Ինքնասպանություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Suicide
Դասակարգում և լրացուցիչ տվյալներ
ՀՄԴ-10 X60–X84
ՀՄԴ-9 E950
MedlinePlus 001554
eMedicine article/288598
MeSH F01.145.126.980.875

Սուիցիդ, (լատ.՝ sui՝ ինքն իրեն և caedare՝ սպանել բառերից), իբրև երևույթ, իբրև անձի ինքնարտահայտման ձև, վարքային դրսևորում, ախտաբանական վիճակ: Հասկացությունը գոյություն ունի այնքան ժամանակ, որքան որ երկրի վրա ապրում է մարդը: Ինքնասպանության հիմնահարցն ուսումնասիրվում է սուիցիդալոգիա գիտության շրջանակներում:

Սուիցիդալոգիա գիտությունը, որն ուսումնասիրում է այդ համամարդկային խնդիրը, դասակարգում և լուծման ուղիներ է առաջարկում, սակայն մինչ օրս չի կարողացել լիովին լուծել այդ խնդիրը: Ինքնասպանության հիմնախնդրին անդրադարձել են հոգեբանության գրեթե բոլոր տեսությունները և հոգեբանները, որոնք իրենց ուրույն տեղն են զբաղեցրել հոգեբանություն գիտության զարգացման մեջ, քանի որ սուիցիդալ վարքը մեծապես հանդիսանում է հենց հոգեբանության ուսումնասիրությանը ենթարկվող խնդիր, իհարկե այն ոչ միայն հոգեբանական խնդիր է․ այլ գիտություններ նույնպես ուշադրության կենտրոնում են պահում ինքնասպանության հիմնահարցը, պատճառները և դրդող ուղիները, սակայն մենք ցանկանում ենք այն դիտարկել հատկապես հոգեբանություն գիտության տեսանկյունից:


Հասկացության հիմնական սահմանումներ[խմբագրել]

Այաքսի ինքնասպանությունը, Վիլհելմ Բաուեր (1600-1642)

Սուիցիդոլոգիան հոգեբանության այն ուղղությունն է, որը ուսումնասիրում է աուտոագրեսիվ (ինքնասպանության), մարդկային գործունեության տեսական ու գործնական կողմերը, ինքնասպանության պատճառները և մշակում է մեթոդներ դրանց կանխարգելման համար: Սուիցիդը, ըստ էության, զուտ մարդուն բնորոշ երևույթ է: Ժան-Պոլ Սարտրը նշել է «Մարդը կենդանիներից տարբերվում է նրանով, որ կարող է ընդհատել իր կյանքն ինքնասպանությամբ»[1]:

Ըստ Ալվարեսի սուիցիդ հասկացությունը առաջին անգամ հիշատակվել է Թոմաս Բրաունի «Religio Medici» գրքում, որը հրատարակվել է 1642 թվականին: Այն առաջին անգամ տեղ է գտել Օքսֆորդյան բառարանում 1651 թվականին, սակայն օգտագործվել է հազվադեպ: Սուիցիդը հոգեբանական առումով ներկայացնում է գիտակցված կամ իմպուլսիվ ձևով անձի կողմից իրականացվող գործողություն, որը հանգեցնում է մաhվան: Շնեյդմանը ինքնասպանությունը սահմանում է որպես կանխամտածված մահ, այսինքն իրեն կյանքից զրկելուն ուղղված նպատակադրված և գիտակցված գործողություն: Այս սահմանման շնորհիվ մենք տեսնում ենք երևույթի արմատական տարբերությունը սպանությունից (որի մեջ բացակայում է ինքնուրույնության տարրը) և դժբախտ պատահարից (որտեղ դոմինանտում է պատահականությունը): Ադլերը գտնում էր, որ ինքնասպանությունը անձնային հիմնախնդիր է, սակայն ունի սոցիալական պատճառներ և հետևանքներ: Միլովանովիչը ինքնասպանությունը սահմանում է որպես սեփական կյանքի գիտակցված և նպատակաուղղված ոչնչացում:

Թոմաս Բրաուն, Religio Medici, 1642

Իրավաբանները ինքնասպանությունը դիտարկում են որպես մեղսունակ վիճակում սեփական կյանքի ընդհատում: Դյուրկհեյմը տվել է ինքնասպանության հետևյալ սահմանումը. «Ինքնասպանություն» անվանումը մենք օգտագործում ենք մահվան բոլոր այն դեպքերի համար, որը հանդիսանում է ուղղակի կամ անուղղակի հետևանքը զոհի կողմից պոզիտիվ կամ նեգատիվ գործողության արդյունքի, ով նախապես գիտի իր գործողության հետևանքը: Համաձայն այս տարբերակման ինքնասպանը պետք է գիտակցի իր գործողությունը և նրա հետևանքները: Այսպիսի սահմանման ոչ լիարժեքությունը ակնհայտ է, քանի որ հաշվի չի առնվում անձի անգիտակցականի ազդեցությունը:

Ըստ առողջապահության միջազգային կազմակերպության` սուիցիդը ինքնասպանության գործողությունն է լետալ ավարտով։ Այս դեպքում միայն առկա է այդպիսի գործողության հաստատումը և ոչ ավելին[2][3]:

Ելնելով սուիցիդ հասկացության վերը նշված բազմաթիվ սահմանումներից` կարելի է ընդհանրացնել, որ ինքնասպանությունը սեփական կյանքի կանխամտածված ընդհատումն է արտաքին տեսանելի կամ ներքին խորհրդավոր դրդապատճառների ազդեցության տակ, ռացիոնալ վիճակում:Ինքնասպանությունը հոգեբանական դեզադապտացիայի դրսևորման ձևերից է, երբ անձը հոգեկանի ախտաբանական կամ սահմանային վիճակում ինքնակամ (ներքին կամ արտաքին ազդակներից դրդված) դիմում է լետալ ավարտով աուտոդեստրուկտիվ գործողությունների: Սա ինքնասպանության ընդհանրացված սահմանումն է, որ իր մեջ ամփոփում է և հոգեկան հիվանդների, և հոգեպես առողջ անձանց ինքնասպանությունները:

Հոգեպես առողջ անձանց ինքնասպանությունը գրականությունում սահմանվում է որպես շարունակական դեզադապտացիայի կամ աֆֆեկտի արդյունքում, անձի սահմանային հոգեվիճակում, լետալ ավարտով այնպիսի աուտոդեստրուկտիվ գործողություն, որի դեպքում այն դիտարկվում է որպես իրավիճակից դուրս գալու ելք, դիմացինին պատժելու միջոց, ուշադրություն գրավելու եղանակ, սակայն ոչ անգիտակից և անվերապահ ձգտում դեպի մահը[4]:

Եթե «ինքնասպանություն» ասելով հասկանանք գիտակցված և հոժարակամ կյանքից հրաժարվել, այլ կերպ ասած մահվան ցանկություն, ինչպես նպատակ այլ ոչ թե ինչ որ նպատակի հասնելու միջոց, ապա մենք իզուր կփորձենք կենդանիների մեջ ինքնասպանություն փնտրել: Կենդանական աշխարհը այդպիսի երևույթ չգիտի: Կենդանական աշխարհին հայտնի է «զոհ» ասվածը, բայց ոչ ինքնասպանությունը, և ոչ միայն կենդանական աշխարհը սկզբնական մարդկային տեսակը (ավելի ցածր զարգացվածության աստիճան ունեցողները`վայրենիներն ու բարբարոսները ) գրեթե նույնապես չգիտեն, թե ինչ է ինքնասպանությունը: Միայն մշակույթի ավելի բարձր մակարդակում ենք հանդիպում ինքնասպանություն երևույթին, ինչպես գիտակցված ձևով մահվան գերադասումը կյանքից: Այսպիսի դեպքերում ինքնասպանի համար կյանքը դառնում է անպետք և անիմաստ: Նա հրաժարվում է կյանքից ոչ թե, որովհետև «պարտավոր» է կամ «զոհում» է իր կյանքը այլ նա հրաժարվում է սեփական կյանքից` որպես իր տառապանքների և անիմաստությունից հրաժարվելու միակ ճանապարԻնքնասպանությունը, որպես սոցիալական ֆենոմեն

Պատմական ակնարկ[խմբագրել]

Ռաֆայել Սանտի, Աթենական դպրոց

Դեռևս հասարակական կյանքի վաղ փուլերում ինքնասպանության փաստը արդեն հայտնի էր: Իրենց զարգացման վերջին փուլերում այդ մասին արդեն գիտեին հույներն ու հռոմիացիները: Նորագույն ժամանակներում ինքնասպանությունների աճը շարունակվում է և բավական էր չնչին պատճառ ինքնասպանության գնալու համար: Մեր օրերում ինքնասպանության մասին խոսելիս պետք է նշել դրա անբնական աճի մասին և որքան զարգացած է երկիրը, այնքան ինքնասպանությունների թիվը բարձր է: Այս ամենը հիմք հանդիսացավ սուիցիդալոգյա գիտության առաջացման համար: Սուիցիդալոգյա գիտության առաջացման համար հիմք է ծառայել սոցիալական հոգեբանությունը, այնուհետև կլինիկական հոգեբանության զարգացման հետ մեկտեղ զարգացում ապրեց նաև սուիցիդալոգյան: Կլինիկական հոգեբանները ապացուցեցին, որ սուիցիդը չի համարվում հոգեկան հիվանդություն և այն կարող է կատարել ինչպես հոգեկան հիվանդ այնպես էլ հոգեպես լիովին առողջ անձը: Կլինիկական հոգեբանության և հոգեվերլուծության զարգացման հետ մեկտեղ ավելի հստակ պատկերացում ստեղծվեց հոգեկանի նորմաների և պաթոլոգիաների վերաբերյալ: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի զոհերը և ցեղասպանություն վերապրած ազգերը ստիպեցին որպեսզի ինքնասպանությունը հայտնվի պրոֆեսյոնալների և հասարակության ուշադրության կենտրոնում: Պատերազմական գործողություններից հետո Արևմտյան Եվրոպայում և Ամերիկայում բացվեցին սուիցիդալ ծառայություններ և ճգնաժամային կենտրոններ, որոնց զարգացումը նպաստեց սուիցիդալոգյա գիտության տեսական և պրակտիկ զարգացմանը և կայացմանը որպես գիտություն:

Այսօր սուիցիդալոգիա գիտության խնդիրներն են.

  • Անտեղյակության դեմ պայքար
  • Կանխարգելիչ ծառայությունների կատարելագործում
  • Հոգեբանական և բժշկական օգնություն
  • Սուիցիդի խնդրի հետազոտության և լուծման ուղիների կազմակերպում
  • Սուիցիդի տարատեսակների դասակարգում և ուսումնասիրություն
  • Սուիցիդի հիմնական պատճառների ուսումնասիրություն:[5][6]

Համաձայն վիճակագրական տվյալների ամեն րոպե աշխարհում ձեռնարկվում է ինքնասպանության փորձ: Միջինում դրանցից 1500 վերջանում է մահվան ելքով: Սակայն սուիցիդալ վարքի վիճակագրությունը այսօր վստահություն չի ներշնչում: Սուիցիդալ վարքի շատ դրսևորումներ իրենց անուններով չեն անվանվում: Որպես կանոն սուիցիդալ վարքի մեծ մասը թաքցվում է «դժբախտ պատահար» և «ավտոճանապարհային պատահարներ» անվանումների տակ: Բացի այդ սուիցիդալոգիաում կա վարկած համաձայն որի գոյություն ունեն մարդիկ, որոնք համարվում են սուիցիդալ անձիք և նրանց վարքը հաճախ անգիտակցված ձևով ուղված է ինքնաոչնչացման: «Քրոնիկ սուիցիդալ վարքի» օրինակ կարող է հանդիսանալ ալկոհոլիզմը, թմրամոլություն, ալպինիզմով զբաղվելը և այլն:[7]

Դասակարգում[խմբագրել]

Տարիքային դասակարգում[խմբագրել]

Սուիցիդալ վարքի հավանականությունը հատկապես մեծ է դեռահասության տարիքում
Ոչ ֆորմալ ենթամշակույթների ներկայացուցիչները ևս համարվում են սուիցիդալ վարքի ռիսկային խումբ

Սուիցիդալ վարքն ունի նաև տարիքային դրսևորման իր առանձնահատկությունները: Մինչև հինգ տարեկան երեխաների մոտ սուիցիդալ վարքը հանդիսանում է բավականին հազվադեպ երևույթ: Կրտսեր դպրոցական տարիքում հատկապես նկատվում է սուիցիդալ ակտիվություն: Ավելի փոքր տարիքում ընդհանուր երեխաների սուիցիդալ վարքի ընդամենը 2,5% է հանդիպում: Երեխաների սուիցիդալ վարքը հազվադեպ է կախված լինում լուրջ հոգեկան հիվանդությունների և ռեակտիվ ընկճվածության հետ: Ճնշող մեծամասնության դեպքերում խոսքը գնում է իրավիճակային ռակցիայի մասին հիմնականում ընդիմացող: 80% դրանց դրդող ուժը հանդիսանում է ներընտանեկան կոնֆլիկտները: Անցած 30 տարում 5-14 տարեկան երեխաների ինքնասպանության դեպքերը ավելացել են 8 անգամ: Ամենից հաճախ երիտասարդները սուիցիդալ ելքի են դիմում 15-24 տարեկանում: Մեկ սուիցիդալ ելքով դեռահասին համընկնում է 100 սուիցիդալ փորձ:

Սուիցիդալ ակտիվության երկրորդ պիկը սկսվում է 40–60 տարեկանում: Այս տարիքին հատուկ հոգեբանական խնդիրը հանդիսանում է սոմատիկ առողջության վատթարացումը, հորմոնալ վերակազմավորում, արժեհամակարգի փոփոխությունները, որը հաճախ ուղեկցվում է ընկճախտներով, որոնք այս ժամանակահատվածի ամենահաճախ հանդիպող ընկճվածության տեսակն են: Բացի այդ հենց այս ժամանակահատվածում են հասուն երեխաները լքում հայրենի տունը, իսկ ծնողները հիվանդանում և մահանում են: Հաճախ հանդիպող խնդիրներից է նաև մասնագիտական գործունեության հետ կապված խնդիրները: Վիճակագրության համաձայն այս տարիքի սուիցիդալ դեպքերը համեմատած 30 տարեկանների հետ երկու անգամ ավելի են, ընդ որում ավելի հաճախ տղամարդկանց մոտ են գրանցվում քան կանանց:[8]

Երրորդ սուիցիդալ ռիսկային գոտում գտնվում են մեծահասակները, նրանց մոտ սուիցիդալ դրսևորումները չորս անգամ ավելի են քան պոպուլյացիաներում: Վիճակագրության համաձայն 65 տարեկանից բարձր տարիքային խմբերում սուիցիդի դեպքերը կազմում են ընդհանուր սուիցիդալ դրսևորումների 25% -ը այն դեպքում երբ այդ տարիքային խումբը կազմում է հասարակության ընդամենը 11%-ը: Հատկանշական է նաև այն, որ հասուն տարիքի տղամարդկանց 76%-ը դիմում է բժշկի ինքնասպանությունից մեկ ամիս առաջ, 33%-ը մեկ շաբաթ,իսկ 10%-ը մեկ օր առաջ:

Գենդերային դասակարգում[խմբագրել]

Սուիցիդալ վարքի դրսորումը դասակարգվում է նաև ըստ սեռային պատկանելիության առանձնահատկության: Ամբողջ աշխարհում կանանց ինքնասպանության դեպքերը զգալիորեն զիջում են տղանարդկանց ինքնասպանությանը 4:1-ի հարաբերությամբ: Հասուն տարիքի տղամարդկանց և կանանց մոտ 9:1-ի հարաբերությամբ: 15–40 տարեկանում կանանց սուիցիդալ վարքը գերազանցում է տղամարդկանց ինքնասպանության դեպքերին, իսկ հասուն տարիքում հակառակը: Կանանց ինքնասպանությունը ավելի շատ ֆենոմենալ բնույթ է կրում, իսկ տղամանդկանց սուիցիդը ամեն տասնամյակ ավելի է աճում[9]:

Մասնագիտական դրսևորումներ[խմբագրել]

Ֆիզիկոս Լյուդվիգ Բոլցմանը վերջ է տվել կյանքին ինքնասպանությամբ, քանզի նրա տեսություններին չէին հավատում

Սուիցիդալ վարքի դրսրումը կարող է նաև կախված լինել տվյալ անձի մասնագիտությունից: Ամենից հաճախ սուիցիդի են դիմում բարձրագույն կրթություն ունեցող մարդիկ: Սուիցիդալ ռիսկային գոտում գտնվում են բժիշկները, որոնց շարքում առաջին տեղը գրավում են հոգեբույժները: Ռիսկային գոտում գտնվում են նաև երաժիշտները, փաստաբանները: Ամենայն հավանականությամբ դա պայմանավորված է նրանց աշխատանքում առկա հատուկ պայմանների մասնավորապես բարոյական գերծանրաբեռնվածությամբ և պետության կողմից ցույց տրվող հակադրությանը նրանց աշխատանքի նկատմամբ:Ինքնասպանությունը, որպես հասարակական երևույթ

Սուիցիդալ վարք[խմբագրել]

Դելֆիններն այն կենդանիներից են,որոնք դրսևորում են սուիցիդալ վարք ի նշան ջրի չափազանց ախտոտվածության

Սուիցիդալ վարքի հասկացման մոտեցումներ[խմբագրել]

Սուիցիդալ վարքն առավել լայն հասկացություն է, որն իր մեջ ներառում է սուիցիդալ ակտերը, որոնք չեն ունեցել լետալ (մահացու) ավարտ` անկախ սուիցիդենտի կամքից: Ա.Ամբրումովան տարբերում է «ինքնասպանություն» (իրական սուիցիդ) և «ինքնասպանության փորձ» (անավարտ սուիցիդ) հասկացությունները: Բրուկեբենկը խոսում է սուիցիդի և պարասուիցիդի մասին: Նրա կարծիքով սուիցիդը նպատակադրված ինքնասպանություն է, իսկ պարասուիցիդը` նպատակադրված ինքնավնասման ակտ, որը չի հանգեցնում մահվան: Վերջին տարիներին գործածական են դարձել նաև «պրեսուիցիդ» և «պոստսուիցիդ» հասկացությունները: Հեղինակների մեծ մասը պրեսուիցիդ ասելով նկատի ունեն այն ժամանակահատվածը, որը նախորդում է սուիցիդալ ակտին, մյուսները` այն հոգեկան վիճակը, որը ունենում է սուիցիդենտը սուիցիդալ ակտի ժամանակ: Սուիցիդոլոգների մեծ մասը պրեսուիցիդ ասելով հասկանում են անձի այն վիճակը, որը պայմանավորում է սուիցիդալ ակտի իրականացման բարձր հավանականությունը:

Այդպիսի տարակարծություն գոյություն ունի նաև «պոստսուիցիդ» հասկացության շուրջ: Կոնդրաշենկոյի և նրա կողմնակիցների կարծիքով ավելի ճիշտ է օգտագործել այնպիսի տարբերակված հասկացություններ, ինչիսիք են «պոստսուիցիդալ վիճակ» և «պոստսուիցիդալ շրջան» գրականության մեջ հաճախ հանդիպում են «աուտոտրավմատիզմ» և «աուտոագրեսիվ վարք» տերմինները, որոնք նույնացվում են սուիցիդալ գործողությունների հետ: Ժամանակակից, հատկապես արևմտյան գրականության մեջ լայն տարածում է գտել «աուտոդեստրուկտիվ» կամ «ինքնաքայքայիչ» վարք հասկացությունները:[10]

Ամերիկացի հետազոտող Ն.Բ. Տաբաչնիկը ինքնաքայքայիչ վարք է համարում յուրաքանչյուր գործողություն, որը կատարվում է որոշակի իրական կամ պոտենցիալ կամային հսկողությամբ և նպաստում է ժամանակից շուտ ֆիզիկական մահվան ի հայտ գալուն: Յուրաքանչյուր վարք, որը կրճատում է մարդու կյանքը, բացի վերոնշյալից, սահմանվում է որպես «մասնակի», «կիսամտածված», «թաքնված» ինքնասպանություն, «անգիտակցական սուիցիդալ վարք» կամ «սուիցիդալ էկվիվալենտ»:

Ամբրումովան գտնում է, որ գոյություն ունեն ինքնաքայքայիչ վարքի մի շարք ձևեր, որոնց ծայրահեղ դրսևորում է հանդիսանում սուիցիդը: Ինքնաքայքայիչ վարքի թվին են դասվում ալկոհոլի, թմրանյութերի, ծխախոտի չարաշահումը, նպատակադրված աշխատանքային գերծանրաբեռնվածությունը, չբուժվելու համառ ցանկությունը, ավտոտրանսպորտային միջոցների արագ վարումը, հատկապես ոչ սթափ վիճակում, կյանքի համար մեծ վտանգ պարունակող սպորտի տեսակները: Ավելի լայն առումով աուտոդեստրուկտիվ վարքի թվին են դասվում դաժան շահագործումը, հեղափոխությունները, պատերազմները, որոշ կրոնական ավանդույթները, որոնք ուղեկցվում են ինքնատանջանքներով, այսինքն գիտակցված այն բոլոր աուտո և հետերոագրեսիվ գործողությունները, որոնք հանգեցնում են մասսայական կամ անհատական ոչնչացման:

Սուիցիդալ վարքի ալկոհոլով պայմանավորվածություն[խմբագրել]

Սուիցիդալ վարքի հավանականությունը շատ բարձր է նաև հարբեցողների մոտ, ընդհանուր հարբեցողությունը կազմում է ինքնասպանության պատճառների 25-30%-ը, անչափահասների մոտ այն կարող է հասնել մինչև 50%: Ալկոհոլի երկարատև օգտագործումը նպաստում է դեպրեսիայի, մեղքի զգացման, հոգեկան ցավի խորացմանը, որոնք, ինչպես հայտնի է, նախասուիցիդալ վիճակներ են:

Ալկոհոլը ուժեղացնում է նաև ագրեսիվությունը, որը նույնպես կարող է հասցնել ինքնաքայքայման: Հարբեցողները հաճախ մահվան են ձգտում ոչ գիտակցաբար, սակայն նրանց խրոնիկական հարբեցողությունը արդեն իսկ հանդիսանում է կյանքը կրճատող վարքագիծ: Հաճախ ալկոհոլի օգտագործումը ուղեկցվում է թմրանյութերի կիրառմամբ, որոնք հանդիսանում են միասին լետալ կոմբինացիա: Դրանք թուլացնում են մարդկային վարքի գիտակցական հսկողությունը, սրացնում են դեպրեսիան և նույնիսկ առաջացնում են պսիխոզներ:

Ալկոհոլիզմով տառապողները սուիցիդալ վարքի մեկ այլ թիրախային խումբ են

Սուիցիդալ վարքի թմրանյութերով պայմանավորվածություն[խմբագրել]

Թմրամոլությունը և ինքնասպանությունը սերտորեն կապված են մեկը մյուսի հետ: Հոգեվերլուծության մեջ թմրամոլության, դեպրեսիվ վիճակների և տագնապի միջև եղած կապի ուսումնասիրությունները հանգեցրին նրան, որ 1933թ-ին Շ. Ռադոն ներմուծեց «ֆարմոկոթեմիա» ֆենոմենը` նկարագրելու համար մի վիճակ, երբ թմրանյութերը օգտագործվում են տառապանքներից ազատվելու, հոգեկան ցավը փարատելու համար:

Ռադոն նշում է, որ այդպիսի դեպքերում թմրանյութերին վերագրվում են գերբնական հատկություններ, որոնց շնորհիվ կարող է բարձրանալ թմրամոլների ինքնագնահատականը, մելանխոլիկ տրամադրությունը, վստահությունը սեփական ուժերի հանդեպ:[11]

Թմրամոլը և արկոհոլիզմով տառապողը անհեռանկարային մարդ է
Սոցիոլոգ Էմիլ Դյուրկհեյմը "Ինքնասպանություն" աշխատության հեղինակն է

Հիասթափված մարդիկ անհաղթահարելի թվացող դժվարությունների պատճառով իրենց կյանքը կարող են համարել անտանելի և անգիտակցաբար կարող են ձգտել մահվան: Մարդիկ հաճախ սպանում են իրենց` չգիտակցելով արարքների լետալ բնույթը: 1897 թվականին ֆրանսիացի սոցիոլոգ Է. Դյուրկհեյմը այս վարքագիծն անվանել է "սիմվոլիկ սուիցիդ": Իր հերթին Կ. Մենինգերը նկարագում է "խրոնիկական սուիցիդը՚" որպես "անուղղակի ինքնաքայքայիչ վարք", որը հյուծում է տվյալ անձի առողջությունը։

Կ. Ֆրեդերիկը նշում է անուղղակի սուիցիդի 7 հիմնական գծեր.

  • սեփական արարքների հետևանքների գիտակցման հաճախակի բացակայություն;
  • սեփական վարքի ռացիոնալիզացիա, ինտելեկտուալիզացիա;
  • դեստրուկտիվ վարք, որը մոտեցնում է մահը;
  • վերոնշյալ ձգտումների հազվադեպ բացահայտ, անկեղծ քննարկում մտերիմների կամ հարազատների հետ;
  • երկարատև տանջալից վարքի հավանականություն;
  • սեփական անձի նկատմամբ թշնամական վերաբերմունք, կարեկցանքի բացակայություն;
  • մահը միշտ թվում է պատահական:[12]

Սուիցիդալ վարքի ձևեր[խմբագրել]

Ինչպես յուրաքանչյուր վարքի տեսակ, այնպես էլ սուիցիդալ վարքն ունի իր ներքին և արտաքին ձերը: Ներքին ձևերն իրենց մեջ ներառում են սուիցիդալ մտքերը, պատկերացումրը, ապրումներերը, ինչպես նաև սուիցիդալ ձգտումները, որոնք լինում են երկու տեսակ` սուիցիդալ մտայնություն և սուիցիդալ որոշում: Վերոնշյալ հասկացություների շարքը մի կողմից արտացոլում է սուիցիդալ ֆենոմենի սուբյեկտիվ ձևակերպման տարբերությունները, մյուս կողմից ներկայացնում են մի սանդղակ, որտեղ հասկացությունները դասավորված են ըստ իրենց իմաստային խորության և սուիցիդալ վարքի ներքին ձևից արտաքին ձևին անցնելու հերթականության: Նպատակահարմար է օգտվել այս սանդղակի երեք աստիճաններից` առանձնացնելով մի յուրահատուկ չտարբերակված հիմք` անտիվիտալ ապրումները: Սրանց թվին են դասվում կյանքի արժեքի բացակայության մասին մտորումները, որոնք արտահայտվում են հետևյալ ձևերով` «ապրելն անիմաստ է», «չարժե այսքան տանջվել», «ոչ թե ապրում ես», այլ գոյություն ես պահպանում՚ և այլն: Այստեղ դեռ չկան սեփական մահվան մասին հստակ պատկերացումներ, այլ ուղղակի առկա է կյանքի նկատմաբ նեգատիվ վերաբերմունքը:Մեթոդական երաշխավորագրեր սուիցիդի վերաբերյալ

Ընկճված անձիք հակված են ինքնասպանության

Իրագործման աստիճաններ[խմբագրել]

Սուիցիդալ ակտն ունի իրագործման աստիճաններ: Առաջին աստիճանը պասիվ սուիցիդալ մտքերն են, որոնք բնութագրվում են սեփական մահվան մասին երևակայական պատկերացումներով, սակայն դեռևս չկան իրեն կյանքից զրկելու մտքերը:

Երկրորդ աստիճանը սուիցիդալ մտայնություններն են, և այս փուլում մարդն ակտիվորեն ձգտում է սուիցիդի, որի խորությունը աճում է վերջինիս իրականացման պլանի մշակման աստիճանին համընթաց:

Երրորդ աստիճանն իրենից ներկայացնում է սուիցիդալ որոշումը, որը ենթադրում է սուիցիդալ մտայնության և կամածին բաղադրիչների միավորում: Անձը, նպատակադրվելով կատարել ինքնասպանություն, ակտիվորեն սկսում է խոսել միջոցների մասին:[13]


Սուիցիդալ փորձ[խմբագրել]

Սուիցիդալ նպատակի առաջացումը և մոտիվացիան, որն ինչպես գիտենք, ունի մղիչ ուժ, պայմանավորված է դեզադապտացված մարդկանց կոնֆլիկտածին իրադրությամբ, այսինքն անձի համար ակտուալ պահանջմունքի բավարարման անհնարինությամբ: Սա էլ իր հերթին նպաստում է, որ սուիցիդալ վարքը ներքին ձևից վերածվի արտաքին ձևի:[14]

Սուիցիդալ վարքի արտաքին ձևերն իրենց մեջ ներառում են սուիցիդի նախապատրաստումը, սուիցիդալ փորձը և ավարտված սուիցիդը: Սուիցիդալ մտքերի առաջացումից մինչև իրականացման փորձը կոչվում է "նախասուիցիդալ շրջան՚" որը կարող է լինել սուր և խրոնիկական:

Սուիցիդալ փորձը նպատակաուղղված գործողություն է` ուղղված սեփական կյանքին վերջ տալուն, որն, ի տարբերություն ավարտված սուիցիդի, լետալ ավարտ չի ունենում:

Սուիցիդալ փորձն ու ավարտված սուիցիդը իրենց զարգացման ընթացքում անցնում են երկու փուլ.

  • Դարձելի, երբ սուբյեկտն ինքը կամ ուրիշները կարող են դադարեցնել փորձը

և անդարձելի, որն ավարտվում է անհատի մահով: Այս փուլերի խրոնոլոգիական (ժամանակագրական) չափանիշները կախված են սուբյեկտի որոշումից և ընտրված միջոցներից:

  • Հետսուիցիդալ շրջանն իր մեջ ներառում է կոնֆլիկտային իրավիճակը, սուիցիդալ ակտը (իր հոգեբանական և սոմատիկ տարրերով), վերջինիս ընդհատման և ռեանիմացիայի առանձնահատկությունները, սոմատիկ հետևանքները, նոր իրադրությունն ու անձի վերաբերմունքը դրա նկատմամբ: Ինքնասպանության փորձից հետո մոտակա հետսուիցիդալ շրջանում առանձնացնում են երեք գլխավոր բաղադրիչներ.
  • Կոնֆլիկտի ակտուալությունը,
  • Սուիցիդալ ձգտումների ֆիքսվածության աստիճանը;
  • Կատարած փորձի նկատմամբ սուբյեկտի ունեցած վերաբերմունքի առանձնահատկությունները:

Դրա հիման վրա ընդունված է տարբերել հետսուիցիդալ շրջանի չորս տիպ.

  • Քննադատական - այս դեպքում կոնֆլիկտը սպառել է իր նշանակությունը, բացակայում է սուիցիդալ մոտիվը, կատարած փորձի նկատմամբ սուիցիդենտը զգում է ամոթ, վախ, կրկնության հավանականությունը փոքր է;
  • Մանիպուլյատիվ կոնֆլիկտի ակտուալությունը նվազել է շրջապատի բարենպաստ ազդեցության շնորհիվ, սուիցիդալ ձգտումներ չկան, նպատակին հասնելու տվյալ վարքագիծը ֆիքսված է, կրկնության հավանականությունը մեծ է;
  • Վերլուծական - կոնֆլիկտը ակտուալ է, սուիցիդալ ձգտումներ չկան, սուիցիդենտը արարքի համար զղջում է, կրկնության հավանականությունը մեծանում է, եթե լուծման այլ տարբերակներ չի գտնվում;
  • Ֆիքսված (ամրագրված) - սուիցիդալ ձգտումները պահպանվում են, կոնֆլիկտն ակտուալ է, կրկնության հավանականությունը առավելագույն է:[15]

Ըստ ժամանակային գործոնի առանձնացնում են հետևյալ դասակարգումը`

  • մոտակա հետսուիցիդ մինչև մեկ շաբաթ
  • վաղ հետսուիցիդ` մինչև մեկ ամիս
  • ուշ հետսուիցիդ` մինչև հինգ ամիս:

Սուիցիդալ վարքի տեսակներ[խմբագրել]

Վարքի դասակարգում[խմբագրել]

Համաձայն ինքնասպանությունների տեսակների դասակարգման դասական ձևի դրանք բաժանվում է երեք տեսակի` իրական, թաքնված և դեմոնստրատիվ:

  • Իրական սուիցիդը երբեք ինքնաբուխ չի լինում, չնայած նրան, որ երբեմն կարող է բավականին անսպասելի թվալ: Այսպիսի սուիցիդին միշտ նախորդում են ճնշված տրամադրությունը, ընկճված վիճակը կամ ուղակի կյանքից հեռանալու մասին մտքերը: Անգամ ամենամոտ մանդիկ այդ վիճակը կարող են չնկատել (նամանավանդ, եթե բացահայտ դա չեն ուզում): Իրական սուիցիդի պատրաստակամության առաջին քայլը կյանքից հեռանալու մասին միտքն է: Այդ իսկ պատճառով սուիցիդի «ռիսկային գոտում» են գտնվում ծերերն ու դեռահասները: Ոչ բոլոր դեռահասության տարիքի ինքնասպանության պատճառն է դժբախտ սերը: Շատ ինքնասպանությունների պատճառ հանդիսանում են դեռահասների մոտ կյանքի իմաստի մասին մտքերը և հաճախ չգտնելով պատասխան «ինչու եմ ես ապրում» հարցին նրա տարիքին հատուկ մաքսիմալությունն էլ թույլ չի տալիս ընդունել «կյանքը նրա համար է, որպեսզի ապրել» պատասխանը: Իսկ սիրո պատճառով կատարված ինքնասպանությունները հաճախ պարզապես ինչ-որ մեկին պետք լինելու պահանջմունքի արտացոլում է: Ծերերը կյանքից հեռանալու մասին մտքեր են ունենում այն ժամանակ, երբ պարզում են, որ իրենց ամբողջ կյանքը անիմաստ են ապրել: Չնայած նրան, որ այս բոլոր ինքնասպանությունների զգալի մասը իրենցից ներկայացնում են պարզապես ինչ-որ մեկի հետ երկխոսության հասնելու ոչ ընդունված և այլընտրանքային փորձ: Ինքնասպանություն գործողների մեծ մասը բոլորովին էլ չի ուզում մահանալ, այլ միայն փորձ գրավել որևիցե մեկի ուշադրությունը, ուշադրություն հրավիրել իր խնդրի վրա, օգնության կանչել: Այս երևույթը հոգեբույժները հաճախ կոչում են դեմոնստրատիվ սուիցիդ: Հաճախ դեռահասների ինքնասպանության պատճառ են հանդիսանում անուշադրության մատնված լինելու փաստը և այդ միջոցով նրանք ուշադրություն են հրավիրում իրենց վրա:
  • Դեմոնստրատիվ սուիցիդի դեպքում ինքնասպանություն գործողը չի ուզում մահանալ այլ միայն փորձում է ուշադրություն հրավիրել իր վրա, սակայն հաճախ հենց մահվան ելքով է ավարտվում: Նա փորձում է հասկանալ իր համար թանկ մարդու արձագանքը իր արարքին, փորձում է նրա ուշադրությունը հրավիրել իր վրա կամ պատժել նրան անուշադրության կամ սիրո բացակայության համար:
  • Թաքնված սուիցիդի մասին կարելի է խոսել այն դեպքում, երբ անհատը հասկանում է, որ ինքնասպանությունը իր խնդրի լուծման ամենա արժանապատիվ ճանապարհը չէ, բայց և այնպես այլ ճանապարհ գտնել չի կարողանում: Այդպիսի մարդիկ նախընտրում են ոչ թե բացահայտ ձևով կյանքից ինքնակամ հեռացումն, այլ այսպես կոչված «սուիցիդորեն պայմանավորված վարք»: Դա ավտոմեքենայով ռիսկային երթն է, էքստրեմալ սպորտի տեսակներով կամ վտանգավոր բիզնեսով զբաղվելն է, անգամ ալկոհոլից կամ թմրադեղերից կախվածությունն է: Եվ այդ ամենի վտանգավոր լինելուն էլ հենց ձգտում է թաքնված ինքնասպանություն գործողը:[16]

Ռ․Կ․ Մարտոնի դասակարգում[խմբագրել]

Սուիցիդալ վարքի դասակարգման մեկ այլ տարբերակ է հանդիսանում հետևյալ դասակարգումը: Այս դասակարգումը հիմնվում է անձնային գործոնների վրա այն առաջարկել է Է. Դյուրկհեյմը այնուհետև բարելավվել է Ռ.Կ. Մարտոնի կողմից: Համաձայն այդ դասակարգմանը նման վարքը կարող է արտահայտել`

  • Բողոք, վրեժ - սուիցիդալ վարքի ՙբողոքական՚ ձևերը առաջանում են այնպիսի կոնֆլիկտային իրավիճակներում, երբ վերջինիս օբյեկտիվ օղակները թշնամական կամ ագրեսիվ են սուբյեկտի նկատմամբ: Այստեղ սուիցիդի իմաստը օբյեկտիվ օղակին տրվող բացասական հակազդումն է: Վրեժը դա բողոքի կոնկրետ ձևն է, որի նպատակն է վնաս հասցնել շրջապատող միջավայրին: Վարքի այս ձևերը ենթադրում են բարձր ինքնագնահատականի, ինքնարժեքի առկայություն, անձի ակտիվ, ագրեսիվ դիրքորոշում, որը գործում է հետերոագրեսիան աուտոագրեսիայի վերափոխման մեխանիզմով:
  • Կանչ, աղերսանք - «կանչ» տիպի սուիցիդալ վարքի իմաստը կայանում է դրսից տրվող օգնության ակտիվացման մեջ, որը նպատակ ունի փոխել ստեղծված իրադրությունը. նման դեպքերում անձի ակտիվությունը ավելի քիչ է:
  • Փախուստ (պատժից, տառապանքից) - կոնֆլիկտի էությունը անձնային կամ կենսաբանական գոյությանը սպառնացող վտանգի մեջ է, որին հակադրվել է «բարձր ինքնարժեքը»: Սուցիդի իմաստն այստեղ կայանում է նրանում, որ մարդը փախչում է սպառնալիքներից ինքնաոչնչացման ճանապարհով:
  • Ինքնապատիժ - կարելի է սահմանել որպես «բողոք անձի ներքին պլանում»: Սա ներքին կոնֆլիկտ է, որին բնորոշ է «ես»-ի յուրահատուկ երկատումը երկու դերի` «ես դատավոր»-ի և «ես մեղադրյալ»-ի ներքնայնացումն ու իրականացումը: Այս տիպի սուիցիդը ունի երկու իմաստ` «իր մեջ թշնամու ոչնչացում և մեղքերի քավում»:
  • Մերժում, հրաժարում - այս դեպքում սուիցիդի նպատակը և գործունեության դրդապատճառը համընկնում են, որպես դրդապատճառ հանդես է գալիս գոյության մերժումը, իսկ որպես նպատակ` ինքնաոչնչացումը:[17]

Դյուրկհեյմի դասակարգում[խմբագրել]

Դյուրկհեյմի ինքնասպանության սխեման 1912թ
  • «Քրոնիկ սուիցիդ»- կյանքի ոճ ու ձև է` պայմանավորված ռիսկային վարքով (ալկոհոլիզմ, թմրամոլություն, էքստրիմալ սպորտ առանց հատուկ սարքավորումների):
  • «Կրկնակիսուիցի» - երկու մարդկանց միարժամանակ ինքնասպանությունը համաձայնեցված ձևով:
  • «Ընդլայնված սուիցիդ» - մեկ կամ մի քանի մարդկանց ինքնասպանությունը, որոնք հետևել են ընտանիքի անդամի կամ սոցիալական խմբի վարքին:

Սուիցիդալ վարքի հայտնի փորձագետ Է.Դյուրգեյմը (1878) առանձնացրել է սուիցիդի չորս տարբեր տիպ` կապված սոցիումի հետ անձի ունեցած փոխհարաբերություններից:

  • «Անոմական» ինքնասպանություն - կապված ճգնաժամային իրավիճակների և անձնական դժբախտությունների հետ` հարազատ մարդու, աշխատունակության, գույքի կորուստներ կամ դժբախտ սեր;
  • «Ալտրուիստական» ինքնասպանություն - կատարվում է հանուն այլ մարդկանց բարորության, որպեսզի իր այս կամ այն արարքով ամոթալի իրավիճակ չստեղծի մտերիմների համար կամ չկապի նրանց իր կատարած հանցագործության հետ: Այս սուիցիդի տեսակին են դասվում նաև անձնազոհությունները կատարված հանուն ինչ-որ կրոնական կամ քաղաքական գաղափարների;
  • «Էգոիստական» ինքնասպանությունները կապված են ինչ-որ կոնֆլիկտի, սոցիալական պահանջների նկատմամբ անհանդուրժողականության, վարքագծի որոշակի նորմերի պահանջի հետ, որոնք չեն համապատասխանում անձի շահերին: Այստեղ ինքնասպանությունը համարվում է տհաճ սոցիալական միջավայրից «ազատվելու» տարբերակ;
  • «Ֆատալական» ինքնասպանություն կատարում են մարդի, որոնք կյանքի որոշակի փուլում հետագա զարգացման ուղիներ այլևս չեն տեսնում և ինքնասպանությունը ընկալում են որպես կյանքից հեռանալու բնական ճանապարհ:9,10

Դյուրգեյմերի դասակարգումից հետո 1897թ ավելացվեցին ևս երեք դասակարգում`

  • «Էմոցիոնալ» ինքնասպանություն, որն ուղեկցվում է կազմալուծմամբ և գիտակցության կրճատմամբ: Այս տեսակին հակված են հուզական մարդիկ, որոնց ինքնավերահսկողությունը թույլ է և ճգնաժամային պահին մենակ են մնացել;
  • «Իմմունալոգիական» ինքնասպանությունը, որն առավել հատուկ է երեխաներին, որոնք տանջվում են ծնողների խնդիրների պատճառով /բաժանություն, հիվանդություններ, աշխատանքի կորուստ/: Երեխան կարծում է, որ կարող է ավելորդ լինել, որ իր հեռացումը կարող է օգնել խնդրի լուծմանը և կատարում է ինքնասպանության փորձ: Որոշ հեղինակներ իմմունալոգիական ինքնասպանությունը դասում են ալտրուիստական ինքնասպանության մանկական տարբերակին;
  • «Անամիական» ինքնասպանություն-Անոմիա (ֆրանս. anomie–օրենքի բացակայություն) բարոյա-հոգեբանական վիճակի անհատական և սոցիալական գիտակցություն, որը բնութագրվում է արժեքային համակարգի ընդլայնման պայմանավորելով հասարակության հետ ճգրաժամը, նպատակների և դրանց իրագործման անհավանականության պատճառով: Արտահայտվում է հասարակությունից օտարումով, անտարբերությամբ, կյանքից հիասթափությամբ, հանցագործությամբ:[18][19]


Սուիցիդալ վարքի կանխարգելում[խմբագրել]

Միմյանց սիրելու և աջակցելու դեպքում հասարակության մեջ ինքնասպանությունների թիվը զգալիորեն կնվազի

Քանի որ ինքնասպանության հիմնական պատճառը հանդիսանում է մեզ շրջապատող հասարակության միմյանց օգտակար լինելու պատրաստակամության պակասը, որը մարդու մոտ միայնության և լքվածության զգացում է առաջացնում, ապա որպես այդպիսին պայքարի ձև պետք է ընտրել այդ հասարակության փոփոխությունները ուղվածությունը դեպի մարդուն օգնելու պատրաստակամությունը, միմյանց նկատմամբ ավելի օգտակար լինելը, ուշադրությունը, մարդու կյանքի նկատմամբ անտարբերության իսպառ վերացումը: Պետք է փոխել մեր հասարակությունը, որտեղ մարդիկ իրար նկատմամբ անբարյացկամ վերաբերմունք ունեն և չեն հետաքրքրվում միմյանց խնդիրներով:

Ներկայումս ինքնասպանության դեմ պայքարը պետք է կենտրոնացված լինի հետևյալ ուղղություններով`

  • Հասարակության համար ուսուցողական ծրագրերը, որոնք ուղված կլինեն այն բոլոր նշանների տեղեկացմանը, որոնք կարող են հանգեցնել ճգնաժամային իրավիճակների և սուիցիդի հավանականությանը իր և իր մտերիմների մոտ;
  • Ուսուցողական ծրագրեն առողջապահական ոլորտում աշխատողների համար ուղված սուիցիդալ վիճակի նշանների ճանաչմանը/թաքնված դեպրեսիաներ, հետվնասվածքային վիճակ, թմրադեղերի կամ ալկոհոլի չարաշահում/;
  • Սուիցիդալ ռիսկային գոտում գտնվող անձանաց հայտնաբերում և վերահսկում/հատկապես արդեն սուիցիդալ փորձ կատարած անձանց, ուղիղ կամ թեք սպառնալիքներ ինքնասպանություն կատարելու վերաբերյալ/;
  • Հասարակության հոգեբանական խորհրդատվություն/հնարավոր է անանուն/;
  • Ճգնաժամային հիվանդանոցների/հոգեբուժարաննեի/ բացում, որոնցում կկատարվեն հոգեբուժական և վերականգնողական աշխատանքներ;
  • Ինքնա և փոխօգնության խմբերի կառուցում:


Հնագույն ժամանակների հայտնի ինքնասպան եղածները[խմբագրել]

Տես նաև[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Геннадий В. С. Суицидология и кризисная психотерапия. /Клиническая психология, Издательство: Когито-Центр, 2005 г., 222 с
  2. Гольберт В. Глобализация и девиантность. СПб, Юридический центр Пресс, 2006г., 391с.
  3. Ефремов В. С. Основы суицидологии. СПб.: «Издательство «Диалект», 2004г., 480 с
  4. Геннадий В. С. Суицидология и кризисная психотерапия. /Клиническая психология, Издательство: Когито-Центр, 2005 г., 222 с
  5. Войцех В.Ф. Клиническая суицидология. Москва, Миклош, 2007г., 280 с
  6. Суицидология: учебное пособие / И. Л Шелехов, Т. В. Каштанова, А. Н. Корнетов, Е. С. Толстолес – Томск: Сибирский государственный медицинский университет, 2011г., 203 с.
  7. СУИЦИДОЛОГИЯ (ОБЩИЙ АНАЛИЗ ЯВЛЕНИЯ) /Под общей редакцией кандидата экономических наук, доцента Мамырова Ш.С./ , РГИУ, 2004г., 138 с
  8. Суицидология: Прошлое и настоящее. Проблема самоубийства в трудах философов, социологов, психотерапевтов и в художественных текстах. (составитель Моховиков) М.: Когито-Центр, 2001г., 565 с
  9. Суицидология: учебное пособие / И. Л Шелехов, Т. В. Каштанова, А. Н. Корнетов, Е. С. Толстолес – Томск: Сибирский государственный медицинский университет, 2011г., 203 с.
  10. Ефремов В. С. Основы суицидологии. СПб.: «Издательство «Диалект», 2004г., 480 с
  11. Суицидология: учебное пособие / И. Л Шелехов, Т. В. Каштанова, А. Н. Корнетов, Е. С. Толстолес – Томск: Сибирский государственный медицинский университет, 2011г., 203 с
  12. Гольберт В. Глобализация и девиантность. СПб, Юридический центр Пресс, 2006г., 391с
  13. Суицидология: учебное пособие / И. Л Шелехов, Т. В. Каштанова, А. Н. Корнетов, Е. С. Толстолес – Томск: Сибирский государственный медицинский университет, 2011г., 203 с
  14. Гилинский Я. Девиантология: социология преступности, наркотизма, проституции, самоубийств и других «отклонений». – СПб.: Издательство «Юридический центр Пресс», 2004г., 520 с
  15. Суицидология: учебное пособие / И. Л Шелехов, Т. В. Каштанова, А. Н. Корнетов, Е. С. Толстолес – Томск: Сибирский государственный медицинский университет, 2011г., 203 с
  16. Юрьева Л. Н. Клиническая суицидология, Днепропетровск Издательство: Пороги 2006г., 472
  17. Суицидология: Прошлое и настоящее. Проблема самоубийства в трудах философов, социологов, психотерапевтов и в художественных текстах. (составитель Моховиков) М.: Когито-Центр, 2001г., 565 с
  18. Суицидология: учебное пособие / И. Л Шелехов, Т. В. Каштанова, А. Н. Корнетов, Е. С. Толстолес – Томск: Сибирский государственный медицинский университет, 2011г., 203 с.
  19. Гольберт В. Глобализация и девиантность. СПб, Юридический центр Пресс, 2006г., 391с

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Մեթոդական երաշխավորագրեր Сорокин П.А. Самоубийство, как общественное явление, Рига, 1913г