:
1772թ.-Լեհաստանի առաջին բաժանումը Պրուսիայի, Ավստրիայի եւ Ռուսաստանի միջեւ: Լեհաստանը կորցնում է իր տարածքների երրորդը:
1791թ.-Ժ.-Ժ.Ռուսոի գաղափարներով ոգեշնչված սահմանադրությունը:
1793թ.-Լեհաստանի երկրորդ բաժանումը:
1794թ.-Թադեուշ Կոստյուշկոյի գլխավորած ապստամբույթունը; ռուսական զորքերի կողմից այն ճնշելը; Վարշավայի Պրագա արվարձանի կոտորածը:
1795թ.-Լեհաստանի երրորդ բաժանումը եւ լեհական պետության անհետացումը Եւրոպայի քարտեզից: Նրա տարածքի 45%-ն անցնում է Ռուսաստանին, 19%-ը` Պրուսիային, 35%-ը` Ավստրիային:
1807թ.-Նապոլեոն I-ի եւ Դոմբրովսկու Լեհական լեգեոնի շնորհիվ ձեւավորվում է Վարշավայի հերցոգությունը:
1815թ.-Լեհաստանի վերաբաժանումը Վիեննայի կոնգրեսի պայմաններով: Լեհական Թագավորության ստեղծումը:
1830-1831թթ.-Ապստամբություն Լեհական Թագավորությունում, ռուսական կառավարության կողմից ճնշումը: «Վարշավայում թագավորում է կարգուկանոնը»,-հայտարարում է Ֆրանսիայի արտաքին գործերի նախարար Սեբաստյանին:
1831թ.-Լեհական մտավորականության սերուցքի` Միցկեւիչի, Շոպենի եւ այլոց վտարելու սկիզբը:
1846թ.-Պրուսական Լեհաստանում Լ.Մերոսլավսկու գլխավորած եւ ավստրիական Լեհաստանում Է.Դեմբովսկու գլխավորած ապստամբությունները` 1848թ. «Ժողովուրդների գարնան» նախաշեմը:
1853թ.-Ապստամբություն Լեհական Թագավորությունում, որը ճնշվեց Պրուսիայի օգնությամբ:
1916թ.-«Լեհական Պետություն» ստեղծելու մասին ավստրա-գերմանական դեկլարացիան:
1917թ.-Լենինը ճանաչում է գերմանական պետությունների տիրապետության տակ գտնվող Լեհաստանի ինքնորոշման իրավունքը:
1918թ.-Անկախ Լեհական պետության ապստամբությունը:
1919թ.-Առաջին, օրենսդիր սեյմը: Պիլսուդսկու կառավարությունը:
1919-1920թթ.-Լեհ-սովետական պատերազմը; գերմանա-լեհական կոնֆլիկտը Սիկեզիայի պատճառով:
1926թ. մայիս-Գեներալ Պիլսուդսկու պուտչը:
1938թ.-Լեհերի հրաժարվելը Ֆրանսիայի եւ ֆաշիստական Գերմանիայի միջեւ պատերազմի դեպքում խորհրդային զորքերին ճանապարհ տալուց: Չեխասլովակյան ճգնաժամի ժամանակ Լեհաստանի կողմից Տեշինյան Սիլեզիայի անեքսիան:
1939թ. օգոստոսի 23-Գերմանա-սովետական պակտը:
1939թ.սեպտ.1-Գերմանական զորքերի Լեհաստան ներխուժումը:
1939թ.հոկտեմբեր-Խորհրդային Միությունն օկուպացնում է Լեհաստանի արեւելյան մասը: Լոնդոնում լեհական կառավարության ստեղծումը:
1943թ.-Վարշավյան գետոյի ապստամբությունը: Կատինան կոտորածի բացահայտումն առաջ է բերում լոնդոնյան կառավարության խզումը Մոսկվայի հետ:
1943թ.դեկտ.-Մոսկվայի օգնությամբ Կրայովա Ռադա Նարոդովայի ստեղծումը: Կրայովայի բանակը ճանաչում է միայն Բուրա-Կոմարովսկում` լոնդոնյան կառավարության ենթակային:
1944թ.օգոստ.1-Վարշավայի ապստամբության սկիզբը:
1944թ.դեկտ.31-Խորհրդային եւ Կրայովա Ռադա Նարոդովայի զորքերի մուտքը Վարշավա:
1945թ.-Յալթայի կոնֆերանսը որոշում է Լեհաստանի ապագա սահմանները:
1947թ.-Դեմոկրատական «բլոկի» կառավարությունը սոցիալիստ Ցիրանկեւիչի գլխավորությամբ:
1949թ.-Միությունը ԽՍՀՄ հետ եւ Լեհաստանի սովետականացումը; Կոմունիստ Գոմուլկայի կալանումը Տիտոյի գործից հետո; խորհրդային մարշալ Ռակասովսկին նշանակվում է ազգային պաշտպանության նախարար: Կարդինալ Վիշինսկու կալանումը:
1956թ.-Պոզնանյի ապստամբությունը; Գոմուլկայի վերադարձը: «Լեհական հոկտեմբերը»; հրաժարում բռնի կոլեկտիվացումից: Կարդինալ Վիշինսկու ազատումը; եկեղեցու հանդեպ հանդուրժողականության քաղաքականությունը:
1968թ.մարտ-Ուսանողական ցույցեր Վարշավայում, ոստիկանության կողմից դրանց դաժան ճնշումը; Գոմուլկայի տեղը գալիս է Գերեկը:
1970-1980թթ.-Տնտեսության փլուզումն ու բյուրակրատիայի ռեժիմն առաջացնում են գործադուլներ Գդանյսկում; «ազատ» արհմիությունների կազմավորումը:

Արտաքին հղումներ

• Լեհաստան online
• Armenia.pl
• Hayastan.pl
• Լեհաստանում Հայաստանի Դեսպանության Ոչ Պաշտոնական Կայք
• Republika Armenia
• Հայաստան
• Հայ մշակութային ընկերություն (Կրակով, Լեհաստան )
• Հայկական կիրակնօրյա դպրոց (Կրակով, Լեհաստան )
• Լեհահայոց Մշակույթի Հիմնադրամ

Մեդիա ֆայլեր

Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել Լեհաստան կատեգորիայում։