Ուշադրություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Ուշադրություն, արթունության ակտիվ վիճակ, ընկալման ընտրողական ուղղվածություն, որը բնութագրվում է օրգանիզմի պատրաստակամությամբ՝ պատասխանելու ազդակին և արտահայտվում որոշակի օբյեկտի նկատմամբ հոգեկան գործունեության ուղղվածությամբ, որն անհատի համար ունի հաստատուն կամ իրավիճակային նշանակություն, հոգեկանի կենտրոնացում, որը ենթադրում է զգայական, ինտելեկտուալ և շարժողական ակտիվության բարձր մակարդակ։ Ուշադրության առաջացման հիմքում ընկած է նյարդային գործընթացների ակտիվացումը, որոնք նպաստում են արթուն մի վիճակից անցնելու ավելի բարձր վիճակի։

Ուշադրության՝ որպես հոգեբանական ֆենոմենի վերաբերյալ հոգեբանության մեջ չկա միասնական կարծիք: Մի կողմից, ուշադրությունը դիտարկվում է որպես ինքնուրույն հոգեկան երևույթ: Կա կարծիք, որ ուշադրությունը ինքնուրույն երևույթ չէ, քանի որ այս կամ այն չափով դրսևորվում է ցանկացած հոգեկան գործընթացում: Մյուս կողմից, խնդիր է առաջանում, թե հոգեկան երևույթների որ դասին է պատկանում ուշադրությունը: Որոշները գտնում են, որ այն ճանաչողական հոգեկան գործընթաց է: Մյուսները՝ ուշադրությունը կապում են կամքի և գործունեության հետ, քանի որ ցանկացած գործունեություն, այդ թվում՝ ճանաչողական, հնարավոր չէ առանց ուշադրության, իսկ հենց ուշադրությունը պահանջում է կամային ներդրում:

Ուշադրության ֆենոմենի բացատրությունը դժվար է, որովհետև ֆունկցոնալ առումով այն միշտ «ինչ-որ բանի ուշադրություն է»: Ուստի ուշադրությունը հոգեֆիզիոլոգիական գործընթաց է, վիճակ, ճանաչողական գործընթացների դրսևորման դինամիկա: Ուշադրությունը հենց պայմանավորում է զգայության օրգանների միջոցով ստացված ինֆորմացիայի ընտրողականությունը, գիտակցումը: Ուշադրությունն ապահովում է գիտակցության հստակությունը, հոգեկան գործունեության գիտակցումը այս կամ այն ժամանակահատվածում:

Ֆիզիոլոգիական տեսանկյունից ուշադրության հիմքում ընկած է կողմնորոշային ռեֆլեքսը։ Ուշադրության դրսևորումը համարվում է հետազոտական վարքի, օրգանիզմի հարմարվողական ճանաչողական գործունեության սկիզբը, անհրաժեշտ տեղեկատվության ընտրությունը։

Ուշադրության նյարդաֆիզիոլոգիական մեխանիզմներ[խմբագրել]

Ուշադրությունը, ինչպես և ցանկացած հոգեկան գործընթաց, կապված է որոշակի ֆիզիոլոգիական երևույթների հետ: Որոշակի գրգռիչների առանձնացումը և որոշակի ուղղվածությամբ գործընթացներ կենտրոնացումը պայմանավորված է նյարդային համապատասխան կենտրոնների դրդմամբ և արգելակմամբ: Մարդու վրա ազդող գրգռիչն առաջացնում է գլխուղեղի ակտիվություն: Վերջինս էլ իրականացվում է ցանցաձև գոյացության (formatio reticularis)միջոցով: Ցանցաձև գոյացության վերընթաց մասերի գրգռումը առաջացնում է արագ էլեկտրական տատանումներ գլխուղեղի կեղևում, մեծացնում նյարդային գործընթացների շարժունակությունը և ցածրացնում զգայունակության շեմերը: Ընդ որում, գլխուղեղի ակտիվության մեջ ներառված են տեսաթմբային և ենթատեսաթմբային համակարգերը:

Ցանցաձև գոյացության գործարկման մեխանիզմներում մեծ դեր ունի կողմնորոշիչ ռեֆլեքսը. մարդկանց և կենդանիների բնածին ռեակցիան շրջակա միջավայրի ցանկացած փոփոխության նկատմամբ: Սակայն, ուշադրությունը չի կարող բացատրվել միայն կողմնորոշիչ ռեֆլեքսի միջոցով: Նրա նյարդաֆիզիոլոգիական մեխանիզմներն ավելի բարդ են. օրինակ՝ անհրաժեշտ են մեխանիզմներ, որոնք ունակ են առանձնացնելու նոր գրգռիչը տվյալ պահին ազդող մյուս գրգռիչներից: Այդ պատճառով առանձնացվում են երկու տեսակի մեխանիզմներ՝ ծայրամասային և կենտրոնական:

Ծայրամասային մեխանիզմների մեջ է մտնում զգայարանների վերակառուցումը: Օրինակ՝ թույլ ձայնի նկատմամբ շրջվելով՝ մարդու ականջի թմբկաթաղանթի մկանները լարվում են՝ մեծացնելով վերջինիս զգայունակությունը, իսկ բարձր ձայնի դեպքում՝ մկանները թուլանում են, ինչը վատացնում է ներքին ականջ տատանումների մատակարարումը: Լարված ուշադրության դեպքում շնչառության դադարը նույնպես նպաստում է ձայնի սրմանը:

Ուշադրության կենտրոնական մեխանիզմները կապված են որոշակի նյարդային կենտրոնների դրդմամբ և մյուսների արգելակմամբ: Հենց այս մակարդակում է տեղի ունենում արտաքին գրգռիչների առանձնացումը՝ կախված գրգռիչի ուժի հետ: Ընդ որում, նյարդային գրգռման ուժը կախված է արտաքին գրգռիչի ուժից: Ավելի ուժեղ գրգռումը ճնշում է նրա հետ միաժամանակ ծագող թույլ գրգռումը և որոշում հոգեկան գործունեության ուղղվածությունը:

Ուշադրության նյարդաֆիզիոլոգիակ հիմքում պետք է նշել երկու կարևոր երևույթների մասին՝ նյարդային գործընթացների տարածում (իռադիացիա)և դոմինանտ: Չարլզ Սքոտ Շերինգտոնի կողմից առաջ է քաշվել նյարդային գործընթացների ինդուկցիա հասկացությունը, որը հետագայում զարգացվել է Իվան Պավլովի կողմից. այն որոշակիորեն բացատրում է ուշադրությունն ապահովող ֆիզոլոգիական գործընթացների դինամիկան: Այս կանոնի համաձայն՝ գլխուղեղի կեղևի մի շրջանում ծագած գրգռումը արգելակում է կեղևի մյուս շրջանները (միաժամանակյա ինդուկցիա) կամ փոխարինվում այդ շրջանի արգելակմամբ (հաջորդական ինդուկցիա): Կեղևի այն շրջանը, որում ծագում է իռադիացիայի երևույթը, բնութագրվում է օպտիմալ գրգռվածությամբ, ուստի այստեղ հեշտ են ձևավորվում պայմանական կապեր: Իսկ կեղևի մյուս շրջանները այդ պահին կապված են մարդու ոչ կամային գործունեության հետ:

Ալեքսեյ Ուխտոմսկու կողմից առաջարկված դոմինանտի ուսմունքի համաձայն՝ գլխուղեղում միշտ կա ժամանակավոր գերիշխող գրգռման օջախ, որը տվյալ պահին պայմանավորում է նյարդային մյուս կենտրոնների աշխատանքը և դրանով որոշում վարքի ուղղվածությունը: Դոմինանտի շնորհիվ տեղի է ունենում նյարդային իմպուլսների միացում, այլ կենտրոնների ակտիվության ճնշում, ինչի շնորհիվ գրգռումն ավելի է ուժեղանում: Ընդ որում, դոմինանտի ծագման հիմք է հանդիսանում ոչ միայն մարդու վրա ազդող գրգռիչի ուժը, այլև նյարդային համակարգի ֆունկցիոնալ վիճակը:

Սակայն ոչ նյարդային գործընթացների ինդուկցիան, ոչ դոմինանտը մինչև վերջ չեն բացատրում ուշադրության մեխանիզմները, հատկապես նրա կամածին բնույթը: Ի տարբերություն կենդանիների՝ մարդիկ ղեկավարում են իրենց ուշադրությունը: Հենց գործունեության նպատակադրումը և ճշգրտումը պահում է ուշադրությունը:

Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ առողջ մարդկանց մոտ լարված, կամային ուշադրության դեպքում գլխուղեղի ճակատային կեղևում տեղի է ունենում կենսաէլեկտրական ակտիվության փոփոխություն՝ պայմանավորված ճակատային բլթի հատուկ նեյրոնների աշխատանքով: Առաջին տեսակի նեյրոնները կոչվում են «նորի դետեկտորներ», որոնք ակտիվանում են նոր գրգռիչների ազդեցությամբ, իսկ «սպասման» նեյրոնները գրգռվում են օրգանիզմի և նրա որևէ պահանջմունքի բավարարման օբյեկտի հանդիպումից: Ընդ որում, ճակատային կեղևը գործառնական առումով գտնվում է տեսաթմբի ոչ մենահատուկ կորիզների, լիմբիական համակարգի գոյացությունների, ուղեղիկի և մյուս գոյացությունների հետ սերտ փոխազդեցության մեջ:

Այսպիսով, կարելի է ասել, որ ուշադրությունը գլխուղեղի հիերարխիկ կառուցվածքի ամբողջական ակտիվության արդյունք է:

Տեսակներ[խմբագրել]

Կախված անհատի գիտակցական ընտրությունից և կարգավորման առանձնահատկություններից՝ առանձնացվում են կամային, ոչ կամային և հետկամային ուշադրության տեսակներ:

Ոչ կամային ուշադրություն[խմբագրել]

Ոչ կամային ուշադրությունը բնածին գործընթաց է, իրականանում է օրգանիզմի վրա որոշակի ուժի գրգռիչի ազդեցության ժամանակ և մարդուց հատուկ ջանքեր չի պահանջում։ Ոչ կամային ուշադրության մեխանիզմները մարդու և կենդանիների մոտ ընդհանուր են, դրանց հիմքը կազմում է կողմնորոշիչ ռեֆլեքսը։ Ընդ որում, ոչ կամային ուշադրությունը կապված է առավելապես միջին ուղեղի և ուղեղաբնի ստորին բաժինների հետ

Ոչ կամային ուշադրությունը համարվում է ուշադրության առավել պարզ, պասիվ տեսակ, քանի որ ծագում է անկախ մարդու գիտակցությունից: Այն ավելի շատ կախված է մեզ վրա ազդող գրգռիչներից, քան ինքներս մեզնից: Ոչ կամային ուշադրության ծագումը կախված է մի շարք պատճառներից՝ ֆիզիկական, հոգեֆիզիոլոգիական, հոգեկան: Դրանք կապված են միմյանց հետ, բայց պայմանականորեն բաժանվում են չորս կատեգորիաների.

  • Առաջին խումբը կապված է գրգռիչի բնույթի հետ: Այստեղ պետք է ներառել գրգռիչների ինտենսիվությունը, տարածականությունը: Սուբյեկտի ներառվածությունն այստեղ նվազագույնն է, թեև չի բացառվում: Այսինքն՝ ցանկացած ուժեղ գրգռիչ՝ բարձր ձայն, ուժեղ հոտ և այլն, անուղղակիորեն ուշադրություն են գրավում: Ընդ որում, կարևոր է աչ այնքան գրգռիչի բացարձակ, որքան հարաբերական ուժը: Օրինակ՝ մարդիկ տարբերվում են ընկալման շեմերով, ուստի գրգռիչը, որը մի մարդու մոտ բավականին ինտենսիվ է ուշադրություն գրավելու համար, այլ մարդու կողմից գուցե և չընկալվի: Այսինքն՝ նույն գրգռիչին երկու տարբեր մարդիկ արձագանքում են տարբեր կերպ՝ պայմանավորված անհատական առանձնահատկություններով:

Մեծ նշանակություն ունի նաև գրգռիչների հակադրությունը (կոնտրաստը), ինչպես նաև գրգռիչի տևողությունը, մեծությունը, ձևը: Այս խմբի մեջ կարելի է ներառել նաև գրգռիչի նոր լինելը, անսովորությունը: վերջինիս վերաբերում է նաև տարածության մեջ գրգռիչների միախառնումը: Այս պատճառներով պայմանավորված ուշադրությունը կողմնորոշիչ կամ հարկադրական ուշադրությունն է՝ կախված մարդու վրա ազդող գրգռիչի բնութագրերից:

  • Երկրորդ խումբ պատճառները կապված են մարդու ներքին վիճակի, ներքին գրգռիչների հետ, ընդ որում, դրանք բխում են հենց նրա պահանջմունքներից: Օրինակ՝ քաղցած և կուշտ մարդիկ տարբեր կերպ են արձագանքում ուտելիքի մասին խոսակցությանը, սննդին: Այս հանագամանքւ ևս պայմանավորված է մարդու անհատական առանձնահատկություններից:
  • Երրորդ խումբ պատճառները կապված են անհատի ընդհանուր ուղղվածության հետ: Այն, ինչ սովորաբար հետաքրքրում է մեզ, այդ թվում և մասնագիտական հետաքրքրությունները, որպես կանոն, ուշադրություն են գրավում: Այս պատճառներով պայմանավորված ուշադրությունն անվանում են «սովորական կամ ընտելական» ուշադրություն, որն ուղղակիորեն կապված է մարդու նախկին փորձի հետ(օրինակ՝ նկարիչն անմիջապես ուշադրություն է դարձնում հնագույն շինության ճարտարապետական նրբություններին, գրողը նկատում է գրքում առրված սխալներն՝ այն ուղղակի ընթերցելիս): Այսինքն՝ անհատի ընդհանուր ուղղվածությունը և նախկին փորձի առավելությունն ազդում են ոչ կամային ուշադրության առաջացմանը:
  • Պատճառների չորրորդ խմբի մեջ առանձնացվում են այն զգացմունքները, որոնք առաջացնում է ազող գրգռիչը: Այն, ինչ հետաքրքրում է մեզ, առաջացնում է որոշակի հուզական ռեակցիա, որը ոչ կամային ուշադրության անհրաժեշտ պայման է: Օրինակ՝ հետաքրքիր գիրք կարդալով՝ մենք լիովին կենտրոնանում ենք նրա բովանդակության ընկալմանը և ուշադրություն չենք դարձնում, թե ինչ է կատարվում մեր շուրջը: Այսպիսի ուշադրությունը կարելի է անվանել առավելապես հուզական:

Կամային ուշադրություն[խմբագրել]

Հասարակական գործունեության ընթացքում մարդը կարողանում է կառավարել իր ուշադրությունը։ Ուստի մարդու կամքին ենթարկվող ուշադրությունը կոչվում է կամային։ Կամային ուշադրությունը իրականացնում են կեղևի ճակատային բլթերը։ Այն արտահայտվում է նրանում, որ սուբյեկտը կարող է կամային կերպով կենտրոնացնել իր ուշադրությունը մեկ, ապա ուրիշ օբյեկտի վրա։ Մենք կարող ենք գիտակցականորեն ուշադրություն դարձնել նույնիսկ այն ամենին, ինչը մեզ հետաքրքիր չէ: Կամային ուշադրության գլխավոր ֆունկցիան հոգեկան գործընթացների ակտիվ կարգավորումն է: Այս տեսանկյունից՝ կամային ուշադրությունը որակապես տարբերվում է ոչ կամային ուշադրությունից:

Կամային ուշադրության մեխանիզմները սոցիալական են իրենց ծագմամբ և միջնորդավորված են ներքին խոսքային գործընթացներով. այն չի հասունանում օրգանիզմում, այլ երեխայի մոտ ձևավորվում է մեծահասակի հետ շփման ընթացքում: Ինչպես ցույց է տվել Լև Վիգոտսկին, կամային ուշադրության զարգացման սկզբնական փուլերը բաժանված են մեծի և փոքրերի միջև: Մեծն առանձնացնում է առարկան միջավայրից և անվանում բառով, իսկ երեխան պատասխանում է այդ ազդանշանին՝ կրկնելով բառը: Այս կերպ, տվյալ առարկան արտաքին միջավայրից առանձնանում է երեխայի համար, ինչի արդյունքում երեխաները սկսում են ինքնուրույն նպատակ դնել: Երեխայի կամային ուշադրության զարգացումը սկզբում ենթարկվում է մեծահասակի խոսքին, իսկ հետո՝ սեփական խոսքին: Կամային ուշադրությունը կապված է նաև հույզերի, հետաքրքրությունների, նախկին փորձի հետ, թեև դրանց ազդեցությունը վերջինիս վրա անուղղակի է:

Կամային ուշադրության ենթատեսակները տարբերվում են լուծվող խնդրի և նպատակի բնույթով:

  • Սեփական կամային ուշադրություն, որն ընկած է մարդու կողմից իրականացվող գործունեության հիմքում: Օրինակ՝ այդպիսի ուշադրություն է պահանջում բարդ մենագրության ընթերցումը:
  • Հաճախ կամային ուշադրությունը ձեռք է բերում կամքի դրսևորման ձև: Այն պահանջում է կամային ճիգեր, որը պահում է ուշադրությունը գործունեության ողջ ընթացքում: Կամային ներդնումը լարվածություն է, ուժերի մոբիլիզացում խնդրի լուծման համար: Կամային ներդնումն անհրաժեշտ է, որպեսզի կենտրոնանալ, չշեղվել առարկայից և չսխալվել (օրինակ՝ լուռ սենյակում գիրք կարդալը կպահանջի կամային ջանքեր, եթե ինչ-որ մեկը հեռուստացույց միացնի):
  • Կամային ուշադրությանը հաճախ ավելացվում է ևս մի տեսակ՝ սպասողական ուշադրություն կամ զգոնություն: Զգոնությունն առանձնահատուկ է նրանով, որ ուշադրության օբյեկտ, որպես այդպիսին, բացակայում է, իսկ մարդու գործունեությունը կայանում է որոշակի ազդանշանների սպասման մեջ: Օրինակ՝ այսպիսի ուշադրություն բնորոշ է ձկնորսներին խայծին սպասելիս:

Կան շատ պայմաններ, որոնք հեշտացնում են կամային ուշադրության դրսևորումը: Մտավոր գործունեության վրա ուշադրության կենտրոնացումը հեշտանում է, եթե այն ուղեկցվում է պրակտիկ գործունեությամբ: Օրինակ՝ գիտական գրքի ընթերցումը հեշտ է, եթե այն ուղեկցվում է մշակմամբ:

Ուշադրության կենտրոնացման համար մեծ նշանակություն ունի մարդու հոգեվիճակը: Հոգնած մարդուն դժվար է, օրինակ, կենտրոնանալ: Անհանգստությունը, հիվանդությունը նույնպես թուլացնում են կամային ուշադրությունը: Կամային ուշադրության կենտրոնացումը որոշակի ինֆորմացիայի վրա՝ կամային ճիգերի ուղեկցությամբ, տևում է 20 րոպե:

Հետկամային ուշադրություն[խմբագրել]

Գոյություն ունի նաև ուշադրության մեկ այլ տեսակ, որը կրում է նպատակաուղղված բնույթ և սկզբում պահանջում է կամային ճիգեր, իսկ հետո մարդը «ներգրավվում է » աշխատանքի մեջ. հետաքրքիր և նշանակալից է դառնում գործունեության ընթացքը և ոչ միայն նրա արդյունքը: Հետկամային ուշադրությունը ձևավորվում է գործունեության մեջ ներառվելուց հետո՝ սկզբում պահանջելով կամային ջանքեր, իսկ հետո՝ հետաքրքրության առաջացման հետ, դրանք ինքնըստինքյան անհետանում են. արդյունքում երկար ժամանակահատվածի ընթացքում պահպանվում է նպատակաուղղվածությունը, լարվածությունը թուլանում է, և մարդը չի հոգնում, չնայած, որ հետկամային ուշադրությունը կարող է ժամեր տևել: Այն համարվում է ուշադրության ամենաերկարատև և արդյունավետ տեսակը: Ի տարբերություն ոչ կամային ուշադրության՝ հետկամային ուշադրությունը կապված է գիտակցական նպատակների և հետաքրքրությունների հետ և, ի տարբերություն կամային ուշադրության՝ նրանում բացակայում են կամածին ճիգերը:

Հետկամային ուշադրութունը մեծ նշանակություն ունի մանկավարժության մեջ: Լավ մանկավարժը պետք է գրավի աշակերտին, հետաքրքրություն առաջացնի ուսումնական գործընթացի նկատմամբ:

Կարելի է ասել, որ մարդու ազատ ընտրությամբ կատարվող աշխատանքն առավելապես իրագործվում է հետկամային ուշադրությամբ:

Հատկություններ[խմբագրել]

Ծավալ[խմբագրել]

Ազդակների և զուգորդությունների այն քանակն է, որը միաժամանակ պահպանվում է պարզ գիտակցության սահմաններում։ Այդ ծավալը հավասար է կարճատև հիշողության ծավալին և կազմում է 7±2 միավոր տեղեկություն։

Կենտրոնացվածություն[խմբագրել]

Բնութագրվում է գործունեության օբյեկտի վրա դրա կենտրոնացվածության ինտենսիվությամբ։ Ուշադրության չափազանց կենտրոնացումը (հիպերպրոզեկսիա) արտահայտվում է ցրվածությամբ, ինչ-որ բանով չափազանց տարվածությամբ, երբ չեն նկատվում այլ ազդակներ, ինչպես արտաքին, այնպես էլ ներքին։

Բաշխվածություն[խմբագրել]

Սերտ կապված է դրա ծավալի հետ, սակայն այս դեպքում խոսքը գնում է ոչ թե մեկ, այլ երկու և ավելի օբյեկտների վրա ուշադրության կենտրոնացվածության մասին։

Կայունություն[խմբագրել]

Տևականությունն է, որի ընթացքում ուշադրության կողմից առանձնացված գործընթացները պահպանում են դոմինանտ բնույթը։

Տեղափոխելիություն[խմբագրել]

Մի դիրքորոշումներից արագ անջատվելու և նորերին՝ փոփոխված պայմաններին համապատասխանողներին միանալու կարողությունն է։

Ուշադրության ուղղությունը, ծավալը և կայունությունը ապահովող արտաքին գործոնների խմբին են պատկանում գրգռչի հաճախականությունը, դրա նորույթի աստիճանը և համակարգվածության աստիճանը։ Ներքին գործոնների թվին են դասվում այն ազդեցությունը, որը սուբյեկտի պահանջմունքները, հետաքրքրությունները և դիրքորոշումները թողնում են նրա ընկալման և գործունեության վրա։

Խանգարումներ[խմբագրել]

Հանդիսանում են ախտաբանական վիճակի կարևորագույն ախտանիշներից մեկը, և դրա ուսումնասիրումը կարող է կարևոր դեր խաղալ ուղեղային վնասվածքների ուսումնասիրման մեջ։ Ուղեղի խորքային բաժինների նշանակալի վնասվածքի դեպքում կարող են դիտվել կողմնորոշիչ ռեֆլեքսի, ինչպես նաև դրա ինտենսիվության մարման երևույթներ։ Կլինիկայում դա դրսևորվում է այն բանում, որ հիվանդները դրսևորում են թուլության, ոչ սպոնտանության նշաններ, ընդհանրապես ռեակցիա չեն տալիս շրջապատում տեղի ունեցողին կամ դրսևորում են բարձր գրգռողականության և ցանկացած գրգռիչների վրա շեղման նշաններ։ Ուշադրության բարձրագույն ձևերի խանգարման առավել բնորոշ օրինակ են ցուցադրում ուղեղի ճակատային բաժինների վնասվածքով հիվանդները։ Այս հիվանդների մոտ կողմնորոշիչ ռեակցիայի բացակայություն հաճախ չի նկատվում, սակայն բառային հանձնարարականով որևէ հանձնարարության կատարման վրա կենտրոնանցնել նրանց ուղղակի անհնար է, խորապես խախտված է կողմնորոշիչ ռեակցիայի խոսքային կառավարումը։

Ծավալի նեղացում[խմբագրել]

Արտահայտվում է կամածին նպատակաուղղված գործունեության շրջանակներում բավական մեծ թվով պատկերացումներ պահպանելու և դրանցով ազատ գործողություններ կատարելու անկարողություն։ Որևէ աշխատանքի իրականացման դեպքում վերանում են դրան ներկայացվող այս կամ այն պահանջները, հաշվի են առնվում միայն դրանիցից մի քանիսը և անտեսվում են մնացած հանգամանքները։

Հիվանդները դառնում են ցրված, մոռացկոտ։ Իրենց իսկ խոսքերով, արժե միայն շեղվել զրույցից, իսկույն մոռանում են այն միտքը, որն ուզում էին արտահայտել։ Հարևան սենյակ պետքական առարկայի հետևից գնալով՝ ճանապարհին շեղվում և մոռանում են, թե ինչի հետևից են գնացել։ Հաշվելուց, հատկապես մտքում, սկսում են սխալվել, եթե թվերի և օպերացիաների քանակը անցնում է, այն ծավալից, որը նրանք կարող են պահել ակտիվ ուշադրության սահմաններում։

Ուշադրության ծավալի նեղացումը բնորոշ է տարբեր, հաճախ օրգանական ծագման, աստենիկ վիճակներին։

Խորության նվազում (մակերեսայնություն)[խմբագրել]

Բնութագրվում է պասիվ ուշադրության գերակայությամբ ակտիվի հանդեպ։ Կլինիկայում դա արտահայտվում է բարձր ցրվածությամբ, դիտողունակության թուլացմամբ, ուշադրության մակերեսայնությամբ և անկայունությամբ։ Հիվանդը ի վիճակի չի լինում կենտրոնացնել ուշադրությունը որևէ մեկ բանի վրա, երկար կենտրոնանալ ինչ-որ գործի վրա, սկսածը չեն վերջացնում, շեղվում են։ Նրանց համար դժվար է միտքը զարգացնել, տրամաբանական ավարտի հասցնել, մնալ խոսակցության թեմայի սահմաններում։ Հարցերը լսում են անուշադիր, պատասխանները տրվում են «իմիջիայլով», լավ չեն մտածում դրանց վրա, հիվանդները անընդհատ շեղվում են այլ բաներով, հիշողություններով, դատողություններով։ Ուշադրության շեղվածության ծանր մակարդակը՝ հիպերմետամորֆոզը, դրսևորվում է ակտիվ կենտրոնացման կարողության բացարձակ կորստով։ Ուշադրությունը տարածվում է պատահական արտաքին գրգռիչների վրա և, կանգ չառնելով մեկ օբյեկտի վրա, այդժամ անցում է կատարում տեսադաշտում հայտնված մեկ այլ օբյեկտի։

Երեխաներին, ում ընդհանարպես բնորոշ է պասիվ ուշադրության գերակայությունը ակտիվի նկատմամբ, հազվադեպ չեն հանդիպում վիճակներ, որոնց ժամանակ նրանք կարող են իրենց հետաքրքրող գործունեությամբ զբաղվել, սակայն ունակ չեն կատարել գործ, որը կամային ջանք է պահանջում։

Բարձր հյուծվողականություն[խմբագրել]

Չափազանց շուտ սպառվելը արտահայտվում է որոշակի երևույթի կամ գործունեության վրա ուշադրության երկարատև կենտրոնացման կարողության անկման ձևով՝ հիվանդներին բնորոշ արագ հյուծվելու պատճառով։ Ոչ երկարատև, բայց բարձր տեմպով աշխատանքից հետո առաջանում է հոգնածության զգացում, բարձր ցրվածություն, կորցնում է հետաքրքրությունը գործունեության նկատմամբ, առաջանում է հանգստի կամ գործունեությունը փոխելու պահանջ, քնկոտություն, անհանգստություն։

Դժվարաշարժություն[խմբագրել]

Արտահայտվում է ուշադրությունը մի երևույթից կամ գործունեությունից մյուսին արագ և հաճախ տեղփոխելու անընդունակության ձևով, դիրքորոշումների իներտությամբ, կպչունությամբ, զրույցի ժամանակ որոշակի թեմայի վրա կենտրոնալալով, նպատակային ուղությունների փոփոխման դժվարություններով։

Ուշադրության ուղղվածության խանգարում[խմբագրել]

Ուշադրությունը գամված է երևույթներին, որոնք հիվանդից կոծկում են կյանքի այլ կարևոր կողմերը։ Պաթոլոգիական ռեֆլեքսիայի ժամանակ ուշադրությունը տարված է ինքնավերլուծությամբ, սեփական արարքների, մտքերի, մարդկանց հետ հարաբերությունների մասին անընդահտ մտորումներով։ Հաճախ այս հիվանդները օրագրեր են վարում, որոնցում մանրակրկիտ կերպով նկարագրվում են ապրումները, մտքերը կյանքի իմաստի մասին, արտացոլվում է ինքն իրեն հասկանալու ձգտումը։ Ռեֆլեքսիան դառնում է ինքնանպատակ և ներքին կյանքի հիմնական բովանդակությունը, մնացած ամեն ինչը արտամղվում է երկրորդ պլան։

Ուշադրության հիպոխոնդրիկական ֆիքսացիայի ժամանակ այն ամբողջովին կլանված է ինքնազգացողությամբ, հիվանդագին զգայություններով, առողջության խնդիրներով։ Դեպրեսիվ հիվանդների ուշադրությունը սովորաբար կենտրոնացած է կյանքի տխուր կողմերի վրա՝ անցյալի և ներկայի մռայլ իրադրությունների և դիպվածների։ Հաճախ ուշադրությունը մեծամասամբ ուղղված է դեպի անցյալը, կպչուն ապրումները, ցնորքները, զառանցանքները։ Նշված խանգարումները ուղկեցվում են ուշադրության բարձրագույն, կամային տեսակների բացակայութմաբ։

Շիզոֆրենիայով հիվանդների ուշադրության առանձնահատկությունը կայանում է այն բանում, որ այն հաճախ ցրվում է մանրուքների վրա։ Բժշկի հետ խոսակցության ընթացքում հիվանդը կարող է անփութորեն պատասխանել հարցերին, դրանք անուշադրության մատնելով, ոչ մի հետաքրքրություն չդրսևորել իր ճակատագրի հանդեպ։ Նա առավելապես զբաղված է այն բանով, որ ուսումնասիրում է պատի վրայի լաքաները, հագուստից պոկում և ոլորում է թելերը, մաքրում է եղունգները, պտտում է կոճակները, ինչ-որ բան նկարում։ Վ.Ա. Գիլյարովը նշում է, որ ակտիվ ուշադրության թուլացման հետ մեկտեղ շիզոֆրենիայով հիվանդների մոտ կարող է երկար պահպանվել բավական բարձր մակարդակի վրա պասիվ ուշադրությունը։ Հիվանդները ներկաների վրա ոչ մի ուշադրություն չեն դարձնում, կողմնորոշիչ ռեակցիաներ չեն դրսևորում և ընդհանրապես կարծես ռեակցիա չեն տալիս շրջապատում կատարվածին։ Սակայն պարզվում է, որ տեղի ունեցած ցանկացած բան նրանց ուշադրությունից չի վրիպել, նույնիսկ՝ որոշ նուրբ, աննկատ դետալներ։ Բրոենի և Սթորմսի հիպոթեզի համաձայն շիզոֆրենիայի ժամանակ միտում կա ռեակցիա տալ ոչ դոմինանտ ազդակներին։ Շաչովի կարծիքով «շեղվող ուշադրությունը» շիզոֆրենիայով հիվանդների մոտ հանդես է գալիս որպես հիմնական կոգնիտիվ խանգարում։

Պարապրոզեկսիա[խմբագրել]

Ուշադրության յուրահատուկ խանգարում, որը բնութագրվում է այն բանով, որ լարված սպասումը արգելակում է համապատասխան օբյեկտի հայտնվելը նկատելու կարողությունը։

Ապրոզեկսիա[խմբագրել]

Ինչպես կամածին, այնպես էլ ոչ կամածին ուշադրության բացակայություն, տեղի ունեցողի նկատմամբ հետաքրքրության լիակատար բացակայություն, և արտաքին խրախուսման միջոցով այդ հետաքրքրությունը առաջացնելու լիակատար անհնարինություն։

Ուշադրության բաշխման կարողության թուլացում[խմբագրել]

Կապված է ուշադրության ծավալի սահմանափակման հետ։ Այցելուն ի վիճակի չի լինում միաժամանակ զբաղվել երկու կամ ավել տարբեր գործերով։ Օրինակ՝ նա չի կարողանում հաշվել մինչև 200 13-ական թվերով և բարձրաձայն անվանել ամեն երրորդ արդյունքը, հաշվել և միաժամանակ հետևել թվերի անվանմանը։

Ուշադրության խանգարումները՝ հյուծվածության, անկայունության, բարձր ցրվածության տեսքով, բնորոշ են աստենիկ վիճակներին։ Հոգեկանի օրգանական խանգարումների դեպքում հաճախ բացահայտվում է ուշադրության ծավալի նշանակալի նեղացում, դրա իներտություն, դժվարաշարժություն։ Հիպերմետամորֆոզ դիտարկվում է հոգեկան գործունեության սուր խանգարումների ժամանակ, որոնք ուղեկցվում են ցրվածությամբ, կարող է առաջանալ մանիակալ գրգռվածության ժամանակ։ Պաթոլոգիական ռեֆլեքսիան ամենից հաճախ դիտվում է շիզոֆրենիայի սկզբնական շրջանում, որը սկսվում է դեռահասության և պատանեկան տարիքում։ Հիպոխոնդրիական ֆիքսացիան հիպոխոնդրիկական համախտանիշի կարևորագույն նշաններից մեկն է։ «Շեղվող ուշադրությունը» նկատվում է շիզոֆրենիայի ժամանակ։

Աղբյուրներ[խմբագրել]

  • Գրիգորյան Վ.Հ.Հոգեֆիզիոլոգիա. - Եր.: Երևանի համալս. հրատ.,2007,366 Էջ.
  • Ухтомский А.А. Доминанта. Статьи разных лет. 1887-1939' : Ухтомский А.А. Доминанта. - СПб.: Питер, 2002.- 448с.
  • Маклаков А.Г. Общая психология, Изд.Питер, 2001. с 592.
  • Столяренко Л.Д. Основы психологии. Издание 3-е, переработанное и дополненное. - Ростов-на-Дону։ «Феникс», 2000.
  • Жмуров В.А. Психопатология, том 1. Букинистическое издание. 1994 г, 668 стр.
  • Рубинштейн С.Л. Основы общей психологии, СПб։ Издательство «Питер», 2000 - 712 с.։ ил. – (Серия «Мастера психологии»).
  • Комарова Т.К. - Психология внимания. Изд.: Гродно, 2002.с 124.
  • Гиппенрейтер Ю.Б., Романов В.Я. (ред.) Психология внимания. М.: ЧеРо, 2001.- 858 с.
  • Добрынин Н. Ф. О теории и воспитании внимания // Советская педагогика. — 1938. — № 8. — С. 12-32.
  • Дормышев Ю. Б., Романов В. Я. Психология внимания. — М: Тривола, 1995. — 357 с.
  • Гальперин П. Я. К проблеме внимания // Доклады АПН РСФСР. - 1958. - № 3. - С. 33-38.
  • Ланге Н. Н. Внимание // Хрестоматия по вниманию / Под. ред. А. Н. Леонтьева. — М.: Изд-во МГУ, 1976.-295c.-C. 103-106.
  • Лурия А. Р. Внимание и память. Материалы к курсу лекций по общей психологии. — М: Изд-во МГУ, 1975.-108 с.