Ռեֆլեքս

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ռեֆլեքսային աղեղ

Նյարդային համակարգի գործունեությունն իրականացվում է ռեֆլեքսների միջոցով:Ռեֆլեքսը օրգանիզմի պատասխան ռեակցիան է ներքին և արտաքին միջավայրից ստացվող գրգիռներին,որն իրականանում է նյարդային համակարգի մասնակցությամբ:Ռեֆլեքսի կառուցվածքային հիմքը ռեֆլեքսային աղեղն է:Դա այն ուղին է,որով հաղորդվում են նյարդային գրգիռները ռեֆլեքսի իրականացման ժամանակ:

Ռեֆլեքս

Ռեֆլեքսային աղեղ[խմբագրել]

Ռեֆլեքսն իրականանում է ռեֆլեքսային աղեղի միջոցով,որի կազմի մեջ մտնում են.

1.Արտաքին կամ ներքին ազդակներն ընդունող ընկալիչներ,

2.Զգայական նեյրոններ,որոնք իրենց ելուստներով ընկալիչները միացնում են կենտրոնական նյարդային համակարգի կենտրոններին և ապահովում նյարդային ազդակի կենտրոնաձիգ հաղորդումը,

3.Միջանկյալ ու շարժողական նեյրոններ,որոնք առաջացնում են նյարդային կենտրոն և վերլուծում ստացված ազդակները,

4.Շարժողական նյարդեր,որոնք ապահովում են նյարդային պատասխան ազդակների հաղորդումը ծայրամասային օրգաններին ու հյուսվածքներին,

5.Գործարկող օրգան (մկան,գեղձ),որն իրականացնում է համապատասխան ռեֆլեքսների գործունեությունը:

Ըստ նեյրոնների քանակի ռեֆլեքսային աղեղները լինում են պարզ՝ երկնեյրոնային և բարդ՝ բազմանեյրոնային:Առաջինը կազմված է զգայական նեյրոնից,որը դրդումն անմիջապես հաղորդում է շարժողական նեյրոնին:Այդպիսի ռեֆլեքսային աղեղ ունեն ծնկային,արմնկային,աքիլեսյան ռեֆլեքսները:Բարդ ռեֆլեքսային աղեղը պարունակում է մեկ կամ ավելի միջանկյալ (ներդիր) նեյրոններ,որոնք տեղավորված են զգայական ու շարժողական նեյրոնների միջև:Բարդ են քայլքը,վազքը,վեգետատիվ ֆունկցիաներն իրականացնող ռեֆլեքսների աղեղները:

Ռեֆլեքսի իրականացման համար անհրաժեշտ է ռեֆլեքսային աղեղի բոլո օղակների կազմաբանական ու ֆիզիոլոգիական ամբողջականություն:Եթե գորտի թաթը ընկղմենք ծծմբական թթվի թույլ լուծույթի մեջ,նա թաթն արագ կհանի լուծույթից,կառաջանա պաշտպանական ռեֆլեքս:Եթե վերջույթի մաշկը,ռեֆլեքս տեղի չի ունենա:Հետևաբար որևէ բաղադրիչի բացակայության դեպքում ռեֆլեքս չի իրականանում:

Ռեֆլեքսային գործընթացի մեջ տարբերվում է կապի երկու տեսակ՝ ուղիղ կապ (երբ տեղեկատվությունը հասնում է ուղեղից օրգան) և հետադարձ կապ (երբ տեղեկատվությունը փոխանցվում է օրգանից դեպի ուղեղ):Այս երկու կապերի շնորհիվ գլխուղեղից կարող է կարգավորել հրահանգների ստույգ իրականացումը և անհրաժեշտության դեպքում ուղղում կատարել օրգանի աշխատանքի մեջ:Այս ձևով ապահովվում է օրգանիզմի հստակ պատասխան ռեակցիան արտաքին գրգռիչին:

Դրդումն ու արգելակումը նյարդային համակարգում[խմբագրել]

Առօրյա կյանքում ընկալիչների վրա միաժամանակ ազդում են բազմաթիվ գրգռիչներ,սակայն ռեֆլեքս առաջացնում են նրանցից ոչ բոլորը:Այդպիսի սահմանափակման անհրաժեշտությունը նպատակային է,որովհետև միաժամանակ իրականացող բազմաթիվ ռեֆլեքսներն անհնար կդարձնեին օրգանիզմի բնականոն կենսագործունեությունը:Ռեֆլեքսային գործունեությանը հատուկ են միմյանց հետ սերտորեն կապված 2 գործընթացներ՝ դրդում ու արգելակում:Դրդում է կոչվում նյարդային այն գործընթացը,որը հարուցում է օրգանի աշխատանքը կամ ուժեղացնում գոյություն ունեցող գործընթացը:Դրդումն ուղեկցվում է նյարդային ազդակի առաջացմամբ,որը նեյրոնի մարմնից աքսոնով էլեկտրական լիցքի ձևով տարածվում է հարևան նեյրոնին կամ կատարող օրգանին:

Արգելակումը ճնշում է նյարդային գոյացություններում դրդման առաջացումն ու տարածումը,ռեֆլեքսների դրսևորումը:Արգելակումը նույնպես առաջանում է դրդմամբ ծագող նյարդային ազդակներով և թուլացնում կամ ճնշում է մեկ այլ դրդում:

Կենտրոնական նյարդային համակարգում ծագող արգելակումն առաջին անգամ բացահայտել է ռուս ֆիզիոլոգ Ի.Մ.Սեչենովը:Նա գորտի միջին ուղեղի տեսաբլուրները կերակրի աղի բյուրեղներով գրգռելիս նկատել է ողնուղեղային ռեֆլեքսների արգելակում:Հետագայում բացահայտվել է,որ արգելակման գործընթացում կարևոր դեր ունեն նաև արգելակող նեյրոններ,որոնք հանդիպում են կենտրոնական նյարդային համակարգի տարբեր բաժիններում:Դրդման և արգելակման փոխներգործությունն ընկած է նյարդային գործունեության յուրաքանչյուր գործընթացում:Օրինակ՝ ձեռքի ծալող մկանների կծկումն առաջանում է ողնուղեղի շարժողական նեյրոնների գրգռումով:Նույն ժամանակ թուլանում են պարզող մկաններ,նրանց նյարդավորող նեյրոնների արգելակման պատճառով:

Սինապսներ[խմբագրել]

Ռեֆլեքսային աղեղի օղակների կապն իրականանում է սինապսներով:Սինապսը նեյրոնների կամ նեյրոնների ու դրդվող այլ գոյացությունների (մկան,գեղձային բջիջ) միջև հպման գոտի է,որն ապահովում է դրդման հաղորդումը:Հպվող տարրերի միջև գոյություն ունի սինապսային ճեղք:Գոյություն ունեն էլեկտրական և քիմիական սինապսներ:Էլեկտրական սինապսում դրդումը հաղորդվում է էլեկտրական ազդակի ձևով երկկողմանի:Էլեկտրական սինապսները համարյա չեն հոգնում:Մարդկանց նյարդային համակարգում գերակշռում են քիմիական սինապսները,որոնց սինապսային ճեղքն ավելի մեծ է:Ըստ մեր հայրենակից Խ. Կոշտոյանցի,այդպիսի սինապսներում նյարդային ազդակները հաղորդվում են միջնորդանյութերով:Քիմիական սինապսներում նյարդային ազդակը հաղորդվում է միակողմանի և ուշացումով:

Ռեֆլեքսային աղեղի բոլոր օղակներից ամենաշուտ հոգնում են սինապսները,քանի որ միջնորդանյութի սպառման դեպքում նյարդային ազդակն այլևս չի կարող հաղորդվել:

Նյարդային կենտրոն[խմբագրել]

Նյարդային կենտրոնը գործառապես միմյանց հետ կապված նեյրոնների ամբողջություն է,որոնք տեղադրված են կենտրոնական նյարդային համակարգի մի կամ մի քանի բաժիններում և որոնց համաձայնեցված գործունեությունը կարգավորում է օրգանիզմի որոշակի գործընթաց (շնչառություն,մարսողություն,արյան շրջանառություն և այլն):Նյարդային կենտրոնները սինապսների առկայության շնորհիվ ավելի շուտ են հոգնում,քան նյարդերը և խիստ զգայուն են արյան,հյուսվածքային հեղուկի քիմիական բաղադրության փոփոխության,թթվածնի անբավարարության նկատմամբ: